- 2 - وهب بن منبّه ابو عبد الله وهب بن منبه .
وهب در محرم از سال يك صد و ده ( 110 ) به گفتهء ابن خلَّكان و در سال يك صد و چهارده ( 114 ) به گفتهء ابو اسحاق شيرازى و ياقوت حموى ( در معجم الادباء ) و در سال يك صد و شانزده ( 116 ) به قولى ديگر در صنعاء يمن به سنّ نود ( 90 ) سالگى در گذشته است .
ابن خلَّكان او را به « صاحب قصص و اخبار » موصوف داشته و اين مضمون را در باره اش گفته است :
« . . او را ( وهب ) به اخبار اوائل و قيام دنيا ! و احوال انبياء ( ص ) و سير ملوك و پادشاهان و سنن و طرائق ايشان آشنايى و معرفت بوده است » ابن قتيبه در كتاب « معارف » خود ، بنقل ابن خلَّكان ، نقل كرده كه و به مىگفته است :
« هفتاد و دو كتاب از كتب الهى را قرائت كردهام[1]»
[1]شايد از قبيل كتب اعمال رسولان را اراده كرده است . ياقوت حموى در معجم الادبا بنقل از سفيان بن عيينه از عمرو بن دينار اين مضمون را آورده كه گفته است : « در صنعاء يمن بر وهب به خانه اش در آمدم از گردوى خانه اش به من خورانيد پس به او گفتم : خوش داشتم كه تو در « قدر » ( اختيار و تفويض ) چيزى ننوشته بودى . او گفت : به خدا سوگند خودم همچنين خوش دارم . و همو ، بنقل از ابو سنان ، آورده كه وهب مىگفته است « من به « قدر » قائل بودم تا اين كه هفتاد و اندى از كتب انبيا را خواندم كه در تمام آنها چنين بود : « هر كس براى خود چيزى از مشيئت و خواست قائل شود كافر است » پس من از گفتهء خود در قدر برگشتم » به گفتهء ياقوت ، وهب كتابى در « قدر » تصنيف كرده بود و بعد ، از آن تصنيف خويش پشيمان شده است .
باز هم ابن خلَّكان اين مضمون را گفته است :
« كتابى از وهب ديدم به نام « ذكر الملوك المتوّجة من حمير و اخبارهم و قصصهم و قبورهم و اشعارهم » و اين كتاب در يك مجلَّد و از كتابهاى سودمند و پر فائده است » وهب بن منبّه در اصل ايرانى بوده و باصطلاح از « ابناء » بشمار است .
ابو نعيم پس از اين كه وهب منبّه را بعنوان « و منهم الحكيم الدّامغ للمشبّه . . » ياد كرده شرحى به تفصيل از كلمات و خطب و مواعظ و روايات او آورده كه بيشتر آنها « اسرائيليّات » و برخى از نقلياتش ، خرافه و بعضى از رواياتش مجعول و موضوع است .
بهر حال چنان كه از ترجمهء حال او بر مىآيد مردى مطَّلع و سخنور و متتبّع بوده و بيشتر سخنانش از خداشناسى و پند و اندرز است .
وهب چنان كه گفتيم از « ابناء » بوده و شغل قضاء مىداشته و بر آن شغل بوده كه در گذشته است چنان كه نوشتهاند از زبانهاى غير عربى هم بىاطلاع نبوده است .
به گفتهء ابو نعيم : از گروهى از صحابه ، رضى الله عنهم ، كه از آن جمله است ابن عباس و جابر و نعمان بن بشير اسناد داشته و از ابو هريره و معاذ بن جبل و از برادر معاذ و از طاوس روايت كرده و گروهى از تابعان كه از آنانست عمرو بن دينار و عبد العزيز بن رفيع و وهب بن كيسان و زيد بن اسلم و موسى بن عقبه و عطاء بن سائب و عمّار دهنى و محمد بن جحاده و ابان بن ابى عياش از او روايت كردهاند .
بنقل ابو نعيم از كلمات وهب است .
