کتاب ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی

آن پاسخ مناسبى بگونه موجه و مستدل در برابر آنها ارائه نشده است . ولى اكنون كه اكثر آنها با استقرار نظام اسلامى برطرف شد , و براى همه ابعاد آن زمينه اجرايى و عملى پيداست , بايد محققان :

اولا ـ كار تحقيقى خود را با تلاش و كوشش فراوان بر اساس منابع معتبر شرعى در همه ابعاد بخصوص در منابع حكومتى شروع نمايند .

ثانيا اجتهاد را با شيوه نوين در منابع اصيل به دور از منابع ذهنى و عرفى بكار گيرند , تا بتوانند فقه اجتهادى را در مقابل رويدادهاى نوين همگام نمايند . بى ترديد نيازها و ضرورتهاى اجتماعى و حكومتى عامل رشد استعداد و تلاش و كوشش انسان در ابعاد مختلف زندگى مادى و معنوى بوده است و اميد مى رود كه زمان كنونى با اين نيازهاى متزايد در ابعاد اجتماعى و حكوميت و كليت كاربردى اجتهاد با شيوه نوين اجتهادى امام راحل سبب گردد كه عصرى بس شكوفا و بارور را در پيش رو از نظر پاسخهاى مناسب براى همه رويدادهاى منظور زندگى داشته باشيم , زيرا ما از جهت منابع معتبر و مايه هاى استنباطى مورد پذيرش , كم و كاستى نداريم , البته به شرط آنكه دارندگان ديد محدود و نظر كوتاه و انديشه هاى سطحى نگر و جمودگرا و افراد قشرى ناآگاه , اين جريان را به انحراف نكشانند و يا بر سر راه آن مانع تراشى ننمايند و متأسفانه بايد اذعان و اعتراف داشته باشيم كه در عصر حاضر با از ميان رفتن بيشتر موانع كاربردى فقه اجتهادى و با فراهم بودن همه امكانات و تكامل و گسترش آن از نظر مصاديق تا كنون كار بايسته اى صورت نگرفته است و اميدوارم كار بايسته را در خواب ببينيم .

8 ـ روش امام راحل در طرح مسائل فقهى

امام راحل ( قدس سره ) در طرح مسائل فقهى ـ اجتهادى داراى سبك و شيوه خاصى بود كه به شرح ذيل آن را يادآور مى شويم :

1 ـ امام راحل در ضمن مطرح كردن مسائل فقهى , نظر اجتهادى خود و مجتهدان دوره پيشين را بيان مى كرد و حتى در بعضى مسائل نظرات مجتهدان مذاهب ديگر را نيز بيان مى نمود و آنها را مورد بحث و تحقيق قرار مى داد .

2 ـ او همانند عالمان دوره پيش از خود هر مسأله اى را كه مطرح مى كرد ابعاد گوناگون و مختلف آن را بدقت مورد بررسى قرار مى داد و براى اثبات نظر خود به ادله

اجتهادى در مواردى كه وجود داشت و در مواردى كه فاقد آنها بود به ادله فقاهتى تمسك مى جست . دليل اين مدعى , كتابهاى فقهى و اصولى اوست كه سرشار از نكته سنجيهاى عميق , دقيق , ظريف , متين و فراگير است .

3 ـ او مسائل را بگونه مختصر و فشرده ولى گويا و جالب و روان مطرح مى كرد .

ـ با تأمل در كتابهاى فقهى و اصولى او مى توان به شيوه بديع و سبك جالب و نوين او در تدوين و تأليف آن پى برد , زيرا آنها داراى مزايايى به شرح زير مى باشند :

الف ـ اشتمال بر همه فروع مربوط به موضوع

ب ـ ابداع و ابتكار در دسته بندى و ترتيب مباحث .

ج ـ دور بودن از ايجاز مخل و اطناب ممل .

د ـ شيوه روان در نگارش .

ه ـ روش ويژه در تنظيم عناوين , به اين نحو كه هر عنوانى را بگونه مستقل مطرح و از مطرح شدن برخى از عناوين در ضمن برخى ديگر پرهيز مى كرد .

