چنان كه از مذهب ايشان بديهى و ضرورى مىباشد ذكر آن جمله شعار ايشان قرار گرفته به طورى كه حسين بن على بن حسن بن حسن بن امير المؤمنين على عليه السّلام كه به « شهيد فخ » شهرت يافته هنگامى كه در زمان هارون ، خليفهء عبّاسى ، در مدينه ظهور كرد ، بنقل ابو الفرج اصفهانى ، در كتاب ، « مقاتل الطالبيّين » ، به مؤذّن دستور داد كه اين جمله را در اذان و اقامه بگويد و اين كار انجام يافت .
« علَّامهء حلبى ، در كتاب سيرهء خود چنين آورده است : « انّ ابن عمر ( رض ) و الامام على بن الحسين ( ع ) كانا يقولان فى الاذان بعد حىّ على الفلاح « حىّ على خير العمل » و بهر حال اين مطلب از مذهب اهل بيت متواتر مىباشد . منظور در اينجا بيان تاويل و اجتهاد سلف مىباشد . . » 6 - ابن ابى الحديد ، در شرح خود بر كتاب « نهج البلاغه » ، در طىّ مطالبى كه بر خليفهء دوم گفته شده ، و او عين آن گفته ها و ردّ و ايرادات بر آنها را به تفصيل آورده طعن دهم را بدين مضمون ياد كرده است : « طعن دهم گفتهء ايشان است كه : وى در دين اسلام آن چه را جائز و روا نمىباشد ابداع كرده است مانند : « تراويح » و خراجى كه بر سواد وضع كرده و عملى را كه در ترتيب جزيه انجام داده و تمام اينها با قرآن و سنّت مخالفت دارد چه خدا غنيمت را به غانمين مخصوص داشته و خمس آن را براى اهل خمس قرار داده است پس خليفهء دوم در اين عمل با قرآن مجيد مخالفت كرده و همچنين « سنّت » نسبت به جزيه ناطق است كه « على كل حالم دينار » بر هر بالغى يك دينار است و خليفه به اين سنّت مخالفت نموده و هم « سنّت » گوياست كه جماعت جز در نمازهاى واجب جائز نيست و او بابداع « تراويح » با سنّت از در مخالفت در آمده است » در بارهء اين موضوعات از اين پيش ، كم و بيش ، سخن به ميان آمده اينك نيز به موقع است
كه علاوه بر آن چه ياد شده برخى از آن چه در كتاب « الفصول المهمّه » نقل گرديده آورده شود :
« از دانشمند ابو الوليد محمد بن شحنه نقل شده كه در كتاب تاريخ خود مسمّى به « روضة المناظر » در طىّ حوادث سال 23 نسبت به خليفهء دوم چنين آورده است : « هو اوّل من نهى عن بيع امّهات الاولاد و جمع النّاس على اربع تكبيرات فى صلاة الجنائز و اوّل من جمع النّاس على امام يصلَّى بهم التّراويح . . الخ[1]» عمر نخستين كسى است كه از بيع كنيزكان صاحب اولاد منع كرده و مردم را در نماز ميّت بر چهار تكبير وا داشته و نخستين كسى است كه نماز تراويح را دستور داده و معمول ساخته است .