< فهرس الموضوعات > 6 - كلمات وهب < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 7 - أصول نعمتها < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 8 - اثر شغل قضاء < / فهرس الموضوعات > 1 - « مثل من تعلَّم علما لا يعمل به كمثل طبيب معه ، دواء لا يتداوى به » .
2 - « اذا دخلت الهديّة من الباب خرجت الحقّ من الكوّة » 3 - « رؤس النّعم ثلاثة :
« أوّلها نعمة الإسلام الَّتى لا تتمّ نعمة الَّا بها .
« و الثّانية نعمة العافية الَّتى لا تطيب الحياة الَّا بها .
4 - « و الثّالثة نعمة الغنى الَّتي لا تتمّ العيش الَّا بها .
4 - « تصدّق صدقة من يرى انّ ما قدّم بين يديه ماله ، و انّ ما خلَّف مال غيره » 5 - در طىّ خطبهاى كه بر فراز منبر مىگفته ، گفته است :
« احفظوا منّي ثلاثا : إيّاكم و هوى متّبعا ، و قرين سوء ، و اعجاب المرء بنفسه » عبد الرّزاق گفته است : به وهب منبّه گفتم :
« تو ثريّا را مىديدى و بما نشان مىدادى » گفت :
« از هنگامى كه به كار قضاء مشغول شدهام آن نيروى ديد از ميان رفته است » عبد الرّزاق باز گفته است :
« اين سخن را به معمر گفتم . گفت :
« آرى حسن بصرى نيز پس از اين كه به كار قضاء پرداخت فهمش كم شد » ابو نعيم به اسناد از ابو زكرياى تيمى آورده است :
« سليمان بن عبد الملك در مسجد الحرام بود سنگى منقوش نزدش آورده شد كسى را خواست كه نقوش آن را برايش بخواند وهب بن منبّه را بردند آن را بدين مضمون خواند :
« يا ابن آدم انّك لو رأيت قرب ما بقى من اجلك لزهدت فى طويل أملك و لرغبت فى الزّيادة من عملك و لقصرت من حرصك
و حيلك . و انّما يلقاك غدا ندمك و قد زلَّت بك قدمك و اسلمك أهلك و حشمك . . » در « قاموس الرّجال » در ذيل ترجمهء وهب بن منبّه پس از اين كه از فهرست شيخ و رجال نجاشى نقل شده كه « قميّين » او را از رجال « نوادر الحكمه » استثناء كردهاند ، و مؤلَّف « قاموس الرجال » وجه استثناء وى را اخبار و اقوال منكره ( از قبيل قصهء جرجيس ، كه ملك موصل او را چهار بار كشته ! و طبرى آن را از كتاب « المبتدأ و السّير » وهب نقل كرده ، و از قبيل مسخ شدن بختنصّر به كركس و شير و به گاو نيز . . كه ابو نعيم آن را آورده ) و احاديث مجعوله و اخبار موضوعه اش دانسته اين مضمون آمده است :
« طبرى گفته است : « وهب بن منبّه و عطاء بن مركبود نخستين كسانى هستند كه در صنعاء يمن قرآن را جمع كردهاند و در « معارف » ابن قتيبه است كه : وهب از ابناء فارسى است كه كسرى ايشان را به يمن گسيل داشته . وهب گفته است : هفتاد و دو كتاب از كتب الهى را خواندهام . . و حموى گفته است : وهب از كتب قديمه معروف به « اسرائيليات » بسيار نقل مىكند . . وهب قاضى صنعاء بوده و در همان جا وفات يافته است » طبقهء چهارم از فقيهان تابعى مكَّه پس از ختم طبقهء سيم فقيهان تابعى مكَّه ، نوبهء طبقهء چهارم رسيده و فقه به اين طبقه انتقال يافته است . از جمله كسانى كه در طبقه چهارم از فقيهان مكَّه بشمار گرفته شدهاند ابو عبد الله محمد بن ادريس بن عباس بن عثمان بن شافع بن . . را بايد نام برد و چون در محلى ديگر از اين اوراق ، ائمهء مذاهب چهارگانه به استقلال مورد بحث خواهند شد گفتگو در بارهء امام شافعى كه يكى از آن چهار امام است به همان محل موكول مىگردد و بحث از فقيهان تابعى حجاز را در همين موضع خاتمه داده و بحث از فقيهان تابعى يمن را آغاز مىكنيم . و على الله التّكلان .
