در اوائل سال اول هجرت ، كه به گفتهء برخى روز دوازدهم ربيع الثانى و بنقل مجلسى از « المنتقى » يك ماه پس از ورود پيغمبر ( ص ) به مدينه ( ممكن است همان دوازدهم ربيع الثانى مراد باشد ) بوده چنان كه گفته است « و فى هذه السنة زيد فى صلاة الحضر و كان صلاة الحضر و السفر ركعتين غير المغرب و ذلك بعد مقدم رسول الله ( ص ) المدينة به شهر » و باز بنقل مجلسى از تاريخ نسوى كه « قال النسوي فى تاريخه اوّل صلاة صلَّاها فى المدينة صلاة العصر لمّا نزل على ابى ايوب فلمّا اتى لهجرته شهر و ايّام تمّت صلاة المقيم » يك ماه و چند روز پس از ورود حضرت بر نماز ظهر و عصر و عشاء در حضر دو ركعت افزوده شد ليكن در سفر به حال پيش مانده و براى مسافر بر همان دو ركعت پيش اقتصار گرديده است .
دشتكى چنين گفته است : و هم در سال اول از هجرت بعد از قدوم آن حضرت به يك ماه در نماز حضر افزودند و حال چنان بوده كه پيش از آن نمازها دو ركعت دو ركعت فرض شده بود و چون سال اول هجرت شد در نماز پيشين و پسين و خفتن دو ركعت زياد كردند و نماز صبح و شام تغيير نيافت . » مقريزى در « امتاع الاسماع » چنين آورده است « و نزل تمام الصلاة اربعا بعد شهر من مقدم رسول الله ( ص ) المدينة فتمت صلاة المقيم اربعا بعد ما كانت ركعتين و اقرت صلاة المسافر ركعتين » .
ابو الفتوح رازى در ذيل آيهء 102 از سورهء النساء * ( وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا ) * پس از اين كه گفته است : « و بدان كه ظاهر آيت چنين مىنمايد كه قصر در نماز روا نبود الَّا با خوف و خلاف نيست كه اگر خوف باشد يا نباشد در نماز سفر ، قصر بايد كردن و خوف شرط نيست در قصر نماز . . و نيز ظاهر آيت آن است كه مرد مسافر ؛ مخير است در قصر نماز و به نزديك ما و بيشتر فقهاء آنست كه مسافر مخيّر نيست بين القصر و الاتمام بل چون سفر به شرائط خود بود واجبست او را كه قصر كند و مذهب شافعى آنست كه مسافر مخيّر است اگر خواهد قصر كند و اگر خواهد اتمام و اتمام اولىتر باشد و القصر رخصة » چنين گفته است : « عبد الله عباس گفت : اول نمازى كه در او قصر فرمودند نماز ديگر بود به عسفان در غزاة ذى أنمار . . »
در اين موضع مناسب است در بارهء موضوع صلاة مطالب زير دانسته شود :
1 لفظ صلاة كلمهء صلاة ، به احتمالى ، از اصل عبرى مأخوذ است چه گفته شده كه اين لفظ در آن زبان بمعنى معبد و جاى نماز به كار مىرود و در آيهء 41 از سورهء « الحج » نيز در همين معنى استعمال شده است قوله تعالى * ( وَلَوْ لا دَفْعُ الله النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ الله كَثِيراً ) * .
مجلسى در باب « نوادر غزوات و جوامع آنها » در تفسير اين آيه چنين نقل كرده است * ( وَلَوْ لا دَفْعُ الله النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) * ، بتسليط المؤمنين منهم على الكافرين ، لهدمت ، لخربت باستيلاء المشركين على اهل الملل صوامع ، صوامع الرهبانيّة و بيع ، بيع النّصارى و صلوات ، كنائس اليهود و سمّيت بها لأنها يصلَّى فيها و قيل : أصله « صلوتا » بالعبرائية فعرب . . » و به گفتهء بيشتر ارباب تفاسير و لغت ، از اصل عربى گفته شده و در تعيين آن « اصل » چهار قول به نظر رسيده است به اين قرار :
قول اول - از صلاة بمعنى دعاء از قرآن مجيد آيهء 104 از سورهء « التوبه » :
* ( وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ ) * در اين معنى به كار رفته و از اشعار عربى شعر زير كه از اعشى و در وصف خمر مىباشد بعنوان مثال ياد گرديده است :
< شعر > و صهباء طاف يهوديّها و ابرزها و عليه ختم و قابلها الرّيح فى دنّها و صلَّى على دنّها و ارتسم[1]< / شعر > و هم به اين شعر از اعشى استشهاد شده است :
< شعر > عليك مثل الَّذى صلَّيت فاغتمضى نوما فانّ لجنب المرء مضطجعا < / شعر >
[1]- صهبايى كه يهودى آن آن را به گردش در آورده و آن را كه بر آن مهر زده آشكار ساخته و باد هنگامى كه در خم بوده بر آن وزيده و در باره اش دعا كرده كه فاسد و ترش نشود .
