کتاب ادوار فقه ( فارسی )

سفيان ، از لحاظ تصدّى مقام افتاء برأى و از لحاظ نقل حديث و أسناد آن حتّى از حضرت صادق ( ع ) ( شيخ در رجال طىّ ذكر اصحاب صادق ( ع ) گفته است :
« سفيان بن سعيد بن مسروق ، ابو عبد الله الثورى ، اسند عنه ) و از لحاظ شهرت او به زهد و صلاح در زمان خود ، مورد اتفاق شيعه و سنّى است جز اين كه در كتب رجال شيعه مورد مذمّت و نكوهش قرار گرفته و كاذب و مدلَّس خوانده شده ليكن در كتب اهل تسنّن از وى بتبجيل و تجليل ياد شده و نسبت به او تعظيم و تكريم به عمل آمده است .
در همين جا به جا است گفته شود : اين اختلاف نظر نسبت به غالب فقيهان تابعى پديد آمده و اقوال در بارهء ايشان متغاير بلكه متضادّ صدور يافته و براى آن علل و عوامل بسيار به نظر مىرسد كه تبيين و تحليل آنها را موردى ديگر شايد مناسب افتد و بحثى مفصّلتر طرح گردد ليكن دور نيست كه يكى از آن علل ، اوضاع و احوال عصر بوده كه تقيّه را ايجاب مىكرده و موجب اختلاف گويى آن رجال علمى ، براى حفظ جان خود ، با ديگران مىشده است گاهى هم تعصّبهاى نابجاى مذهبى ، از دو طرف موجب اغماض از حقيقت و ابراز ناحق و باطل مىگرديده است .
ابن نديم در « الفهرست » ، در فنّ دوم از مقالهء پنجم كه در بارهء اخبار متكلَّمان شيعهء اماميه و زيديّه است و در آغاز فنّ وجه تسميهء شيعه را به اين عنوان ياد كرده ، در زير عنوان « الزّيديّة » اين مضمون را گفته است :
« زيديّه كسانى هستند كه زيد بن على عليه السّلام را ( زيد بن علىّ بن حسين بن علىّ بن ابى طالب ) امام مىدانسته و بعد از شهادت وى هر كس را كه از اولاد فاطمه و جامع شروط امامت باشد به امام بودن او قائل شده‌اند و بيشتر محدّثان مانند سفيان بن عيينه و مانند سفيان ثورى و صالح بن حىّ ، و فرزندانش ، و غير اينان ، بر اين مذهب هستند » و در ترجمهء حسن بن صالح بن حىّ چنين افاده كرده است :
« حسن بن صالح به سال يك صد ( 100 ) ولادت يافته و در سال يك صد و شصت و هشت ( 168 ) در حالى كه متخفّى و پنهان مىزيسته در گذشته و او از بزرگان شيعهء

زيدى و از عظماء و علماء ايشان است . حسن فقيهى متكلم بوده و از تأليفات او است كتاب امامت فرزندان على از فاطمه و « كتاب الجامع » در فقه . حسن را دو برادر بوده است : علىّ بن صالح و صالح بن صالح كه هر دو بر مذهب برادر خود ، حسن بوده‌اند . علىّ هم از متكلَّمان است .
« و بيشتر از علماء محدّث ، زيدى مذهب هستند و همچنين گروهى از فقيهان محدّث مانند سفيان بن عيينه و مانند سفيان ثورى و جلَّهء محدّثان ، اين مذهب را دارند » ابو نعيم در بارهء سفيان ثورى به تفصيل سخن رانده و ترجمهء او را در دو جزء ( آخر جلد ششم و اوّل جلد هفتم ) استيفاء كرده و او را بعنوان :
« و منهم الإمام المرضىّ الدّرىّ ابو عبد الله سفيان الثّورى ( رض ) كانت له النّكت الرّائقة ، و النّتف الفائقة ، مسلَّم له فى الإمامة و مثبت به الرّعاية ، العلم حليفه و الزّهد أليفه » ياد كرده است .
و به اسناد از محمد بن عبيد طنافسى[1]اين مضمون را آورده است :
« سفيان را به ياد نمىآورم جز اين كه فتوى مىداده . هفتاد سال است كه به ياد مىآورم زن و مرد را كه بر ما مىگذشتند و نشان جاى سفيان را از ما مىپرسيدند و رهنمايى به او را از ما مىخواستند تا از او چيزى بپرسند و استفتاء كنند و فتوى بگيرند و او به ايشان فتوى مىگفت » باز به اسناد از مبارك بن سعيد آورده كه گفته است :
« عاصم بن ابى النّجود را ديدم به نزد سفيان مىرفت و از او استفتاء مىكرد و بوى