- 3 - عطاء عطاء بن مركبود ( ؟ ) در كتب رجال شيعه و سنّى چند كس به نام عطاء ياد و عنوان شده ليكن هيچ كدام از ايشان با اين عطاء ، كه فقط در « طبقات الفقهاء » ابو اسحاق عنوان وى را ديدهام ( و در طبرى هم بنقل قاموس الرجال عطاء بن مركبود يكى از دو جمع كننده قرآن در صنعاء يمن بوده چنان كه هم اكنون در ترجمهء وهب بن منبه نقل شد ) و در آنجا هم نام پدرش درست ضبط نشده[1]، مطابقت ندارد . بهر جهت ابو اسحاق در بارهء اين عطاء چنين آورده است :
« . . الَّذين وجّههم كسرى مع سيف بن ذى يزن . و كان اوّل من جمع القرآن » .
شايد اوّل عبارت ابو اسحاق كه فعلا در كتاب چاپى ، كه در دسترس هست ، سفيد است چنين بوده « كان من ابناء الفرس الَّذين . . الخ » چنان كه شايد منظور از جملهء « و كان اوّل من جمع القرآن » كه در عبارت ابو اسحاق است اين باشد كه عطاء نخستين كسى باشد كه در « يمن » به جمع قرآن پرداخته ( چنان كه در مضمون منقول از طبرى كه وهب بن منبه و عطاء نخستين كسانى بودهاند كه در صنعاء يمن ، قرآن را جمع كردهاند تصريح به اين مطلب شده ) ليكن اين معنى هم درست نيست ، مگر مراد از « جمع » معنى خاصّى باشد ، چه قرآن مجيد را غير از آن جمعى كه در مدينه و به كيفيت مخصوص به عمل آمده و « صحف » تبديل به « مصحف » گرديده جمعى ديگر و در
[1]ممقانى در جلد سيم تنقيح المقال ( حرف ميم ) چنين آورده است « مركبود : عد من الصحابة و هو من ابناء الفرس بصنعاء ، اسلم فى حياة النبي ( ص ) و لم اتحقق حاله »
جايى ديگر رخ نداده و نبايد هم رخ مىداد چه اين عمل بايد در مدينه ، كه موطن نزول وحى و مركز رسالت است ، و بدست خود پيغمبر ( ص ) ، اگر حيات مىداشت ، يا بدست جانشينان وى انجام يابد نه در محلَّى ديگر و بدست كسانى ناشناخته و ناشناس و ناآگاه از چگونگى نزول . بعلاوه در زمان عطاء قرآن عثمان به همه جا فرستاده شده بود و در همه جا موجود بوده و ديگر جمع آن را موضوعى موجود نبوده است .
راجع به نام پدر عطاء هم يقين نامى ايرانى و پارسى بوده كه تعريب شده و بدين صورت نامفهوم در آمده است .
بعد از اين كه مدتى پيش قسمت بالا نوشته شده بود كتاب طبقات « فقهاء اليمن » تأليف عمر بن على بن سمره جعدى ( كه به سال پانصد و هشتاد و شش - 586 - تأليف شده ) به دستم آمد در آنجا چنين آورده شده :
« و منهم عطاء بن مركبود من ابناء فارس الَّذين وجّههم كسرى مع سيف بن ذى يزن : قال الشيخ ابو اسحاق : و كان آخر من جمع القرآن من فقهاء التابعين فى اليمن » كه به خوبى معلوم است همان گفتهء ابو اسحاق را ، كه در بالا آورده شد ، نقل كرده و اطلاعى زياده بر آن ، با اين كه خود اهل يمن بوده در بارهء عطاء نداشته است .
- 4 - شراحيل ابو الاشعث شراحيل بن شرحبيل صنعانى .
