کتاب ادوار فقه ( فارسی )

* ( رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْه وَإِدْبارَ النُّجُومِ ) * آيهء فوق كه دلالت بر وقت نماز از آن مستفاد است تعقيب و تسبيح و دعاء بعد از نماز ( يا دو ركعت نماز بعد از نماز مغرب يا يك ركعت نماز وتر يا مطلق نوافل بعد از فرائض بحسب اختلاف اقوال منقوله ) نيز از آن استفاده شده است .
نوع سيم در ذيل اين نوع كه در بارهء « قبله » است هشت آيه آورده شده است :
1 - آيهء 136 از سورهء بقره : * ( سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها ، قُلْ لِلَّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) * .
از اين آيه علاوه بر حكم « قبله » جواز « نسخ » و وقوع آن نيز استنباط گرديده است .
2 - آيهء 138 از سورهء بقره : * ( وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْه وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى الله وَما كانَ الله لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ الله بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ ) * .
3 - آيهء 139 از سورهء بقره : * ( قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَه وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّه الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا الله بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ ) * .

4 - آيهء 140 از سورهء بقره : * ( وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ ) * .
5 - آيهء 144 از سورهء بقره : * ( وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ - الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّه لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا الله بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ) * .
6 - آيهء 145 از سورهء بقره : * ( وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَه لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) * .
7 - آيهء 109 از سورهء بقره * ( وَلِلَّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه الله إِنَّ الله واسِعٌ عَلِيمٌ ) * 8 - آيه 98 از سورهء مائده * ( جَعَلَ الله الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ الله يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ وَأَنَّ الله بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) * براى هر يك از آيهء دوم كه تحت عنوان اين نوع ياد گشته تا آيهء هشتم فوائد و احكامى آورده شده كه از جمله در آيهء هفتم قولى است كه در آغاز اسلام پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلَّم ) اختيار داشته و باصطلاح ، مخيّر بوده كه به صخره يا به كعبه نماز بگزارد پس از آن اين حكم به آيهء * ( « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ) * منسوخ گرديده است .
و از جمله احكام كه به آيهء هشتم ارتباط دارد اينست كه هر گاه كسى امارات

شناختن قبله را فاقد و در تشخيص آن متحير و سرگردان باشد به چهار سوى نماز بگزارد نمازش صحيح و درست است .
نوع چهارم تحت اين عنوان كه در بارهء ديگر مقدمات نماز است ، نه آيه آورده شده است :
1 - آيهء 25 از سورهء اعراف : * ( يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ ) *[1]* ( وَرِيشاً وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ الله لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ ) * 2 - آيهء 29 از همان سورهء اعراف * ( يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّه لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ) * از اين آيه كه ( بقول فاضل مقداد ) به اتفاق مفسران ، از « اخذ زينت » پوشاندن عورت اراده شده پنج حكم استفاده گرديده كه از آن جمله است وجوب ستر ( مربوط به نماز ) و عدم اسراف در اكل و شرب .
فاضل مقداد يكى از احكام مستفاد از آن را لزوم اكل و شرب به حد اعتدال و عدم اسراف در آن چه در غير ايام حج و چه در ايام حج دانسته از اين جهت كه نزول آيه در اين باره بوده كه بنى عامر در ايام حج طعام به اندازهء قوت مىخوردند و چربى هيچ نمىخوردند و مسلمين هم از ايشان پيروى كردند و گفتند ما به اين روش از ايشان شايسته تر هستيم پس آيه نازل شد * ( كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا . . ) * 3 - آيه 4 از سورهء مائده * ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِه ) * از اين آيه به استناد اين كه اسناد « تحريم » بذات ميته و دم و جز اينها از امور ياد شده ، روا نيست پس بايد از باب « دلالت اقتضا » چيزى از قبيل « وجوه انتفاع » در تقدير گرفته شود و پوشيدن پوست « ميته » در نماز از وجوه انتفاعست پس ممنوع