[1]« الطنافسي بفتح الطاء المهملة و النون و كسر الفاء و فى آخرها سين مهملة . هذه النسبة إلى الطنفسة . و المنتسب إليها ابو حفص عمر بن عبيد بن ابى أمية الطنافسي الحنفى من اهل الكوفة و مات سنة سبع و ثمانين و مائة ، و اخوه ابو عبد اللَّه محمد بن عبيد الطنافسي الاحدب سمع هشام بن عروة و الاعمش روى عنه اخوه يعلى و احمد بن حنبل و ابن معين و ابن راهويه . قال الدار قطنى : يعلى و عمر و محمد و ادريس ، اولاد عبيد الطنافسي كلهم ثقات » ( اللباب )

< فهرس الموضوعات > 37 - فضيل ، ثوريرا از أبو حنيفه اعلم ميدانسته < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 38 - از سخنان ثوري « الأعمال السيّئة داء والعلماء دواء فإذا فسد العلماء فمن يشفى الدّاء ؟ » < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 39 - انتقاد شديد سفيان ثوري از امام أبو حنيفه < / فهرس الموضوعات > مىگفت : تو صغير ، به نزد ما آمدى و ما اكنون در بزرگى استفاده را به نزد تو مىآييم » زائده مىگفته است « كان سفيان افقه النّاس » و به اسناد از فضيل بن عياض آورده كه گفته است :
« اين مردم را دل از دوستى ابو حنيفه آكنده شده و در اين راه به افراط رفته‌اند به طورى كه كسى را از وى اعلم نمىدانند . . و حال اين كه به خدا سوگند سفيان از او اعلم بود » ابو نعيم سخنانى از سفيان نقل كرده كه از جمله است :
1 - « الأعمال السّيّئة داء و العلماء دواء فإذا فسد العلماء فمن يشفى الدّاء » 2 - العالم طبيب الدّين و الدّرهم داء الدّين فاذا جذب الطَّبيب الدّاء إلى نفسه فمن يداوى غيره ؟ » باز ابو نعيم به اسناد از يوسف بن اسباط آورده كه گفته است : نزد سفيان بودم كه خبر مرگ ابو حنيفه را آوردند . سفيان گفت : « الحمد للَّه ، كان ينقض عرى الإسلام عروة عروة » و به اسناد از محمد بن يوسف فريابى آورده كه گفته است :
سفيان را شنيدم كه مىگفت : هيچ گاه ابو حنيفه را از چيزى نپرسيدم ليكن او بسا كه مرا مىديد و از من چيز مىپرسيد .
از جمله احاديث كه ابو نعيم به اسناد آورده ( جلد هفتم - صفحه 88 ) و از لحاظ فقهى قابل توجه است احاديثى است مربوط به جمع ميان دو نماز ظهر و عصر و ميان دو نماز مغرب و عشاء .
به اسناد از سفيان ثورى از محمد بن منكدر از جابر كه گفته است :
« انّ النّبي ( ص ) جمع بين الظَّهر و العصر و المغرب و العشاء بالمدينة - اراد الرّخصة على أمّته - ) و به اسناد از ثورى از ابو زبير از سعيد بن جبير از ابن عباس آورده كه گفته است :