« و از جزء سيم از كتاب « طبقات » محمد بن سعد اين مضمون نقل شده « عمر نخستين كسى است كه قيام ماه رمضان ( تراويح ) را سنّت قرار داد و مردم را بر اجتماع به آن وا داشت و به همهء شهرها دستور داد و اين كار در ماه رمضان از سال چهارده وقوع يافت و براى مردم دو تن قارى معيّن كرد : يكى براى اين كه با مردان تراويح را اقامه كند و يكى ديگر براى اين كه با زنان اين نماز را به جاى آورد » « و از جزء اول از صحيح مسلم نقل شده كه پيغمبر ( ص ) به قيام ماه رمضان ، بى آن كه در آن باره مردم را امر و عزيمتى فرمايد ، ترغيب مىنمود پس مىگفت : « من قام رمضان
[1]جلال الدين سيوطى در كتاب « تاريخ الخلفاء » در فصل « اوّليّات عمر ، رض » اين مضمون را آورده عسكرى گفته است : « عمر نخستين كسى است كه به نام « امير المؤمنين » خوانده شده و نخستين كسى است كه تاريخ را از هجرت به حساب گرفته و نخستين كسى است كه « بيت المال » قرار داده ( سيوطى در موضعى ديگر ابو بكر را نخستين كس دانسته كه « بيت المال » قرار داده ) و نخستين كس است كه قيام ماه رمضان را دستور داده و اول كسى است كه شراب خوار را هشتاد تازيانه زده و نخستين كسى است كه « متعه » را تحريم كرده و نخستين كسى است كه بيع امهات اولاد را ممنوع داشته و نخستين كسى است كه مردم را در نماز جنازه به چهار تكبير وادار ساخته و نخستين كسى است كه جمله « طال اللَّه بقاءك » را گفته ، آن را به على گفته ، و هم نخستين كسى است كه جملهء « أيدك اللَّه » را گفته ، آن را نيز در حق على گفته است »
ايمانا و احتسابا غفر له ما تقدّم من ذنبه » همين گفته را بخارى نيز در جزء اول از صحيح خود روايت كرده آنگاه هر دو اين عبارت را نوشتهاند : « فتوفى ( ص ) و الامر على ذلك ثمّ كان الامر على ذلك فى خلافة ابى بكر و صدرا من خلافة عمر . . » « و از علامهء قسطلانى نقل شده كه در شرح خود بر صحيح بخارى به نام « ارشاد السّارى » در ذيل جملهء « نعمت البدعة هذه » كه از عمر در اين زمينه منقول و در صحاح و غير آنها مسطور است چنين افاده كرده : « عمر از اين رو آن عمل را بدعت ناميده كه پيغمبر ( ص ) اجتماع و جماعت براى اصل نماز و بودن آن را در اول شب و بودنش را در هر شب به اين عدد سنّت قرار نداده و تشريع نكرده است » .
بطور خلاصه از مسلَّمات بلكه ، به گفتهء صاحب « الفصول المهمّه » ، مورد اتفاق و اجماع است كه « تراويح » را خليفهء دوم تشريع و ابداع كرده است !
6 - اسقاط سهم « مؤلَّفة قلوبهم » از جملهء سهام زكات ، مىباشد .
صاحب كتاب « الفصول المهمّه » از كتاب « الجواهرة النيّرة » شرح بر مختصر قدورى كه از اشهر كتب فقه حنفى مىباشد اين مضمون را آورده است : « چون پيغمبر ( ص ) درگذشت مؤلَّفة قلوبهم نزد ابو بكر آمدند تا به عادتى كه بود براى ايشان بنويسد .
ابو بكر بنوشت . نامه را نزد عمر بردند تا او نيز بر آن چيزى بنويسد . وى صحيفه را گرفت و پاره كرد و گفت : ما را به شما نيازى نيست . خدا اسلام را عزيز و از شما بى نياز ساخته است .