[1]از سعيد بن جبير از ابن عباس چنين نقل شده « كان العرب يطوفون بالبيت عراة و يعللون ذلك بأنهم لا يطوفون في ثياب قد عصوا الله فيها فطافت امرأة و على فرجها خرقة او ستر و هى تقول : < شعر > اليوم يبدو بعضه او كله فمن راى شيئا فلا احله فنزلت الآية < / شعر > »

و نامشروع است ( در مذاهب ميان پوست مدبوغ و غير آن اختلافست ) .
فاضل پنج فرع در اين مورد ذكر كرده كه از آن جمله است نجس بودن اين امور .
4 و 5 - آيهء 5 از سورهء نحل * ( وَالأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْكُلُونَ ) * و آيهء 82 از همان سوره * ( وَالله جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ ) * .
از جمله سه امرى كه از آيه استنباط شده طهارت پشم و موى و كرك است هر چند از ميته باشد به شرطى كه چيده و قطع گردد نه اين كه از ريشه كشيده شود .
6 - آيهء 83 از سورهء نحل * ( وَالله جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ ) * .
از جمله امور سه گانه كه از آيه استفاده شده جواز نماز است در جامه هاى پنبه‌اى و كتانى .
7 - آيهء 108 از سورهء بقره * ( وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ الله أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُه وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ ) * .
از جمله هفت فائده كه براى اين آيه ياد گشته حرمت تخريب مساجد است بهر وضعى كه بحسب عرف تخريب بشمار باشد خواه ويران ساختن ديوار باشد يا بردن فرش يا خاموش داشتن آن يا دائر كردن شغلهايى كه مانع عبادت و منافى با آن است .

8 - آيهء 18 از سورهء توبه * ( إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ الله مَنْ آمَنَ بِالله وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا الله فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ ) * .
از اين آيه حكم عمارت مسجد ( خواه به اصلاح و نظافت و فرش انداختن و روشن ساختن باشد و خواه به مشغول داشتن به عبادت و بر كنار ساختن از اعمال لهو و لعب و داد و فرياد و معركه گيرى ) استفاده شده است .
فاضل مقداد سه آيهء ديگر هم كه به مساجد مربوط است و در زير آورده مىشود بعنوان تبعيت از آيهء هشتم نه بعنوان استقلال در اينجا ياد كرده است .
اول آيهء 28 از سورهء اعراف * ( قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ ) * .
دوم - آيهء 87 از سورهء يونس * ( وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى وَأَخِيه أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَاجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ) * .
سيم - آيهء 108 از سورهء توبه * ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَكُفْراً وَتَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ الله وَرَسُولَه مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى وَالله يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ لا تَقُمْ فِيه أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيه . . ) * 9 - آيهء 63 از سورهء مائده * ( وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً . . ) *

مراد از نداء در آيهء شريفه ، به اتفاق مفسران ، اذانست . پس مشروع بودن « اذان » از آيه استفاده شده و اذان ، اعم است از اذان شخص منفرد كه موجب تكميل نماز است و از اذان اعلامى كه بر مناره گفته مىشود و از اذان جماعت كه هم مكمل نماز و هم مفيد اعلامست .
نوع پنجم تحت اين عنوان كه در بارهء « مقارنات نماز » مىباشد نه آيه ياد گرديده است :
1 - آيهء 239 از سورهء بقره * ( . . وَقُومُوا لِلَّه قانِتِينَ ) * از جمله فوائد چهار - گانه كه از اين آيه استفاده شده وجوب « قيام » و وجوب « نيت » است در نماز ، چه كلمهء « للَّه » اشاره است بلزوم « نيت » .
2 - آيهء 111 از سورهء بنى اسرائيل * ( وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَه شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَه وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْه تَكْبِيراً ) * .
3 - آيهء 3 از سورهء مدّثّر * ( وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ ) * .
از اين آيه وجوب گفتن لفظ « الله اكبر » در نماز استفاده شده است .
4 - اواسط آيهء 20 از سورهء مزمّل * ( فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى ) * .
و نظير اين قسمت از آيه است قسمت ديگر از همان آيه در همان سوره * ( فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْه ) * از اين دو آيه وجوب قرائت قدرى ( بطور اجمال ) از قرآن در نماز استفاده شده است .
5 - آيهء 76 از سورهء حج * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ) * .