< فهرس الموضوعات > 40 - جواز جمع ميان دو نماز ( ظهر و عصر ، و مغرب و عشا ) چه در سفر و چه در حضر و خواه با عذر يا بدون عذر ، بأسناد ، از ثورى < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 41 - چگونگي صلوات بر پيغمبر و آل < / فهرس الموضوعات > « جمع رسول الله ( ص ) بين الظَّهر و العصر فى غير مطر و لا خوف » پس به ابن عباس گفته شده : چرا پيغمبر ( ص ) جمع كرده ؟ گفته است : « اراد ان لا يحرج أمّته » .
اين حديث را ثورى از گروهى از شيوخ خود مانند حبيب بن ابى ثابت و سلمة بن كهيل و حمّاد بن ابى سليمان و . . روايت كرده است .
و به اسناد از سفيان ثورى از عمرو بن دينار از ابو طفيل از معاذ بن جبل آورده كه گفته است :
« رأيت رسول الله ( ص ) جمع بين الظَّهر و العصر و المغرب و العشاء » و باز به اسناد از سفيان ثورى از ابو زبير از جابر كه گفته است :
« انّ النّبيّ ( ص ) جمع بين الظَّهر و العصر بالمدينة من غير سفر و لا خوف و بين المغرب و العشاء » و از حاديث متفرقهء مسند از او است :
به اسناد از سفيان ثورى از ابراهيم بن مهاجر از مجاهد از عبد الرحمن ابى ليلى از كعب بن عجزه كه اين مضمون را گفته است : چون آيهء * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْه وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً » ) * نزول يافت . مردى نزد پيغمبر آمد و گفت :
يا رسول الله هذا السّلام عليك قد عرفناه فكيف الصّلاة عليك ؟ پس پيغمبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم گفت :
« قل : اللَّهمّ صلّ على محمّد و على آل محمّد كما صلَّيت على ابراهيم انّك حميد ، و بارك على محمّد و على آل محمّد كما باركت على إبراهيم انّك حميد مجيد » ابو نعيم گفته است : « صحيح متّفق عليه » .
چنان كه گفته شد سفيان چندين سال براى نپذيرفتن شغل قضا از خليفهء عباسى و انتقاد از اعمال آنان و حتى گاهى گفتن اين كه خلافت ، حق غير است ، به خود آنان ، از ترس از شهرى به شهرى مىرفته و پنهان مىبوده و در زمان خلافت مهدى ، خليفهء عباسى ، به حالت اختفاء در گذشته است . و به قولى ( منقول در تاريخ بغداد ) « مات

سفيان بالبصرة و دفن ليلا و لم نشهد الصلاة - يعنى عليه - و غدونا على قبره و معنا جرير بن حازم و سلام بن مسكين فتقدم جرير فصلَّى بنا على قبره فبكى فقال :
< شعر > اذا بكيت على ميت لتكرمه فابك الغداة على الثّورىّ سفيان < / شعر > به قولى كتابهايى را كه نوشته بود هنگام مرگ وصيّت كرده كه دفن كنند .
ابو نعيم به اسناد از اصمعى آورده كه گفته است :
سفيان ثورى وصيّت كرد كه كتابهايش را دفن كنند و از چيزهايى كه از برخى نوشته بود پشيمانى داشت كه شهوت حديث را موجب آن مىدانست .
و باز به اسناد از ابو عبد الرّحمن حارثى آورده كه اين مضمون را گفته است :[1].
سفيان بن سعيد كتب خويش را دفن مىكرد و من او را يارى و كمك مىكردم « فدفن منها كذا و كذا . قمطرة إلى صدرى » پس بوى گفتم : « يا ابا عبد الله و فى الركاز ، الخمس » سفيان گفت : آن چه مىخواهى بردار پس من مقدارى از آنها را كه او برايم حديث كرده بود كنار گذاشتم و برداشتم .
خطيب هم ترجمهء سفيان را مشتمل بر لختى از آن چه در اينجا ياد گرديد آورده و بيست تن از بزرگانى را كه سفيان از ايشان شنيده و روايت كرده از قبيل اعمش و ايوب سختيانى و بيست و چهار تن از بزرگانى كه ايشان از او شنيده و حديث كرده‌اند مانند اوزاعى و ابن جريج و مالك و فضيل بن عياض و ابن مبارك و شعبة و اضراب اينان نام برده و گفته است :
« كان إماما من ائمّة المسلمين و علما من اعلام الدّين مجمعا على إمامته بحيث يستغنى عن تزكيته مع الإتقان ، و الحفظ ، و المعرفة ، و الضّبط ، و الورع ،

