حديث مىكند ؟ گفت : آرى . گفتيم : پس چه شده كه مالك به واسطهء تو بهره مند و كامياب و تو خود بىبهره و ناكامى ؟ گفت : آيا نمىدانيد كه مثقالى از دولت ( بخت و اقبال ) بهتر است از بار و خروارى از علم ؟ ! » مالك پس از مرگ ربيعه چنين مىگفته است : از آن زمان كه ربيعه را زمان در رسيد و مرد ، فقه را شيرينى از ميان رفت » حافظ ابى بكر احمد بن على مشهور به خطيب بغداد ( متوفّى به سال 463 ه . ق ) در تاريخ خود آن چه در بالا از ابن خلَّكان نقل شد آورده است[1]مطالبى ديگر هم كه بر عظمت علمى ربيعه و كثرت استعداد او دلالت دارد ذكر كرده است كه قسمتى از آنها در اينجا نقل مىگردد :
خطيب اين مضمون را گفته است :
« ربيعه بعضى از اصحاب پيغمبر ( ص ) را ادراك كرده و هم اكابر تابعان را .
ربيعه در مدينه صاحب فتوى بوده است . وجوه مردم مدينه در مجلس درس او حاضر مىشدهاند » و به گفتهء خطيب و هم ابو اسحاق ، چهل تن عمامه بسر در مجلس او حضور مىيافته و از او مىآموختهاند .
خطيب به اسناد از بزرگان اهل مدينه چنين آورده است :
« فرّخ ( ابو عبد الرحمن ) پدر ربيعه در زمان بنى اميّه جزء لشكرى كه به خراسان بسيج شده ، بوده و به خراسان رفته است . در آن هنگام ربيعه در شكم مادر بوده است .
« فرّخ سى هزار دينار بزن خود ، مادر ربيعه ، سپرد . تصادف را اين مسافرت بيست و هفت سال به طول انجاميد چون به مدينه باز گشت بر اسبى سوار بود و نيزهاى بدست داشت از اسب به زير آمد و با نيزهء خود در خانه را عقب زد و خواست وارد
[1]شايد ابن خلكان هم از خطيب نقل كرده باشد . در اين اوراق چون موقع نوشتن نخست كتاب ابن خلكان به نظر رسيده نقل هم از آن شد تا چنان كه در مقدمه جلد اول ياد كردم زحمت هر كس به حساب خود او محسوب و استفادهء از او به خود او منسوب گردد .
شود . ربيعه بيرون تاخت و او را مانع شد و گفت : اى دشمن خدا ! آيا به منزل من هجوم مىكنى ؟ گفت : بلكه تو دشمن خدايى كه به خانه و بر حرم من وارد شدهاى پس با هم دست به گريبان شدند همسايگان اطلاع يافتند و مالك بن انس و مشيخهء مدينه به يارى ربيعه آمدند . ربيعه داد مىزد به خدا سوگند ترا رها نمىكنم تا به نزد حكومت برويم .
فرخ همين سخن را مىگفت . داد و فرياد زياد شد چون مالك رسيد مردم آرام و خاموش شدند .
« مالك به فرّخ گفت : اى پير مرد تو مىتوانستى به جايى ديگر به روى چرا مىخواهى بدين خانه درآيى ؟ گفت : اين خانهء من است و من مولى بنى فلان هستم .
زنش از ميان خانه اين سخن بشنيد بيرون آمد و چون او را ديد گفت : راست مىگويد اين شوهر من و اين هم ( ربيعه ) پسر او و من است كه هنگام رفتن شوهر به مسافرت ، من به اين حامله بودم پس هر سه به گردن هم دست افكنده و به گريه افتادند .
« فرّخ به منزل در آمد و گفت : آيا اين پسر من است ؟ زن گفت : آرى . گفت نقدى را كه به تو امانت سپرده بودم بياور و اين هم چهار هزار دينار ديگر است كه با خود دارم . زن گفت : خواسته را زير خاك نهان كردم پس از چند روز ديگر بيرون مىآورم و به تو رد مىكنم .
« ربيعه به مسجد رفت و در حلقه درس خويش بنشست و مالك بن انس و حسن بن زيد و ابن ابى على لهبى و مساحقى و اشراف اهل مدينه نزدش حاضر شدند و چشمهاى مردم بوى دوخته شد . در اين هنگام زن به شوهر خود ، پدر ربيعه ، گفت : بيرون رو و در مسجد پيغمبر ( ص ) نماز بگزار . او بيرون شد و به مسجد رفت و نماز بگزارد .
گروهى انبوه ديد حلقه زدهاند بدانجا نزديك شد . راه برايش باز كردند . ربيعه سر پايين انداخت به طورى كه گويى او را نديده است . پدر وى را درست نشناخت . پرسيد :
« اين مرد كيست ؟ » گفتند : « ربيعة بن ابى عبد الرحمن » گفت : خدا پسرم را بلند مرتبه ساخته است .
« آنگاه به خانه باز گشت و بزن خويش گفت :
« پسر ترا به حالتى ديدم كه هيچ يك از اهل علم و فقه را بدان حالت و منزلت نديدهام .