قول دوم - از « صلا » بمعنى آتش . عرب هنگامى كه عصا را به آتش راست كند مىگويد : « صلَّيت العصا » شاعر به همين معنى نظر داشته كه گفته است :
< شعر > فلا تعجل بأمرك و استدمه فما صلَّى عصاك كمستديم[1]< / شعر > قول سيم - از « صلى » بمعنى لزوم . در مواضعى از قرآن مجيد به اين معنى آمده كه از آن جمله است آيهء شريفه * ( ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ ) *[2]* ( ) * و آيهء شريفه * ( سَيَصْلى ناراً ذاتَ لَهَبٍ ) *[3]* ( ) * و از شعر عرب اين مصراع را بعنوان مثل آوردهاند :
و ليس يصلى بنار الحرب جانبها قول چهارم - از « صلوان » بمعنى دو استخوان عجز اسب ، يا دو رگ كه در دو طرف دم شتر يا غير آن است .
گفتهاند : اسب دو مراد مسابقه كه دنبال اسب « سابق » مىباشد ، به همين مناسبت به نام « مصلَّى » ناميدهاند .
2 عمل صلاة در اديان سالفه ، بلكه در اعراب جاهلى نيز ، صلاة را سابقه و اصلى مىبوده جز اين كه از لحاظ كيفيت و كميت و اجزاء و شرائط و مقدمات و مقارنات ، صلاة را در اسلام با آن چه در اديان سالفه مشروع بوده تفاوت بسيار به همرسيده است . از جمله شواهد قرآنى بر اين كه عبادتى از اين سنخ در اديان پيش بوده آيهء 32 از سورهء مريم مىباشد كه از زبان حضرت عيسى آورده شده * ( وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا ) * و آيهء 56 از همان سوره است كه در شأن اسماعيل « صادق الوعد » نزول يافته * ( وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَه بِالصَّلاةِ ) * و نيز آيهء 60 از همان سوره است * ( فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ . . ) *
[1]- در كار خويش شتاب مكن و آن را ادامه بده يعنى تانّى و مدارا در آن به كار بند چه كار ترا هيچ چيز مانند تأنّى و ثبات راست نسازد و قوام ندهد .
[2]- آية 16 از سورهء « المطففين »
[3]- آيه 3 از سورهء « ابو لهب »
اعراب جاهلى نيز عملى مىداشتهاند كه در قرآن مجيد اطلاق صلاة بر آن شده آنجا كه در آيهء 35 از سورهء انفال است * ( وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكاءً وَتَصْدِيَةً ) * .
اين كه برهنه مىشده و طواف مىكرده و صفير بر مىآورده و دست مىزدهاند شايد اصلى دينى مىداشته كه به مرور ادوار به صورت صفير و دست زدن در آمده بوده است چنان كه لخت شدن و برهنه طواف را انجام دادن به طورى كه گفته شده به اين نظر بوده كه با جامه هايى كه در آنها بنا فرمانى خدا و بزهكارى پرداختهاند به عبادت و مناجات خدا مشغول نگردند پس اسلام صفير و دست زدن را سرزنش كرده و پوشيدن لباس را به آيهء 5 از سورهء الاعراف * ( يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ ) * دستور داده است[1].