[1]خطيب در ترجمهء سفيان به اسناد از عبد اللَّه بن عبد اللَّه - و هو ابن الاسود الحارثى - آورده كه او گفته است : « خاف سفيان شيئا فطرح كتبه فلما آمن ارسل إلى و إلى يزيد بن توبة المرهبي فجعلنا نخرجها ، فاقول : يا ابا عبد اللَّه ! و فى الركاز ، الخمس و هو يضحك فاخرجنا تسع قمطرات كل واحدة إلى هاهنا - و اشار إلى اسفل من ثدييه - فقلت له : اعرض لي كتابا تحدثنى به فعزل لي كتابا فحدثنى به »

و الزّهد و ورد بغداد غير مرّة ، فمنها حين اراد الخروج إلى خراسان . . » خطيب منقولاتى به اسناد آورده كه بر آن چه از اتقان و حفظ و معرفت و ضبط و . .
او گفته به خوبى اشعار دارد . از آن جمله سفيان عيينه گفته است :
« كان سفيان الثّورى كانّ العلم ممثّل بين عيينه يأخذ منه ما يريد و يدع ما لا يريد » « من در بارهء كسى كه در نماز بخندد چيزى مىگفتم كه درست نمىدانستم چون سفيان را ملاقات كردم آن را از او پرسيدم گفت :
« اوزاعى گفته است : « يعيد الوضوء و يعيد الصّلاة » پس من اين قول را اختيار كردم .
اشجعى گفته است : با سفيان بر هشام بن عروه در آمديم ، سفيان از او مىپرسيد و هشام او را حديث مىكرد چون فارغ شد سفيان گفت : آن چه را گفتى به تو برگردانم ؟
هشام پذيرفت پس همهء آن چه از هشام شنيده بود باز گفت . آنگاه بيرون شد و اهل حديث را اذن داد من هم با ايشان بودم چون مىپرسيدند و او پاسخ مىداد مىخواستند او املاء كند و ايشان بنويسند مىگفت : « احفظوا كما حفظ صاحبكم » مىگفتند :
لا نقدر نحفظ كما حفظ صاحبنا ( ما را توان نيست كه مانند او حفظ كنيم ) .
صالح بن احمد گفته است ابو اسحاق فريضه‌اى را ( مسأله‌اى در باب ميراث ) بر شاگردان القاء كرد نتوانستند آن را حلّ كنند و پاسخى درست بياورند گفت اگر آن جوان ثورى ( سفيان ) مىبود در ساعت آن را تفصيل مىداد و بيان مىكرد . در اين ميان سفيان در آمد پس بوى گفت : تو در اين باب چه مىگويى ؟ سفيان گفت : تو بما از على حديث كردى كه چنين گفته و اعمش از ابن مسعود حديث كرد كه او چنان گفته و فلان شخص در اين مسأله حديثى ديگر آورد .
اعمش گفت : ديديد چگونه در ساعت مسأله را بيان كرد و تفصيل داد . آيا مانند او نمىباشيد ؟