9 ـ نتايج مفيد كار عظيم امام راحل در حوزه فقه اجتهادى

اكنون بجاست نتايج مفيد و ارزشمند كار عظيم امام راحل را در اينجا يادآور شويم و آنها عبارتند از :

1 ـ كليت كاربردى اجتهاد و گسترش به كارگيرى آن با شيوه نوين در همه منابع فردى , اجتماعى و حكومتى .

2 ـ گسترش مسائل و بحثهاى اجتهادى در حوزه هاى علميه و مطرح شدن آنها در كليه نشريه ها .

3 ـ باز شدن باب اجتهاد به شيوه جديد .

4 ـ پذيرش قانون تحول اجتهاد بر اساس منابع همگام با تحول زمان و مكان و شرايط آنها .

5 ـ لزوم شناخت فقيه نسبت به موضوعات و عناوين كلى در مقام استنباط .

6 ـ خارج شدن فقه از حالت ركود و ايستايى و داخل شدن آن در مرحله حركت و پويايى .

7 ـ متحول شدن فقه از مسائل ذهنى و تئورى و فرضى به مسائل عينى و خارجى .

8 ـ توانايى پاسخگويى فقه با شيوه نوين اجتهادى , در برابر رويدادها به عنوان احكام اولى بدون نياز به عناوين ثانوى .

9 ـ پيدا شدن راه حلهاى مناسب براى برخى از مشكلات در ابعاد قضايى , حقوقى و حكومتى .

10 ـ محكوم شدن عوام زدگى و جمودفكرى و ديد كوتاه و نظر محدود و پيش داوريهاى ذهنى و خودباختگى در باربر فتاواى پيشينيان در مقام استنباط .

11 ـ بازنگرى درباره انديشه هاى پيشينيان .

12 ـ بازنگرى در همه منابع فقهى

13 ـ محكوميت پيمودن راه افراط پويا و راه تفريط سنتى به معناى باطل آنها در مقام استنباط .

14 ـ ارائه راههاى كارآيى عقل در مقام استنباط از جمله :

الف : بررسى اوصاف موضوع و واقعه اى كه داراى حكم مى باشد , زيرا از اين طريق اين امكان وجود دارد وصفى را كه صلاحيت ملاك و مناط بودن براى حكم را دارد بگونه قطعى به دست آورد و در نتيجه بر موارد ديگرى كه داراى آن ملاك باشد حكم را مترتب نمايند . از اين طريق در اصطلاح علمى به تنقيح مناط تعبير مى شود .

ب : بررسى تناسب حكم و موضوع , زيرا اين امكان وجود دارد كه از اين طريق نيز به ملاك حكم دسترسى پيدا كند . از اين شيوه در اصطلاح علمى به تخريج مناط تعبير مى شود .

ج : بررسى مصالح و مفاسد موردى را كه داراى حكم از راه نص است كه از اين طريق ممكن است معلوم شود كه نص به كداميك از خصوصيات استناد داشته است . اين طريق در اصطلاح علمى مستنبطالعلة ناميده مى شود .

د : بررسى راههاى دليل شرعى براى به دست آوردن ملاك حكم كه آنها عبارتند از :

يك : راه فحوى الخطاب و اين در جايى است كه ملاك بودن چيزى از كلام استفاده مى شود بدون اينكه تصريحى به ملاك بودن آن شده باشد , مانند نقصان در بيع رطب به خرما كه حضرت پرسيد : (( أينقص الرطب اذا جف )) آيا رطب وقتى خشك شود كم مىآيد در پاسخ گفتند بلى حضرت فرمود : (( فلان اذن )) يعنى رخصت نداريد . از اين پاسخ دانسته مى شود كه علت منع از بيع رطب به خرما نقصان رطب است .

دو : راه دليل الخطاب و اين در جايى است كه حكم معلق بر يكى از دو وصف حقيقت شود . مانند (( فى السائمة زكاة )) كه در اينجا حكم تعليق شده است بر وصف سائمه بودن حيوان كه يكى از دو وصف كلى گوسفند است . در اصطلاح اصولى مفهوم وصف به آن گفته مى شود .

