« هيچ كس را در « مسائل مختلف فقه » از حسن بن محمد اعلم نيافتم . زهرى شما ( مقصودش ابن شهاب است ) غلامى از غلامان او بشمار است » ممقانى در بارهء حسن چنين افاده كرده است :
« در بارهء حسن اطلاعى نداريم جز اين كه شيخ در كتاب رجال خود او را از اصحاب سجّاد ( ع ) ياد كرده و ظاهر اين امر چنان است كه امامى مذهب بوده بهر حال ، حال او مجهول است » در ديگر كتب رجال هم « مجهول » شمرده شده يا لا اقل معرفى نشده چنان كه در « جامع الرواة » اردبيلى و غير آن از وى نامى به ميان نيامده است .
صاحب « قاموس الرجال » بعد از نقل كلام ممقانى و ايراد[1]بر عنوانى كه او به اين عبارت « الحسن بن محمّد بن الحنفيّه ، ابن عليّ بن ابى طالب » كرده خود چنين گفته است :
« و كيف كان ففى نسب قريش مصعب الزبيري « و هو اوّل من تكلَّم فى الأرجاء و توفّى فى خلافة عمر بن عبد العزيز » و مرّ عن ابن ابى الحديد « انّ الحسن بن على بن محمّد الحنفيّة قال فى رسالته فى الأرجاء الخ » فلا بدّ انّه محرّف هذا ، منه او من النّسخة » .
مرادش اينست كه « حسن بن على بن محمد حنفيه تحريفى است از حسن بن محمد بن على حنفيه » و اين تحريف از خود ابن ابى الحديد رخ داده است يا از ناسخ
[1]عين عبارت ايراد اينست : « اقول : الصواب ان يقال : [ و ] ابن على بن ابى طالب عليه السّلام و على تعبيره يصير المعنى ان الحنفية ، ابن على و لا معنى له » و به نظر من چنان كه در حاشيه آن كتاب نوشتهام اين ايراد وارد نيست و افزودن « و » ضرورت ندارد زيرا « ابن على » صفت دوم است براى « محمد » و چون « حنفيه » مؤنث است تو هم اين كه معنى چنان شود كه حنفيه ابن على باشد بسيار دور و بىمعنى است .
و بهر حال حسن بن محمد بن على در « ارجاء » سخن گفته است .
از آن چه عمرو بن دينار در بارهء حسن گفته است ظاهر مىشود كه از زمان او باختلاف فقهاء در مسائل فقهى توجّه بوده و كسانى به جمع و ضبط « مسائل خلاف » ، كه ميان فقيهان مقدم يا معاصر در آنها اختلاف وجود داشته ، عنايت مىكردهاند .
- 4 - سالم ابو عمرو سالم بن عبد الله بن عمر بن خطَّاب .
واقدى وفات سالم را به سال يك صد و شش ( 106 ) و هيثم به سال يك صد و هشت ( 108 ) دانسته است .
از ربيعه نقل شده كه :
« كان الأمر إلى سعيد بن المسيّب فلمّا مات افضى الامر إلى القاسم و سالم . . » ابو نعيم در « حلية الاولياء » پس از اين كه او را بعنوان « و منهم الفقيه المتخشّع الرّهاب . . » عنوان كرده حكايتى از ملاقات او با سليمان بن عبد الملك به اسنادش از حكم بن عبد الله ايلى آورده كه چون از جنبهء فقهى بر عمل به سنّتى « فعلى » اشعار دارد مفاد آن را در اينجا مىآوريم :
« حكم بن عبد الله ايلى گفته است :
« سليمان بن عبد الملك به مدينه وارد شد قاسم بن محمد و سالم بن عبد الله به ديدن او رفتند . سليمان ، به سالم ، كه جسمى زيبا و اندامى نيك مىداشت ، گفت :
« خوراك تو چيست ؟ پاسخ داد : نان و زيت . گفت : آيا آن را ميل دارى ؟ پاسخ داد :
بفرما بياورند تا ميل كنم .