پس اگر اسلام آوريد و گر نه شمشير ميان ما و شماست . آنان نزد ابى بكر برگشتند و بوى گفتند : آيا تو خليفه مىباشى يا او ؟ پاسخ داد : بلكه او ، اگر خدا بخواهد . ! و آن چه را عمر به جا آورده بود انفاذ و امضاء كرد . پس از آن وقت ، كار بر اسقاط آن استقرار گرفت و سهم مؤلَّفة قلوبهم در نزد اهل سنّت از سهام مستحقّان زكات ، چنان خارج شد كه اگر كسى به آنان از زكات عطاء كند ذمّهء او برى نخواهد بود »
صاحب « فصول المهمّه » پيش از نقل اين قسمت چنين افاده كرده : « از آن جمله است تاوّل ايشان آيهء زكات را چه ، با اين كه كتاب و سنّت بر ثبوت سهم « مؤلَّفة » صريح و نص است بلكه ثبوت آن از ضروريّات دين مىباشد . همهء اهل اسلام اجماع و اتفاق بر اين دارند كه پيغمبر ( ص ) به مؤلَّفة سهمى مىداد و تا خودش زنده بود اين كار را معمول مىداشت و آن را نسخ نكرد و به كسى در بارهء اين كه سهم ايشان بعد از او بايد اسقاط گردد عهد و وصيّتى نكرد با همهء اينها اين سهم در « عهد صحابه » اسقاط گرديد » در مسألهء زكات ، عملى ديگر در زمان عثمان رخ داده كه آن نيز با سنّت عملى پيغمبر ( ص ) و هم با عمل دو خليفهء سابق مخالفت دارد : توضيح آن كه در عهد پيغمبر ( ص ) زكات ، جبايت مىگرديد و اشخاصى مأمور مىگشتند كه بروند و از قبائل و اشخاص ، زكات آنان را جمع و جبايت كنند بعد از پيغمبر ( ص ) نيز همين شيوه معمول بود و قسمت مهمّى از جنگهاى آغاز خلافت ابو بكر با كسانى كه بعنوان « اهل ردّه » خوانده شدهاند به همين عنوان بوده كه از اداء زكات ، امتناع مىداشتهاند . واقعهء فضاحت آميز قتل مالك بن نويره بدست خالد بن وليد نيز تحت همين عنوان رخ داده است ، ليكن در زمان خلافت عثمان عمل جبايت به دستور او از ميان رفت و اداء زكات به اختيار خود مردم واگذار شد .
سيوطى در « الأوائل » ، بنقل صاحب « روضات » ، گفته است : ( اوّل من فوّض إلى النّاس اخراج زكاتهم عثمان بن عفّان » 7 - مسألهء تقسيم خمس است :
آيهء خمس صريح است كه « خمس » ، براى خدا و براى رسول و براى ذو القربى و يتامى و مساكين و ابن سبيل مىباشد پس به نصّ منطوق آيه ، ذو القربى از سهام خمس سهمى دارد و حقّى مىبرد . سنّت نيز ، هم قولى و هم فعلى آن ، سهمى را به ايشان اختصاص داده
چه تا پيغمبر ( ص ) زنده بوده خودش سهمى را به خود اختصاص مىداده و سهمى ديگر براى اقرباء بر مىداشته است ليكن در آغاز صحابه آن ادلَّه تاوّل يافته و سهم پيغمبر ( ص ) و ذو القربى اسقاط گرديده است و بتعبير منقول از كشّاف ، و برخى ديگر از تفاسير ، بنى هاشم از حقّ خود ممنوع گشتند .
صاحب « فصول المهمّه » پس از افادهء آن چه خلاصهء آن آورده شد چنين افاده كرده است :
« در اواخر باب « غزوهء خيبر » از صحيح بخارى اين عبارت آورده شده : انّ فاطمة أرسلت إلى ابى بكر تساله ميراثها عن رسول الله ( ص ) ممّا أفاء الله عليه بالمدينة و فدك و ما بقى من خمس خيبر فابى ابو بكر ان يدفع إليها شيئا فوجدت عليه فهجرته فلم تكلَّمه حتّى توفيت و عاشت بعد النّبيّ ستّة اشهر » .
« همين مضمون در جزء دوم از صحيح بخارى در باب گفتهء پيغمبر ( ص ) : لا نورّث ، ما تركناه صدقة » و هم در مواضعى ديگر در دو صحيح موجود مىباشد و هم مسلم در جزء دوم از صحيح خود از قيس بن سعد از يزيد بن هرمز روايت كرده كه اين مضمون را گفته است : « نجدة بن عامر ( حرورى خارجى ) نامهاى بابن عباس نوشت و من نزد ابن عباس بودم هنگامى كه نامهء او را قرائت مىكرد و هنگامى كه به او جواب نوشت پس ابن عبّاس در آن هنگام گفت : . . آنگاه بوى نوشت : تو از سهم ذوى القربى كه در قرآن ياد شده پرسيدهاى كه مراد از ايشان كيست همانا چنان مىدانستيم كه ماييم خويشان پيغمبر ( ص ) و ذو القربى جز ما كسى نيست ليكن قوم ، ما را از آن ممنوع داشتند و اباء كردند . . الحديث » همين حديث را امام احمد در جزء اول از مسند خود ، و ديگر محدّثان ، به طرقى صحيحه نيز آوردهاند » .