سه : راه لحن الخطاب و اين در جايى است كه سياق كلام دلالت بر لفظ محذوف داشته باشد . مانند ( ان اضرب بعصاك الحجر فانفجرت ) كه سياق اين آيه دلالت مى كند بر اينكه كلمه ( فضرب ) قبل از كلمه ( فانفجرت ) در تقدير است و به همين دلالت اكتفا شده است . به اين لحن خطاب , معاريض كلام نيز گفته مى شود , يعنى تعريضاتى كه متعلق آنها بدون ذكر معلوم است .

چهارم : راه تنبيه الخطاب , اين در جايى است كه علت از راه عقل بدست آيد مانند : (( ولا تقل لهما اف ) كهايه دلالت مى كند به اينكه ملاك حرمت اذيت پدر و مادر است پس وقتى اف گفتن به آنها حرام باشد زدن و فحش دادن به آنها با لاولوية القطعية حرام خواهد بود و وجه اينكه اين را دلالت تنبيه گفته اند اين است كه بيان حكم ادنى شعر است به بيان حكم اعلا و باولويت قطعية بشرط احراز ملاك مشترك بين دو حد ادنى و اعلا .

10 ـ شرح پيشينه علمى براى پيدايش اين دوره .

پيدايش اين دوره كه به دست تواناى طلايه دار و پيشگام آن امام خمينى ( نورالله مرقدة الشريف ) پديد آمد اگر چه در تحقق آن مواهب استعدادى و نبوغ و شايستگى هاى اجتهادى او از جهت فكر و هوش و دورانديشى و نيز وجود او در محيطهاى بزرگ علمى تأثير بسيار داشته است , زيرا در ميان مجتهدانى كه در يك زمان زندگى مى كنند ديده مى شود آنكه از مواهب بيشترى از حيث بينش صحيح و استعداد و حافظه قوى و هوش نيز برخوردار و بهره مند است , نيروى اجتهاد و قوى تر و توانايى او در بكارگيرى آن در همه منابع فقهى اعم از فردى , عبادى , اجتماعى , حكومتى و مطلوبتر و همواره بيش از ديگران خواهد بود , ولى در عين حال نمى توان قائل شد كه تنها همين عامل و علت تامه براى پيدايش اين دوره از ادوار اجتهاد شد , بلكه مى توان گفت عوامل و اسباب ديگرى در پيدايش آن دخالت داشته است .

پيش از بيان آنها بجاست مطلبى را بگونه خيلى خلاصه و فشرده بيان كنم :

اجتهاد از زمان طرحش بگونه عملى توسط بانى و مؤسس آن شيخ طوسى تاكنون از توسعه و گسترش فراوانى برخوردار شد . و اين بدين جهت است كه اجتهاد از علومى است كه گسترش كاربردى و محدود شدن , ارتباط تنگاتنگ با رويدادهاى زندگى و مظاهر نوين آن دارد . هر اندازه كه آنها از نظر كمى و كيفى در ابعاد گوناگون زندگى مادى و معنوى بيشتر شوند , نياز به اعمال آن در منابع شناخت بيشتر مى شود و در نتيجه آن , اجتهاد كليت و گسترش مى پذيرد و پر واضح است كه تفاوت فراوانى ميان زندگى و رويدادهاى آن در هر دوره اى از ادوار پيشين اجتهاد با زندگى كنونى و رويدادهاى آن در اين دوره دارد . بر اين اساس گسترش اجتهاد و كليت كاربردى آن با پيشرفت زندگى و پيدايش رويدادهاى نوين امرى لازم و بديهى است .

عوامل و اسباب پيدايش اين دوره

اكنون نوبت بيان اصلى بحث است . با توجه به مطلب ياد شده مى توان علل و عوامل ديگر را كه زمينه ساز و تا اندازه اى مؤثر در پيدايش اين دوره بوده اند در امور ذيل خلاصه كرد :

1 ـ تكامل و پيشرفت مرحله اى ابحاث اجتهادى از حيث آراء دقيق و نظرات عميق كه در دوره پيش به دست تواناى شيخ اعظم انصارى و پيروان مكتب او در شيوه اجتهادى تحقق يافت .

