کتاب ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی

مى باشد ) تساوى مى باشد زيرا هر دو يك مفهوم را مى رساند و اما در احكامى كه آنان از راه منابع بدست مىآورند نسبت بين آنها تباين مى شود زيرا فقه به معناى اخص آرا و نظريات مجتهدين است و آن نه تمام فقه است و نه جزء آن . بلى به حكم شرع بايد از آن پيروى نمود و اطلاق فقه بر آرا و فتاوى آنان بدين جهت است كه از منابع فقه بدست مىآيد .

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

دوره دوم عصر تمهيد و زمينه سازى به كارگيرى اجتهاد

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

عصر تمهيد و زمينه سازى به كارگيرى اجتهاد

دومين دوره از ادوار اجتهاد , دوره تمهيد و زمينه سازى براى به كارگيرى اجتهاد است و دامنه آن بسى گسترده تر از دوره اول است .

اين دوره از نخستين روز وفات پيامبر اكرم ( ص ) در اوائل سال 12 هجرى آغاز شد و تا زمان غيبت كبراى امام زمان ( عج ) به سال 329 هجرى ادامه داشت و حدود 318 سال به طول انجاميد . اين دوره شامل عصر امامان كه 249 سال و نيز عصر غيبت صغرى كه 69 سال طول كشيد , مى باشد .

تكميل ابحاث دوره دوم منوط به مطرح نمودن مسائل زير است :

1 ـ وجود اجتهاد از راه منابع در عصر صحابه

2 ـ آسان بودن اجتهاد از راه منابع در عصر صحابه و بيان علل آن

3 ـ وجود اجتهاد از راه رأى در نزد برخى از اصحاب

4 ـ مخالفت و منع برخى اصحاب از اجتهاد به رأى

5 ـ علل گرايش برخى صحابه و تابعين به اجتهاد از راه رأى

6 ـ نكوهش رسول خدا از قياس و اجتهاد به رأى

7 ـ منابع اجتهاد در عصر صحابه

8 ـ مفتيهاى معروف در عصر صحابه

9 ـ مرجعيت عام امام على در فتوا

10 ـ مجتهدان معروف در زمان صحابه از نظر اهل سنت

11 ـ مظاهر و رويدادهاى اين دوره

12 ـ اجتهاد از راه رأى در عصر تابعين

13 ـ علل گرايش برخى از تابعان و پيروان آنها به اجتهاد از راه رأى

14 ـ مراجع تقليد در زمان تابعان و تابعين آنها

15 ـ فقهاى معروف در زمان تابعين

16 ـ فقهاى معروف در زمان تابعان تابعين

17 ـ نويسندگان معروف در زمان تابعين و تابعان آنها

18 ـ منابع اجتهاد در زمان تابعين

19 ـ آسان بودن اجتهاد در عصر تابعين

20 ـ رويداد مهم در زمان تابعين

21 ـ برخى از مشخصات و مظاهر حكومت عباسيان در اين دوره

22 ـ پيدايش مجموعه هاى اصولى در اين دوره

23 ـ نزاع و اختلاف بين مكتب رأى و مكتب حديث در اين دوره

24 ـ پديدار شدن مجموعه هاى حديثى در اين دوره

25 ـ پيدايش مذاهب گوناگون در اين دوره

26 ـ علل گسترش مذاهب در اين دوره

27 ـ پديده اختلافات قاريان در كيفيت قرائت برخى كلمات قرآن در اين دوره

28 ـ سد باب اجتهاد در اين دوره

29 ـ فقه اجتهادى در اوايل حكومت عباسيان

30 ـ فقه اجتهادى در اواخر حكومت عباسيان

31 ـ زمان پيدايش پديده انسداد باب اجتهاد در اين دوره

32 ـ پيامدهاى سد باب اجتهاد و حصر مذاهب در اين دوره

33 ـ نخستين سد كننده باب اجتهاد در اين دوره

34 ـ علل پديد آمدن انسداد باب اجتهاد

35 ـ نقش دشمنان اسلام در سد باب اجتهاد

36 ـ چاره انديشى براى فتح باب

1 ـ وجود اجتهاد از راه منابع در دوره دوم

در اين دوره , اجتهاد از راه منابع معتبر شرعى , مانند كتاب و سنت , همانند دوره اول , در بين عالمان و مجتهدان وجود داشته , منتها براى شيعه نياز چندانى به اعمال آن در دامنه وسيع و گسترده نبوده است . زيرا بعد از رحلت رسول گرامى ( ص ) آنان براى پاسخگويى به حوادث واقعه و مسائل تازه هيچ گاه مواجه بامشكل نشده و در تنگنا قرار نگرفتند , چرا كه آنان بر اين اعتقاد بودند كه با وفات رسول خدا ( ص ) عصر نصوص پايان نگرفته و ائمه معصومين ( عليهم السلام ) ادامه دهنده راه رسول خدا بوده و نيز سنت آنان ( يعنى قول و فعل و تقرير آنها ) تداوم بخش سنت رسول الله مى باشد .