« زن گفت : « اكنون بگو سى هزار دينار را بهتر مىخواهى يا اين جاه و مقام فرزند را ؟ » فرّخ گفت : « به خدا سوگند جز اين نمىخواهم » زن گفت : پس بدان كه من همه آن مال را در اين راه صرف كردهام ! فرخ گفت : به خدا سوگند به جا خرج كرده و آن را نابود نساختهاى » باز خطيب به اسناد آورده است :
« ربيعه روزگارى دراز به عبادت مىپرداخت و شب و روز نماز مىگزارد تا از اين كار دست كشيد و با قوم نشست و برخاست كرد و با قاسم هم مجلس شد و با او به خردمندى سخن راند . قاسم چنان به ربيعه اعتقاد پيدا كرد كه چون چيزى از او مىپرسيدند مىگفت : اين را از ربيعه بپرسيد . چون از قاسم چيزى پرسيده مىشد اگر در كتاب خدا يا سنّت پيغمبر ( ص ) در آن باره دليلى مىديد پاسخ مىداد و گر نه مىگفت : اين را از ربيعه يا سالم بپرسيد .
باز همو به اسناد و به طرقى از اشخاص بزرگ ، عباراتى در بارهء ربيعه آورده است از اين قبيل « ما رأيت احدا افطن من ربيعه » و « هو صاحب معضلاتنا و عالمنا و افضلنا » و « ما رأيت احدا اعلم من ربيعة الرّأي » باز هم بنقل خطيب :
« ربيعه با اين كه به « ربيعهء راى » اشتهار يافته بحديث و سنّت نيز احاطه داشته و احتياط را رعايت مىكرده . عبد العزيز بن ابى سلمه اين مضمون را گفته است :
« چون به عراق وارد شدم مردم عراق مىگفتند : « حدّثنا عن ربيعة الرّأي » من گفتم : اى اهل عراق شما مىگوييد : « ربيعه راى » در صورتى كه : « لا و الله ما رأيت احدا احوط لسنّة منه »
باز ، بنقل از واقدى ، آورده است : « و كان ثقة كثير الحديث و كانوا يتّقونه لموضع الرّأي » .
باز به اسناد از مالك بن انس آورده كه مالك چنين گفته است :
« هنگامى كه ربيعه مىخواست به عراق برود به من گفت : « ان سمعت انّي حدّثتهم شيئا او افتيتهم فلا تعدّنى شيئا » و چنين كرد زيرا چون به عراق رفت در خانه نشست و با كسى معاشرت نكرد و حديثى نگفت و فتوائى نداد تا به مدينه برگشت » ربيعه علاوه بر مقام فقه و فضل در فضيلت سخاء هم بلند پايه بوده است . باز خطيب اين مضمون را آورده است كه چهل هزار دينار بر ياران و شاگردان خود انفاق كرده ! و حتى به اسناد از ابن زيد چنين روايت كرده است :
« و صار ربيعة إلى علم و فضل و ما كان بالمدينة رجل واحد اسخى نفسا بما فى يديه لصديق او لابن صديق او لباغ يبتغيه ، منه . . » صاحب روضات اين مضمون را گفته است :
« ربيعه بدان جهت « ربيعة الرأي » خوانده شده و بدين عنوان شهرت يافته است كه باب عمل به قياس و رأى را در احكام ، نخستين كس بوده كه به روى خود باز كرده و در بارهء رأى و قياس چيز نوشته و به استناد اين دو ، به مردم فتوى گفته و مسائل را از اين راه استخراج نموده و در تشييد مباحث آنها بمبالغه پرداخته است .
سخنانى از « ربيعه » نقل شده از آن جمله اين عبارت است : « السّاكت بين النّائم و الأخرس » گفتهاند : ربيعه « كثير الكلام » بوده و بدين جهت عبارت بالا را مىگفته است .
ربيعه روزى در مجلس خود سخن مىگفته اعرابى كه تازه از باديه به مدينه آمده بود آنجا ايستاده و به سخنان او گوش داده است . ربيعه چون اعرابى را ديده كه زمانى دراز به پا ايستاده و به سخنان او گوش فرا داشته چنان پنداشته كه اعرابى را سخنان او خوش افتاده پس گفته است : اى اعرابى « ما البلاغة عندكم » اعرابى پاسخ
< فهرس الموضوعات > 37 - ربيعه چون رأس و قياسرا مستند افتاء قرار داده و در اين باره چيز نوشته بعنوان ربيعة الرّاى مشهور شده است < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 38 - مذاكره ربيعه و اعرابي درباره « بلاغت » و « عي » < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 39 - سخناني از ربيعه < / فهرس الموضوعات > داده است : « الإيجاز ، مع اصابة المعنى » ربيعه گفته است : عىّ و درماندگى در گفتار چيست ؟ پاسخ آورده است « ما أنت فيه ، مذ اليوم » آن چه تو امروز در آنى . ربيعه از اين پاسخ شرمنده گشته است .