2 ـ پيشرفت زمان از جهت معارف و دانشهاى مختلف گوناگون كه باعث پرسشهاى گوناگونى شد .

3 ـ پيشرفت امور زندگى از نظر رويدادهاى تازه و پديده هاى نوين آن كه موجب پيدايش مسائل گوناگون مى شود .

4 ـ پديدار شدن حكومت اسلامى به دست تواناى او كه اين نيز باعث پيدايش مسائل مختلفى در ابعاد گوناگون زندگى انسانى شد .

تأثير اين عوامل و اسباب در كليت كاربردى اجتهاد در برابر رويدادها جاى هيچ گونه شك و ترديدى نيست .

بر اساس امور ياد شده , كليت كاربردى اجتهاد در اين دوره , در برابر حوادث واقعه و

رويدادهاى تازه , تنها معلول مواهب و قابليت ها و شايستگى ها و آرمانهاى فردى امام نبوده است , بلكه برخى از عوامل ياد شده نيز در آن تأثير داشته است .

در هر حال زندگى اين بزرگ مرد تاريخ نقطه عطف مهمى در تحول دو امر اجتهادى بوده است :

1 ـ تحول اجتهاد از دايره بسيار محدود بكارگيرى آن در منابع فردى و عبادى به دايره وسيع و گسترده به كارگيرى آن در منابع ياد شده و منابع حكومتى .

2 ـ تحول يافتن شيوه به كارگيرى اجتهاد در منابع , پيش از سنجيدن ابعاد قضايا و بررسى ويژگيهاى موضوعات به شيوه نوين و به كارگيرى آن در منابع پس از سنجيدن ابعاد قضايا و بررسى ويژگيهاى موضوعات .

پس در اين دوره فقه اجتهادى علاوه بر اينكه از همه مزايا و محاسن دوره هاى پيشين برخوردار است ـ ( اجتهاد , توسعه فقه از ناحيه فروع , گسترش در استدلال , تكامل مرحله اى و تدقيق و ژرف نگرى ) از كليت كاربردى اجتهاد با شيوه نوين در برابر رويدادها نيز بهره مند مى باشد .

11 ـ نقش زمان و مكان در اجتهاد ( قانون تحول اجتهاد با تحول زمان و مكان )

پيش از پرداختن به موضوع بحث بجاست مطالبى را در اين ارتباط اشاره وار ارائه دهم .

1 ـ انواع اجتهاد از ديدگاه عالمان اماميه .

2 ـ انواع اجتهاد از ديدگاه عالمان اهل سنت .

3 ـ اصطلاحات خاص اهل سنت در مورد اجتهاد .

4 ـ نبودن زمان و مكان از منابع و پايه هاى شناخت احكام شرعى مانند كتاب , سنت , اجماع و عقل .

5 ـ نقش نداشتن زمان و مكان در منابع اجتهادى از حيث اعتبار و عدم اعتبار آنها .

6 ـ نقش نداشتن زمان و مكان در تغيير موازين اجتهادى .

7 ـ تفاوت بين اجتهاد در فقه اماميه و فقه اهل سنت .

8 ـ تعيين نوع اجتهادى كه زمان و مكان در آن داراى نقش و تأثير است و در بستر زمان آن را متحول مى نمايد .

9 ـ تفاوت بين نظر امام و عالمان اهل سنت در مساله نقش زمان و مكان در اجتهاد .

10 ـ گفتار رهبر نوانديش درباره ديدگاه امام در نقش زمان و مكان در اجتهاد .