« سليمان دستور داد ديگى آوردند و كنيزكى بلند بالا و رخ زيبا نان و زيت را مىجوشاند بوى گفتند : تو برو . آنگاه « ثمّ تناولا المدهن فلعقا منه ثمّ ادّهنا » ظرف روغن را گرفتند و از آن ليسيدند و خود را چرب كردند پس از آن گفتند پيغمبر ( ص ) چنان بوده كه چون روغنى پاك و خوب برايش آورده مىشد « لعق منه ثمّ ادّهن » از كلمات او است ، بنقل ابو نعيم :
« إيّاكم و ادامة اللَّحم فإنّ له ، ضراوة كضراوة[1]الشّراب » ابو نعيم گفته است : روايات مسند سالم از پدرش و از بزرگان صحابه زياد و غير قابل تعداد است . از آن جمله به اسناد از سالم از پدرش از پيغمبر ( ص ) اين روايت را آورده است :
« المسلم اخو المسلم لا يظلمه و لا يسلمه و من كان فى حاجة اخيه كان الله فى حاجته و من فرّج عن مسلم كربة فرّج الله بها عنه كربة من كرب يوم القيامة و من سرّ مسلما سرّه الله يوم القيامة » و هم ابو نعيم به اسناد از سالم از پدرش از پيغمبر ( ص ) روايت كرده است :
« لئن يكون جوف المؤمن مملوء قيحا خير من ان يكون مملوء شعرا » و هم از روايات او است از ابو هريره از پيغمبر ( ص ) :
« انّ من شرار النّاس ، المجاهرين » پرسيدند مجاهران كيانند ؟
پاسخ داد :
« الَّذى يذنب الذّنب باللَّيل فيستره الله عليه فيصبح فيحدّث به الناس فيقول : فعلت البارحة كذا و كذا فيهتك ستر الله عنه .
[1]« و قد ضرى الكلب بالصيد ضراوة اى تعود و اضراه صاحبهاى عوده و منه قول عمر : إياكم و هذه المجازر فان لها ضراوة كضراوة الخمر . » ( صحاح اللغة ) 2 - منظور ، نه آن گونه اشعار است كه « ان من الشعر لحكمة »
- 5 - محمد بن مسلم ابو بكر محمّد بن مسلم بن عبيد الله بن ( عبد الله بن )[1]شهاب زهرى ( منسوب به زهره ، بر وزن « مهره » ، نام پسر كلاب بن مرّه بوده است ) قرشى .
زهرى به گفتهء ابن خلَّكان شب سه شنبه 17 ماه رمضان از سال يك صد و بيست و چهار ( 124 ) به سنّ هفتاد و دو يا هفتاد و سه وفات يافته است .
و به قولى در سال يك صد و بيست و سه ( 123 ) و به قولى ديگر در سال يك صد و بيست و پنج ( 125 ) وفات او بوده است . ولادت زهرى ، به قولى ، در سال پنجاه و يك ( 51 ) هجرى بوده است .
ابو اسحاق از ابو جعفر بن ربيعه نقل كرده كه او از عراك پرسيده است : « از كسانى كه تو ديدهاى اعلم ايشان كيست ؟ » گفته است : « اعلم از همه به حلال ، ابن مسيّب و برتر از همه در حديث ، عروة بن زبير و اعلم از همه در همهء علوم عبيد الله بن عبد الله بن عتبه است و به نظر من از همهء اينان اعلم ، ابن شهاب است زيرا ابن شهاب علم همهء آنان را با علم خويش جمع كرده است » از مكحول پرسيده شده « اعلم از همه كسانى كه تو ديدهاى كيست ؟ گفته است :
« ابن شهاب » باز پرسيده شده : بعد از او ؟ دوباره گفته است : « ابن شهاب » ديگر بار پرسيده شده : بعد از او كيست ؟ براى سيمين بار در پاسخ گفته است : « ابن شهاب » .