وجوب « ركوع » و وجوب « سجود » از جمله شش فائده است كه از اين آيه استفاده شده است .
6 - آيهء 18 از سورهء جنّ * ( وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّه فَلا تَدْعُوا مَعَ الله أَحَداً ) * .
از اين آيه با نظر بروايت نبوى « أمرت ان اسجد على سبعة آراب ( « اى اعضاء » ) و روايت از حضرت جواد در مجلس معتصم خليفهء عباسى ( هى الأعضاء السبعة الَّتي يسجد عليها ) حكم مواضع هفتگانه كه لزوم رسيدن آنها است در حال سجده به زمين استنباط گرديده است .
7 - آيهء آخر ( 96 ) از سورهء واقعه * ( فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ ) * و نظير آن در آخر سورهء الحاقه ( آيه 52 ) و هم نظيرش آيهء اول از سورهء اعلى * ( سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ) * كه بحسب روايت نبوى اول در ركوع و دوم در سجود گفته مىشود .
8 - آخر آيهء 110 از سورهء بنى اسرائيل * ( وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا ) * پنج حكم كه به چگونگى جهر و اخفات ارتباط دارد ، از اين آيه بدست آمده است .
9 - آيهء 56 از سورهء احزاب * ( إِنَّ الله وَمَلائِكَتَه يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْه وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً ) * .
از اين آيه وجوب صلاة بر پيغمبر ( ص ) استفاده شده است .
در اين موضع نه فايده ياد گرديده از آن جمله اين كه شيعه و شافعى و احمد

بوجوب صلاة در نماز بر پيغمبر ( صلَّى الله عليه و آله و سلم ) قائل شده و آن را شرط در نماز قرار داده‌اند بخلاف ابو حنيفه و مالك كه آن را واجب و شرط ندانسته‌اند .
نوع ششم تحت اين عنوان كه در بارهء مندوبات نماز آورده شده ، پنج آيه ياد گرديده است :
1 - آخر آيهء 239 از سورهء بقره * ( . . وَقُومُوا لِلَّه قانِتِينَ ) * از اين آيه كه پيش از اين هم آورده شد ، حكم قنوت ( استحباب چنان كه مشهور است - يا وجوب - چنان كه از ابن بابويه و ابن ابى عقيل منقولست - ) استنباط گرديده است .
2 - آيهء دوم از سورهء كوثر * ( فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) * اكثر مفسران اين آيه را به نماز عيد ، مربوط دانسته « و نحر » را به « هدى » و قربانى تفسير كرده‌اند .
برخى هم نمازهاى يوميه را از آن مراد دانسته و گفته‌اند مراد از * ( « وَانْحَرْ » ) * اينست كه نحر يعنى بالاى سينه رو به قبله باشد و استقبال به نحر به عمل آيد . و از حضرت صادق ( ع ) روايت شده كه مراد مواجههء دو دست است بسوى قبله در حال افتتاح نماز .
بهر حال به ضميمهء رواياتى چند ، فوائدى فقهى از آن استفاده شده است .
3 - آيهء نخست از سورهء مؤمنون * ( قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ) * .
از اين آيه ، كه سابق هم آورده شده ، حكم « خشوع » ، كه به قولى عبارتست از اين كه نمازگزار نظر خود را ، در هر حالى از نماز ، به موضعى معين و مقرر ، مصروف و متوجه دارد : در حال قيام به موضع سجود و در حال ركوع به ميان دو پا و در حال سجود به طرف سر بينى و در حال تشهد به دامن و در حال قنوت به دو كف دست ، استفاده گرديده است .
4 - آيهء 100 از سورهء نحل * ( فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِالله ) *