مطلب اول : انواع اجتهاد از ديدگاه اماميه

اجتهاد از ديدگاه اماميه همانگونه كه در بحثهاى گذشته اشاره كرديم داراى پيج نوع است , كه آنها عبارتند از :

1 ـ اجتهاد نظرى

2 ـ اجتهاد عملى

3 ـ اجتهاد اصولى

4 ـ اجتهاد فقهى

5 ـ اجتهاد تفريعى و تطبيقى

(( اجتهاد نظرى )) آن است كه براى شناخت اصول و مبانى معرفتى و اعتقادى به كار گرفته مى شود , كه اين اجتهاد مورد بحث ما نمى باشد زيرا بحث مفصلى دارد كه فعلا نيازى به بيان آنها نمى باشد . (( اجتهاد عملى )) آن است كه براى علم به مطابقت عمل انسان با آنچه كه به او امر و در اصطلاح علمى به آن ( مطابقة المأتى به مع المأمور به ( مى گويند , به كار گرفته مى شود . كه آيا اين عمل انجام شده , با آنچه كه به آن امر شده است , مطابقت دارد يا نه ؟

(( اجتهاد اصولى )) اجتهادى است كه براى شناخت دليل و حجيت به كار گرفته مى شود و هدف از اعمال اين اجتهاد فقط به دست آوردن دليل و حجيت و مدرك براى احكام شرعى حوادث و رويدادهاى تازه و نوين , مى باشد .

(( اجتهاد فقهى )) , آن اجتهادى است كه فقط براى شناخت حكم شرعى , ولى از راه مايه هاى اصولى استنباط به كار گرفته مى شود .

(( اجتهاد تفريعى و تطبيقى )) , عبارت است از آن اجتهادى كه براى شناخت فروع و اصول و مصاديق قوانين كلى احكام و ارتباط بين فروع و اصول و بين مصاديق و قوانين كلى احكام به كار گرفته مى شود و در نتيجه اين اجتهاد , فروع تازه و مسائل زندگى و رويدادهاى تازه حكومتى را از هر نوع كه باشد به اصول پايه بازگشت داده و قوانين كلى را بر مصاديق خارجى آنها منطبق مى گرداند .

لازم به ذكر است كه هر يك از اين انواع اجتهاد داراى اقسامى است و هر يك از آن اقسام هم داراى فروعى كه فعلا نيازى به ذكر آنها نيست .

مطلب دوم : انواع اجتهاد از ديدگاه اهل سنت

اجتهاد از ديدگاه عالمان و دانشيان اهل سنت داراى سه نوع است كه آنها عبارتند از :

1 ـ اجتهاد بيانى و آن عبارت است از اجتهادى كه در نصوص به كار گرفته مى شود براى بيان احكام شرعى حوادث واقعه و موضوعات مستحدثه .

2 ـ اجتهاد قياسى و آن عبارت است از اجتهادى كه در قياس به نصوص كه در شريعت وارد شده است به كار گرفته مى شود براى استخراج احكام شرعى موضوعات جديد و مسائل تازه اى كه در كتاب و سنت داراى نص خاص نمى باشند .

3 ـ اجتهاد استصلاحى و آن عبارت است از اجتهادى كه بر اساس رأى و تفكر شخصى كه بر قاعده استصلاح مبتنى است و براى تشريع احكام شرعى رويدادهاى جديد كه داراى نص خاص نمى باشند به كار گرفته مى شود[1].

امام , اجتهاد نوع اول را براساس نصوص معتبر قبول دارد , اما اجتهاد نوع دوم را تنها در صورتى كه براساس قياس تشبيه و تمثيل باشد نپذيرفته و اگر براساس قياس منصوص العلة و يا اولويت باشد پذيرفته لكن اجتهاد نوع سوم را نپذيرفته است .

مطلب سوم : اصطلاحات خاص اهل سنت در مورد اجتهاد

اهل سنت در مورد اجتهاد داراى پنج اصطلاح خاص مى باشند كه عبارتند از :

1 ـ اجتهاد مستقل

2 ـ اجتهاد نيمه مستقل

3 ـ اجتهاد مقيد

4 ـ اجتهاد در ترجيح

5 ـ اجتهاد در فتاوى

بجاست و مناسب است كه اين اصطلاحات خاص اهل سنت در اينجا توضيح داده شود :

[1]ـ رجوع شود به المدخل الى اصول الفقه دواليبى و موافقات شاطبى 2 / 96