ترجمهء اين شراحيل را در جايى نديدهام جز آن چه ابو اسحاق در « طبقات الفقهاء » آورده كه شراحيل از « ابناء » بوده و از يمن به دمشق رفته و در دمشق وفات يافته است .
در كتاب « لسان الميزان » تأليف ابن حجر عسقلانى نام دو شرحبيل عنوان شده كه شايد دوم آن دو ، پدر اين شراحيل باشد عبارت چنين است :
« شرحبيل بن يزيد بن مهار خسرو الفارسي اليماني روى عن ابيه انّه وفد على النبيّ صلَّى الله عليه و سلَّم فى ثياب بيض فسمّاه زاهدا . ذكره ابن مندة فى الصّحابة » ليكن صاحب « طبقات فقهاء اليمن » نام پدر شراحيل را كليب ياد كرده و در ترجمهء او چنين آورده است :
« و منهم : شراحيل بن كليب بن ادّة الصنعاني كنيته ابو الاشعث من الأبناء نزل دمشق و مات بها . عدّه الحاكم من التابعين فى اليمن » ابن اثير نيز نام پدر او را كليب ياد كرده چنان كه در صفحهء بعد در ترجمه حنش نقل خواهد شد .
- 5 - حنش حنش بن عبد الله صنعانى .
ابو اسحاق در ترجمهء حنش هم به همين اندازه اكتفا كرده كه گفته است :
« حنش از « ابناء » بوده و از يمن بمصر منتقل شده و در مصر وفات يافته است »
در جايى ديگر هم عنوان نشده جز اين كه صاحب « قاموس الرجال[1]» حنش نامى را آورده كه به گمان قوى همين حنش است . عين عبارت قاموس :
« حنش بن عبد الله الصغاني ( هكذا - بايد صنعانى باشد ) قال الجزرى : كان من اصحاب على عليه السّلام فلمّا قتل انتقل إلى مصر توفّى سنة مائة ( 100 ) و هو اوّل من اختطَّ جامع سرقسطة بالأندلس » صاحب « لباب » ( ابن اثير جزرى ) در ذيل عنوان « الصنعاني » پس از اين كه اين مضمون را گفته است : اين عنوان ، نسبت است ، به « صنعاء » كه شهرى است مشهور در يمن و بدان منسوب گرديدهاند خلقى كثير كه از ايشان است عبد الرزّاق بن همّام صنعانى ، كه در شأنش گفته شده : بعد از پيغمبر بسوى هيچ كس بدان اندازه كه بسوى او رحلت شده كوچ نشده است » چنين گفته است :
« و هم اين عنوان ، نسبت است بديهى كه در حومهء دمشق واقع است و به نام « صنعاء » خوانده مىشود و اكنون خراب و ويرانه شده بدين صنعاء نيز گروهى نسبت داده شدهاند كه از ايشان است : ابو الاشعث شراحيل بن كليب بن ادهء صنعانى[2]. .
و هم از ايشان است : حنش بن عبد الله صنعانى كه وى از فضالة بن عبيد و از ابن عباس روايت مىكند و مردم شام از او روايت مىكنند » صاحب « طبقات فقهاء اليمن » بعد از اين كه طاوس و وهب بن منبّه از فقيهان يمن را ياد كرده به ترجمهء حنش پرداخته و او را بدين مضمون آورده است :
« و منهم : حنش بن عبد الله صنعانى از « ابناء » كنيه اش ابو رشدين بوده و امام
[1]دانشمند محقق رجالى معاصر شيخ محمد تقى شوشترى كه كتاب خود را ناظر بكتاب « تنقيح المقال » ممقانى تأليف و اشتباهات آن كتاب را ياد آورى كرده است .
[2]ابن شراحيل كه در كنيه و نام خود و نسبت با شراحيل كه در بالا ياد شد توافق دارد ممكن است همو باشد و بهر حال ممكن است اين دو ، و هم حنش ، در اصل از صنعاء يمن و از ابناء باشند چنان كه ابو اسحاق گفته و بعد در صنعاء شام هم اقامت كرده باشند و به آن جا هم نسبت داده شده باشند چنان كه جزرى گفته است .