[1]- آلوسى در « بلوغ الارب » در ذيل « بيان عبادات و اعمال عرب جاهلى » پس از بيان طرز حج قريش و تقسيم عرب به « حمس » و « حل » و تكاليفى كه حمس ، ابتداع و ابتكار كردهاند ( قسمتى از آنها را در ذيل فريضهء حج نقل خواهيم كرد ) چنين آورده است « پس عرب را بر آن وا داشتند و عرب بدان متدين شد ، وقوف بر عرفات و افاضهء از آن را به كار بست و طواف خانه را در حال برهنه بودن معمول داشت اما زنان پس همهء جامه ها را از تن بيرون مىآوردند و جز درعى مفرج بر خود نمىگذاشتند و در آن به طواف مىپرداختند يكى از زنان جاهلى در حالى كه به اين وضع ، خانه را طواف مىكرده گفته است : < شعر > اليوم يبدو بعضه او كله و ما بدا منه فلا احله اخشم مثل القعب باد ظله كانّ حمّى خيبر تمله < / شعر > و كسى كه در جامهاى كه از حل ( خارج حرم ) با خود داشته و در آن طواف كرده بايد پس از طواف ، آن را كه به نام « لقّى » خوانده شده به دور مىانداخته و هيچ كس حق نداشته ( نه خود او و نه غير او ) آن جامه را بگيرد و از آن استفاده كند . يكى از كسانى كه جامهء خود را به دور افكنده بوده و آن را دوست مىداشته بعد كه به ياد جامعه افتاده چنين گفته است : < شعر > كفى حزنا كرّى عليها كانّها لقي بين ايدى الطائفين حريم < / شعر > عرب را حال چنين بود تا پيغمبر ( ص ) مبعوث گرديد و اين آيه نزول يافت * ( ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ » پس قريش هم مانند ديگر مردم به افاضه دستور يافت و براى ابطال بدعتى كه به تحريم طعام و لباس ، گذاشته و دستور داده بودند كه « اهل حل » برهنه طواف كنند و از خوراكى كه از خارج حرم با خود آوردهاند نخورند اين آيه نزول يافت * ( يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّه لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ . قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّه الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِه وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا الايه » پس خدا بدعتهايى را كه قريش در بارهء حج گذاشته و خمس را از حل جدا كرده بودند برداشت و اهل حرم و اهل حل را در آن احكام يكسان ساخت »
3 اقسام نماز نمازهايى كه در قرآن مجيد به آنها تصريح شده است .
در شرع اسلام نماز ، به نخستين قسمت ، بر دو قسم مىباشد : واجب و مستحب براى واجب نه قسم ياد كردهاند بدين قرار : نمازهاى پنجگانهء روزانه نماز جمعه - نماز عيدين ( فطر و اضحى ) . . نماز كسوف و خسوف - نماز اموات - نماز زلزله - نماز آيات - نماز طواف - نماز نذر و شبه آن . براى نماز مستحب انواعى زياد است ليكن آن را نيز ، به تقسيم اولى ، به دو قسم تقسيم كردهاند : نوافل شبانه روزى و نمازهايى غير اين نوافل .
در قرآن مجيد نسبت بعدد نمازهاى يوميه و هم عدد ركعات هر نماز تصريحى نشده ليكن بذكر اوقات آنها اعدادشان بيان گرديده چنان كه در آيهء 239 از سورهء البقره است * ( حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى . . ) * و در آيهء 116 از سورهء هود است » * ( وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ ) * و در آيهء 80 از سورهء « الاسرا » است * ( أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً ) * و در آيهء 57 از سوره غافرات ( المؤمن ) * ( وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكارِ ) * و در آيهء 16 و 17 از سورهء الروم است * ( فَسُبْحانَ الله حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَلَه الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ ) * .
نماز جمعه و عدد ركعات آن نيز بطور صريح در قرآن مجيد ياد نشده و همين قدر بطور اجمال مورد امر و وجوب گرديده است * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ الله . . ) *
كيفيت نماز عيدين هم در قرآن تفصيل داده نشده و براى وجوب آن آيهء 2 از سورهء كوثر * ( فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) * مورد استناد شده است .
بهر حال آن چه در قرآن مجيد از نمازهاى واجب ياد شده اگر از لحاظ دلالت بر وجوب ، مبين و آشكار است از لحاظ دلالت بر عدد ركعات و بسيارى از خصوصيات و كيفيات ، مبهم و مجمل مىباشد .