و هم از كلمات او است بنقل صاحب « روضات » از تاريخ حمد الله مستوفى :
« خمسة اقوام اعزّ الخلائق ( يعنى اندر هم ) فى العالم وجودا : عالم زاهد ، فقيه صوفىّ غنيّ متواضع ، فقير شاكر ، شريف سنّىّ » صاحب روضات پس از نقل اين كلام چنين افاده كرده « مراد او از شريف ، طبق اصطلاح قديم سيّد علوى است . و شايسته چنان است كه بر آن پنج كه از ربيعه نقل شده اين پنج ديگر افزوده شود « سوقىّ متورّع و بدوىّ فقيه و جميل متعفّف و طمّاع عزيز و شاعر صادق » تا مجموع ، عشرهء كامله باشد .
ابن نديم در « الفهرست » چنين آورده است :
« . . و كان ربيعة بليغا خطيبا اذا اخذ فى الكلام وصله حتى يملّ و يضجر قيل : انه تكلَّم و عنده اعرابىّ فقال ربيعة : ما العيّ ؟ قال الاعرابى : ما أنت فيه منذ اليوم ! » و هم ابن نديم گفته است :
« و عن ابى حنيفة اخذ ( ربيعة ) و لكنّه تقدّمه فى الوفاة . و لا مصنّف له نعرفه . رحمه الله » ابن عبد ربّه در « العقد الفريد » ( جزء چهارم ) قصهء اعرابى را به اين مضمون آورده است :
« روزى ربيعه سخن مىگفت پس پر گفت و از پرگويى خود خوشش آمد .
اعرابى پهلوى او نشسته بود ربيعه به او رو كرد و گفت « ما تعدّون البلاغة عندكم يا اعرابىّ ؟ » اعرابى پاسخ داد « حذف فضول الكلام و ايجاز الصّواب » ربيعه پرسيد « فما تعدّوا العىّ ( درماندگى در سخن ) ؟ » گفت « ما كنت فيه منذ
اليوم » پس چنان خاموش شد كه گويا دهانش بسته شد » سيد محسن عاملى در كتاب اعيان الشيعه ( جزء 31 - صفحه 182 ) اين مضمون را آورده است :
« كشّى در ترجمهء زراره روايت كرده كه زراره گفته است : « در مدينه به حلقه درسى درآمدم كه عبد الله بن محمد و ربيعهء راى در آن بود عبد الله به من گفت : ربيعه را از مسائلى كه در آنها با وى اختلاف داريد بپرس . من گفتم : « انّ الكلام يورث الضّغائن » ربيعه شنيد و مرا گفت : بپرس . من پرسيدم پيغمبر ( ص ) شراب خوار را با چه مىزد ؟
ربيعه گفت با شاخه و چوب و درخت و با نعل . پس گفتم : اگر امروز كسى شراب بياشامد و به نزد حاكم آورده شود با چه زده مىشود ؟ گفت : حاكم او را با تازيانه مىزند چون عمر با تازيانه زده است . عبد الله گفت : يا سبحان الله ! پيغمبر ( ص ) با شاخه و چوب و عمر با تازيانه ! ! پس آن چه پيغمبر كرده ترك مىشود و آن چه عمر كرده گرفته و مورد عمل ! ! »
- 8 - ابو عبد الله بن يزيد ابو عبد الله بن يزيد بن هرمز .
« اين ابو عبد الله را جز در كتاب طبقة الفقهاء ترجمهاى نديدهام و در آنجا هم تاريخ حيات او روشن نشده ليكن تصريح شده كه مالك بن انس ، فقه را از او گرفته و در بارهء استاد مىگفته است :
« كان من اعلم النّاس بما اختلف النّاس فيه من هذه الاهواء » گويا مراد مالك از « هذه الاهواء » همان راى و قياس باشد كه در نظر او مذموم مىبوده است .
چنان كه در ترجمهء حسن بن محمّد حنفيّه فقيه مدينه اشاره شد معلوم مىشود از زمان اين طبقهء از فقيهان فرا گرفتن مسائل مختلف فيه فقهى ميان فقيهان ، معمول و متداول شده است و اين كار براى فقيه محقّق در هر دوره لازم بوده و هست تا در پيرامن آراء و اقوال مختلف تحقيق كامل به عمل آيد و عقيده و راى صحيح از مدارك و ادلهء فقهى استخراج و استنباط گردد .
ابو اسحاق پس از ياد كردن اين اشخاص كسانى ديگر مانند على بن الحسين و فرزندش محمد بن على باقر العلوم ( ع )[1]و عبد الملك مروان و عمر بن عبد العزيز و يحيى بن سعيد بن قيس انصارى را نيز در عداد فقيهان مدينه و در اين طبقه ياد كرده و پس از اين قسمت كه به دورهء تابعان از فقهاء مدينه اختصاص داده چنين گفته است :
« از اين پس فقه به طبقهء سيّم انتقال يافت »
[1]ترجمهء حال اين دو بزرگوار ( كه حتى نسبت به فقيهان طبقهء نخست هم سمت برترى و سرورى مىداشتهاند ) با تعيين اصحاب مهم ايشان در محل خود به تفصيل خواهد آمد .
طبقهء سيم از فقيهان مدينه