ابن ابى الحديد در شرح خود بر « نهج البلاغه » از ابن عباس اين مضمون را روايت كرده است : خمس بر شش سهم بود خدا و رسول را دو سهم و اقارب رسول را
يك سهم و سه سهم ديگر به سه طايفهاى كه در قرآن مذكور شده . چون پيغمبر ( ص ) درگذشت ابو بكر سه سهم را اسقاط كرد و همهء خمس را بر سه سهم تقسيم نمود .
عمر نيز چنين كرد » .
و همو در همان كتاب روايتى به اين مضمون حكايت كرده است : « انّ ابا بكر منع بنى هاشم الخمس و قال : انّما لكم ان نعطى فقيركم و نزوّج أيمكم و نخدم من لا خادم له منكم و اما الغنيّ منكم فهو بمنزلة ابن سبيل غنيّ لا يعطى شيئا و لا يتيم موسر . . » همانا ابا بكر خمس را از بنى هاشم بازداشت و گفت : بر ما است كه فقير شما را چيز بدهيم و بى شوهران شما را شوهر دهيم و كسانى را از شما كه خادم ندارند خدمتگزار تهيه كنيم ليكن اغنياء از شما به منزلهء ابن سبيل غنى مىباشند به ايشان و به يتيمان ثروتمند چيزى داده نمىشود .
همين اختلاف كه در « عهد صحابه » رخ داده موجب اين شده كه در عهود لاحقه نيز در اين مسأله اختلاف به همرسيده است : فى المثل امام مالك گفته است : تمام خمس اختيارش با والى و سلطان است : هر كار بخواهد با آن مىكند و در هر مصرف بخواهد آن را مصرف مىنمايد و هيچ كس را حقّ بازپرسى نيست . و امام ابو حنيفه گفته است : خمس بر سه سهم بخش مىگردد : سهمى به ايتام مسلمين و سهمى به مساكين ايشان و سهمى به ابناء سبيل داده مىشود ، خواه ايتام و مساكين و ابناء سبيل از ذو القربى باشند و خواه نباشند .
8 اكتفاء بر چهار تكبير است در نماز جنازه .
به طورى كه از كتب معتبر خود اهل سنّت و جماعت نيز مستفاد مىشود در زمان پيغمبر ( ص ) نماز ميّت با پنج تكبير برگزار مىشده و در عهد ابو بكر نيز حال بدين منوال بوده است و به تصريح جلال الدين سيوطى در كتاب « تاريخ الخلفاء » و ابن شحنه در كتاب « روضة المناظر » و « عسكرى » در كتاب « الأوائل » و غير ايشان از مؤرخان ، نخستين
كسى كه مردم را بر گفتن چهار تكبير در نماز ميّت وادار و مجتمع ساخته عمر بوده است .
صاحب كتاب « الفصول المهمّه » از جزء چهارم مسند امام احمد بن حنبل نقل كرده كه عبد الأعلى گفته است : « صلَّيت خلف زيد بن ارقم على جنازة فكبّر خمسا فقام اليه ابو عيسى عبد الرحمن بن ابى ليلى فاخذ بيده فقال : نسيت ؟ قال : لا و لكن صلَّيت خلف ابى القاسم خليلى صلَّى الله عليه و آله و سلَّم فكبّر خمسا فلا اتركها ابدا » پشت سر زيد بن ارقم بر جنازهاى نماز گزاردم او پنج تكبير گفت . پس ابن ابى ليلى برخاست و دست او را بگرفت و گفت : فراموش كردى ؟ . گفت : نه ليكن من پشت سر پيغمبر ( ص ) نماز خواندم و او پنج تكبير بگفت پس من هر گز آن را ترك نخواهم كرد .