باز ابو اسحاق آورده كه عمرو بن دينار پيش از اين كه زهرى را ببيند اين مضمون را
[1]در « طبقات الفقهاء » عبيد اللَّه پسر شهاب و در « وفيات الاعيان » عبيد اللَّه پسر عبد اللَّه و او پسر شهاب ضبط شده است .
گفته است : « زهرى را چيزى نيست چه من پسر عمر را ديدهام و او نديده و هم من از ابن عباس استفاده كردهام و زهرى او را درك نكرده است » و چون زهرى به مكه آمده عمرو كه در آن هنگام زمين گير بوده به ياران خود گفته است : مرا نزد او ببريد » وى را نزد زهرى بردهاند و پس از يك شب كه در آنجا مانده و مذاكرات علمى و فقهى ميان آن دو به ميان آمده است ياران و اصحابش پرسيدهاند ، « زهرى را چگونه يافتى ؟ » گفته است : « به خدا سوگند من هر گز دانشمندى همسنگ و مانند اين قرشى نديدهام » و همو نقل كرده كه عمر بن عبد العزيز گفته است : « لا اعلم احدا اعلم بسنّة ماضيه ، منه » . و به گفتهء ابن خلَّكان ، عمر بن عبد العزيز به آفاق جهان نوشته است : « عليكم بابن شهاب فانّكم لا تجدون احدا اعلم بالسّنّة الماضية منه » .
ابن خلَّكان در بارهء زهرى چنين افاده كرده است :
« زهرى يكى از فقيهان و محدّثان و از اعلام تابعان مدينه است . ده تن از صحابه را ديدار كرده و گروهى از ائمه از وى روايت كردهاند كه از آن جمله است : مالك بن انس و سفيان بن عيينه و سفيان ثورى » باز همو چنين آورده است :
« زهرى چون در خانه مىنشست كتابهاى خود را گرد خويش مىنهاد و همه چيز دنيا را رها مىكرد و به كتابها مىپرداخت روزى زنش بوى گفت : « به خدا سوگند همانا اين كتابها از سه ضرّه ( هوو ) بر من گرانتر و سختتر مىباشد ! ! » ابن عبد ربّه در « العقد الفريد » ( - جزء پنجم صفحه 148 - قسمت احوال خلفا ذيل ترجمهء حسين بن على ( ع ) قصهاى از زهرى آورده كه به مناسبت « غرابت » آن مناسب است در اينجا ترجمه و آورده شود :
« زهرى گفت : با قتيبه به قصد مصيصه بيرون رفتيم پس بر عبد الملك مروان در آمديم او در ايوانى نشسته بود و دو صف از مردم جلو ايوان بودند . عبد الملك را
عادت چنين بود كه چون سؤالى مىداشت و چيزى مىخواست به آن كس كه در كنارش بود مىگفت كه او به كسى كه در كنارش هست بگويد و همچنين تا مىرسيد بدر ايوان و هيچ گاه كسى از ميان آن دو صف حركت نمىكرد .
« زهرى گفت : ما هم رفتيم و جلو در ايوان ايستاديم . عبد الملك به كسى كه در دست راستش بود گفت : آيا مىدانيد بامداد شبى كه حسين بن على كشته شده در بيت المقدّس چه رخ داده ؟ » آن شخص از كسى كه كنارش بود همين را پرسيد و همچنين هر كس از شخص پهلوى خود تا پرسش بدر ايوان رسيد و هيچ كس چيزى ندانست و پاسخى نداد . زهرى گفت : من از اين مطلب آگاهم . يكان يكان گفتهء او را بهم گفتند تا به عبد الملك رسيد پس زهرى را نزد خود بخواست .