در بارهء نماز سفرى نيز آيهء شريفه 102 كه در سورهء النساء وارد شده * ( وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً ) * با اين كه بر عدم لزوم « اتمام » صراحت دارد از چند جهت ديگر خالى از اجمال نيست فى المثل دانسته نيست كه « ضرب فى الارض » بچه حدى محدود مىباشد و نيز معلوم نيست كه « قصر » نسبت به همهء نمازهاى پنجگانه است يا نسبت به آنهايى كه چهار ركعت مىباشد ؟ و هم معلوم نيست كه تا چه حد « قصر » شود يك ركعت يا دو ركعت يا سه ركعت ؟ و هم صراحت ندارد كه حكم قصر بعنوان « عزيمت » است يا بعنوان « رخصت » ؟ و بهر حال آيا حكم « قصر » به خوف مشروط است يا نه بلكه خوف موجب « قصر » در « قصر » است و اگر خوف شرط آن باشد خوف از خصوص افتتان است يا اعم از آن ؟ به همين جهت ميان فقهاء اسلامى در غالب بلكه همهء اين موارد ترديد و احتمال ، اختلاف پديد آمده است .
قرآن مجيد اين امور را بطور اجمال ياد كرده و بيان آنها را به سنت موكول داشته و در سنت خواه بقول از قبيل « صلَّوا كما رأيتموني اصلَّى » يا به عمل از اين گونه موارد رفع اجمال به عمل آمده است .
4 شرائط و مقدمات و مقارنات نماز براى نماز شرائط و مقدمات و مقارناتى كه هست ، از قبيل وضوء و غسل و تيمم و توجه به قبله ، در خود قرآن مجيد ياد شده ، بعضى به اجمال و بعضى به تفصيل ، و بهر حال تعيين كامل آنها به وسيلهء سنت قولى يا عملى انجام يافته است .
در آيهء 8 و 9 ، از سورهء المائدة * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا . وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْه ) * . كيفيت وضوء ، از لحاظ غسل ( شستن ) و مسح .
و كيفيت تيمم ، از لحاظ مسح رو و دست و اصل غسل ، بى آن كه كيفيت آن ذكر گردد ، ياد گرديده است .
آيهء 4 در سورهء النّساء در بارهء طهارت است * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى - تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ - النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ . . ) * .
ميراث در ميان عرب پيش از اسلام در بارهء ميراث مراسم و عاداتى وجود داشته است :
از جمله آن كه : زنان و كودكان را از ارث محروم مىداشته و مىگفتهاند مر ده يك ( ارث ) به كسى از خويشان مرده مخصوص است كه بتواند بر پشت ستور كارزار كند و غنيمت بياورد .
و از جمله آن كه زن هر مرد جزء ميراث شوهر بشمار مىآمده بدين معنى كه مردى از وارثان . جامهاى بر آن زن يا بر خيمه او مىافكنده و بدين عمل آن زن به اختيار او در مىآمده است .
ابو الفتوح ، در ذيل تفسير آيهء 8 از سورهء النّساء * ( لِلرِّجالِ نَصِيبٌ ، مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْه أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً ) * چنين گفته است : « مفسران گفتند : سبب نزول آيه آن بوده كه اوس بن ثابت انصارى فرمان يافت و زنى را رها كرد و دو دختر را و دو پسر عمرا . .
پسران عم مال برگرفتند و چيزى بزن و دختر ندادند و در جاهليت عادت چنين بوده كه زنان را و كودكان را ميراث ندادى گفتندى : ما مال به كسى دهيم كه او بر پشت ستور كارزار كند و غنيمت آرد آن زن برخاست و به نزديك رسول عليه السلام آمد و در مسجد فصيح بود و گفت . . » و در ذيل آيهء 12 ، از همان سوره ، * ( يُوصِيكُمُ الله فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ . . ) * چنين گفته است : « مفسّران در سبب نزول آيه خلاف كردند : بعضى گفتند : سبب نزول آيه آن بود كه در جاهليت وراثت به مردى و قوت بودى ميراث به مردان دادندى به زنان و كودكان ندادندى خداى تعالى اين آيه فرستاد و حكم جاهليت باطل كرد . . عطا گفت : سعد بن ربيع النقيب را به احد بكشتند او زنى