مواردى ديگر نظير اين موارد در عهد صحابه اتفاق افتاده كه استقصاء آنها را مجالى زيادتر بايد و نمونه را همين مذكورات كفايت نمايد .
در اينجا بايد يادآور شويم كه از نقل اين قسمت ( عمل برأى ) در عهد صحابه ، منظور آن نيست كه صحت يا بطلان اين عمل در اين اوراق تشريح گردد بلكه آن چه اين اوراق متكفل و توضيح آن را متعهد مىباشد اينست كه وقائع مربوط به فقه و تفقّه ، خواه درست بوده و خواه نادرست ، تا حدّى كه به جا و مجال باشد در اينجا چنان كه بوده انعكاس يابد . خلاصه آن كه وقوع و تحقّق ، مورد نظر است نه تحقيق و تصديق و گر نه بايد گفت : عمل برأى چنان كه از پيش هم اشاره شد بحسب معنى دوم آن نه تنها به اعتقاد علماء شيعه مورد انتقاد و اعتراض مىباشد و نه تنها عقل سليم آن را براى كسى كه تابع دين است از حيث تابع بودن ممكن ، يا لا اقل جائز ، نمىشمارد بلكه اكابر از متكلَّمان از اهل سنّت و جماعت ، بلكه از فقيهان ايشان نيز ، آن را ناروا دانسته و مورد انتقادش قرار داده و سخت بر عمل برأى و بر عاملان آن تاختهاند .
ابو عثمان عمرو بن بحر معروف به جاحظ در كتاب « الفتيا » از استاد خود ابراهيم بن سيّار مشهور به نظَّام ، كه شيخ معتزله و بزرگ ايشان بوده است . در اين زمينه قسمتى آورده كه شيخ مفيد در كتاب « المحاسن و العيون » آن را نقل كرده است در اين مورد آن را تلخيص و ترجمه مىكنيم تا معلوم شود كه عاملين برأى حتّى در نظر تابعان و پيروانشان نيز ، از اين لحاظ ، مورد انتقاد و اعتراض واقع شدهاند اكنون آن خلاصه و ترجمه :
« . . نظَّام گفته كه : از گفته هاى عمر است : « لو كان هذا الدّين بالقياس لكان باطن الخف أولى بالمسح من ظاهره » و اين گفته درست نمىباشد مگر در فرائض و احكام و بر عمر واجب بود كه در تمام احكام به اين گفتهء خود عمل كند ليكن او اين گفتهء خود را نقض كرده و با اين كه به اين صراحت عمل به قياس و رأى را نكوهيده در مواردى طبق آن رفتار نموده است » .
باز نظَّام گفته است : اين رفتار عمر عجيبتر از آن نيست كه با تصريح او به اين عبارت « أجرأكم على الجد أجرأكم على النّار » خودش در موضوع « حدّ » به صد گونه حكم مختلف ، حكم داده است . . محمد بن سيرين گفته است : از عبيدهء سلمانى يكى از مسائل حدّ را پرسيدم پاسخ داد كه : من در موضوع حدّ ، صد حكم از عمر به ياد دارم كه همه با هم اختلاف دارد . نظَّام گفته است : اين كه برخى قائل شدهاند كه اين احكام مختلف از قبيل اصلاح ميان مردم بوده ، قولى است نادرست چه اصلاح ، غير از حكم و قضاء مىباشد و چگونه اين قول و تاويل قابل توجّه باشد در صورتى كه خود عمر گفته است : « انّي قضيت فى الحدّ قضايا مختلفة كلَّها لم آل فيها عن الحقّ . فان اعش إن شاء الله لأقضينّ فيه بقضاء لا يختلف فيه اثنان بعدى تقضى به المرأة و هى قاعدة على ذيلها » .
اين كلمات را ايّوب سجستانى و ابن عون از محمد بن سيرين نقل كردهاند كه او آنها را از عمر نقل كرده و اين اشخاص از كسانى كه عذر براى عمر تراشيده و در صدد تأويل گفتهء او بر آمدهاند ، به مقام عمر آشناتر مىباشند .