بر اين اساس هر گاه شيعيان در مسائل دينى و وظايف شرعى و شناخت احكام مواجه با مشكلى مى شدند به امام وقت خويش مراجعه و پاسخ را از آنها به گونه واضح و روشن از راه آيات قرآن و يا احاديث رسول خدا و يا رفتار آنان دريافت مى كردند .

و گاهى آن حضرات برخى از پيروان خودشان را براى شناخت احكام و رفع نيازها به بعضى از اصحاب مانند : ابوبصير , يونس بن عبدالرحمان و ذكريا ابن آدم قمى و . . . ارجاع مى دادند و آنان با مراجعه به او پاسخ خود را دريافت مى كردند .

با توجه به اين گفتار دست و بال شيعه در اين دوره در فراگرفتن احكام دينى و وظايف شرعى باز بوده و به مشكل مهمى دچار نمى شدند , زيرا يا از زبان امام وقت و يا از زبان كسى كه او معين مى كرد پاسخ دريافت كرده و بدون هيچ گونه ترديدى به عنوان حكم خدا بر طبق آن عمل مى نمودند .

دلايل گسترده تر اجتهاد

به كارگيرى اجتهاد در عصر ائمه ( عليهم السلام ) در زمينه گسترده ترى انجام مى شد . براى اثبات اين موضوع به دلايل زير مى توان تمسك جست :

امر امامان به تفريع و تطبيق

دليل اول بر گسترده شدن اجتهاد در اين دوره رواياتى است كه امامان شيعه تفريع و بازگشت دادن فروع تازه را به اصول پايه بر اصحاب لازم شمرده اند . بجاست بعض از آنها را در اينجا يادآور شويم :

الف ـ امام صادق ( ع ) فرمود : (( انما علينا ان نلقى اليكم الاصول و عليكم ان تتفرعوا (( ( سفينة البحار 1 / 22 ) بر ما لازم است اصول احكام را بيان نماييم , و بر شما لازم است كه فروع تازه را به اصول پايه باز گردانيد .

ب ـ امام رضا ( ع ) فرمود : (( علينا بالقاء الاصول و عليكم التفريع ( اعيان الشيعه 1 / 387 ) بر ماست بيان اصول ( احكام ) و بر شما تفريع است .

امر امامان به صادر كردن فتوا

دومين دليل بر مدعى , رواياتى است كه امامان در آنها به عالمان و بزرگان اصحاب خويش امر مى كردند كه براى مردم فتوا دهند . به نمونه هايى در اين باره اشاره مى كنيم : الف ـ زمانى كه امام على ( عليه السلام ) پسر عموى خويش قثم بن عباس را به عنوان فرماندار مكه برگزيد به او فرمود : (( أفت المستفتى و علم الجاهل )) استفتا كننده را فتوا ده و جاهل را تعليم كن . ( اسد الغابه . ( 197 / 4

ب ـ امام صادق ( ع ) به ابان بن تغلب فرمود : (( اجلس فى مسجد المدينه و أفت الناس , فانى احب ان يرى شيعتى مثلك )) ( جامع الرواة 1 / 9 و رجال نجاشى ترجمه ابان بن تغلب . (

در مسجد مدينه بنشين و براى مردم فتوا ده , زيرا من دوست دارم مانند تو در ميان شيعيانم ديده شوند .

ج ـ امام صادق ( ع ) در پاسخ كسى كه از مسح بر پارچه اى كه بر ناخن قطع شده اش قرار داشت پرسش نمود , فرمود : (( يعرف هذا و اشباهه من كتاب الله عز وجل ما جعل عليكم فى الدين من حرج امسح عليه )) ( وسائل ج 1 / ص 327 / باب 36 از ابواب وضو (

حكم اين مسأله و امثال آن از كتاب خداشناخته مى شود , در دستورات دينى رنج و سختى براى شما قرار داده نشده است و بر همان پارچه مسح نماييد .

پذيرش امام شيوه معاذ را در بيان فتوا

سومين دليل اين است كه فقيه بزرگ معاذ بن مسلم نحوى كه معاصر امام صادق ( ع ( بود مى گويد وى به من گفت : (( بلغنى انك تقعد فى الجامع فتفتى الناس , قلت : نعم واردت ان اسالك عن ذلك قبل ان اخرج : انى اقعد فى المسجد فيجيئنى الرجل