زهرى گفت : از ميان دو صفّ گذشتم تا به عبد الملك نزديك شدم سلامش گفتم . پرسيد كيستى ؟ گفتم : محمد بن مسلم بن عبد الله بن شهاب زهرى . مرا شناخت و گفت : در بيت المقدس فرداى شبى كه حسين بن على كشته شده چه پيش آمده است ؟
گفتم : فلان ( نام او ياد نشده ) به من خبر داد كه شبى كه روزش حسين بن على بقتل رسيد هيچ سنگى در بيت المقدس از زمين برداشته نشد مگر اين كه زير آن خونى عبيط ( الخالص الطَّرىّ ) مىبود :
عبد الملك گفت : راست گفتى همان كس كه ترا حديث كرده به من نيز حديث كرد و من و تو در اين حديث « غريب » هستيم[1]» ابو نعيم او را زير عنوان « و منهم العالم السّوىّ ابو بكر محمد بن مسلم
[1]سيوطى ظاهرا به همين قصه نظر داشته آنجا كه در تاريخ الخلفاء بعد از اين كه گفته است : و فى قتله ( اى الحسين ) قصة فيها طول لا يحتمل القلب ذكرها فانا للَّه و انا اليه راجعون و لما قتل الحسين مكثت الدنيا سبعة ايام و الشمس على الحيطان كالملاحف المعصفرة و كسفت الشمس ذلك اليوم » چنين آورده است : « و قيل : انه لم يقلب حجر ببيت المقدس يومئذ الا وجد تحته دم عبيط »
< فهرس الموضوعات > 23 - زُهرى اقوال صحابه را هم « سنّت » مي شمرده است < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 24 - جامع بودن زهرى < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 25 - نخستين مدوّن علم ، بگفته مالك بن انس < / فهرس الموضوعات > بن شهاب الزهري . . » آورده آنگاه سخنانى را كه در بارهء او از بزرگانى رسيده و هم سخنانى را كه او گفته و احاديثى را كه بروايت و أسناد از او آمده نقل كرده است :
از جمله كلمات عمر بن عبد العزيز و مكحول و عمرو بن دينار را كه از اين پيش نقل شد ياد كرده و به اسناد از سفيان ثورى آورده كه گفته است : « مات الزّهري يوم مات و ما على الأرض احد اعلم بالسّنّة منه » صالح بن كيسان اين مضمون را گفته است :
« من و زهرى با هم در طلب علم همكار مىبوديم پس با خود گفتيم : سنن را بنويسيم پس آن چه را از پيغمبر ( ص ) رسيده يادداشت كرديم .
آنگاه زهرى گفت : اكنون هر چه از اصحاب پيغمبر ( ص ) رسيده بعنوان « سنّت » مىنويسيم . من گفتم : گفته هاى آنان « سنت » نيست و من آنها را بعنوان سنّت نمىنويسم . پس او نوشت و من ننوشتم از اين رو او ناجح شد و من ضائع ! » ليث بدين مفاد گفته است : « عالمى را جامعتر و عالمتر از ابن شهاب نديدم .
هر گاه در ترغيب ، حديث مىكرد چنان به نظر مىرسيد كه جز آن چيزى نمىداند و چون از پيمبران و اهل كتاب سخن مىراند گمان مىرفت كه بهتر از آن چيزى نمىداند و اگر از عرب و انساب گفتگو مىكرد پنداشتى از آن بهتر چيزى را آگاه نيست و هنگامى كه از قرآن و سنّت حديث مىآورد حديث او با حفظى جامع و كامل بود » اوزاعى از زهرى نقل كرده كه گفته است « كنّا نأتى العالم ، فما نتعلَّم من ادبه احبّ إلينا من علمه » . به گفته سفيان ، زهرى در حديث خود چنين تعبير مىكرده : « حدّثنى فلان ، و كان من أوعية العلم » و نمىگفته است : « كان عالما » .
مالك بن انس گفته است : « نخستين كسى كه علم را تدوين كرده ابن شهاب بوده است » سفيان گفته است : زهرى گفت : « ما خوش نداشتيم بنويسيم تا اين كه سلطان ما را