از خود سفيان است كه « ما استودعت قلبى شيئا فخاننى قطَّ[1]» .
« و از ابو على آورده كه اين مضمون را گفته است : سفيان از شعبه حديث بيشتر دارد و حفظش قويتر است : حديث سفيان به سى هزار مىرسد و حديث شعبه نزديك بده هزار است .
خطيب در تاريخ تولد و وفات سفيان اختلافاتى نقل كرده : ولادت را به سال نود و پنج ( 95 ) و نود و هفت ( 97 ) و از قول خود سفيان ، در سال يك صد و پنجاه و هشت ( 158 ) ، كه در آن سال گفته است : مرا شصت و يك سال است ، آورده و وفاتش را به سال يك صد و شصت و دو ( 162 ) و يك صد و شصت و يك ( 161 ) نقل كرده و قول دوم را اصح دانسته است .

[1]صاحب روضات در ذيل ترجمهء ابو محلم محمد بن هشام بن عوف تميمى شيبانى سعدى لغوى كه ، بنقل او از ابن سكيت ، از اهل فارس و متولد شدهء در فارس بوده و به قبيلهء بنى سعد نسبت داده شده قضايائى از قوت حافظه اش نقل كرده از جمله آورده كه ابو محلم گفته است : چون به مكه وارد شدم ابن عيينه را مصاحب و محضر او را ملازم گشتم . روزى مرا گفت : اى جوان ترا مىبينم خوب ملازم و مستمع هستى ليكن نمىبينم چيزى بنويسى و ياد داشت كنى . گفتم : من آن چه را مىشنوم حفظ مىكنم . با تعجب گفت : تو چنينى ؟ گفتم : آرى پس دفتر يكى از شاگردان را گرفت و گفت : آن چه را من امروز گفته‌ام باز گو كن من بى آن كه حرفى از آن جابجا يا كم و زياد شود بازگو كردم . مجلسى ديگر را آورد و گفت بازگو . باز گفتم . پس ابن عيينه به اسناد از زهرى از عكرمه گفت : كه ابن عباس مىگفت « يولد فى كل سبعين سنة من يحفظ كل شيء » آنگاه ابن عيينه دست به پهلوى من زد و گفت : « اراك صاحب السبعين »

- 3 - شريك بن عبد الله ابو عبد الله شريك بن عبد الله بن ابى شريك نخعى .
شريك در سال نود و پنج در بخارا متولَّد شده و در روز شنبه غرّه ذى القعده از سال يك صد و هفتاد و هفت در كوفه وفات يافته است .
شريك در آغاز كار قاضى كوفه بوده و از آن پس در اهواز متصدّى شغل قضاء گشته است .
ابو اسحاق ، پس از نوشتن قسمت بالا ، از سفيان بن عيينه اين مضمون را نقل كرده است :
« ما ادركت بالكوفة احضر جوابا من شريك بن عبد الله » ابن خلَّكان در بارهء شريك چنين گفته است :
« عالم ، فقيه ، فهيم ، ذكىّ و فطن و عادل در حكم و كثير الصّواب و حاضر جواب بوده . روزى در محضر وى از معاوية بن ابى سفيان سخن به ميان آمده و به حلم و بردبارى ستوده شده شريك اين مضمون را گفته است :
« كسى كه حقرا سبك و خوار داند و با على كارزار كند حليم نيست . . » « روزى شريك پيش از اين كه قاضى شده باشد ، بر مهدى خليفهء عباسى وارد گرديده مهدى به او گفته است :
ناگزير بايد يكى از سه كار را كه مىگويم به پذيرى : يا قضا را متصدّى شوى يا به فرزندان من علم و حديث بياموزى يا يك بار با من غذا بخورى . شريك ساعتى به انديشه فرو رفت آنگاه ، يك بار غذا خوردن با خليفه را پذيرفت . مهدى او را نگهداشت و به طبّاخ فرمود غذايى هر چه لذيذتر فراهم سازد چون شريك از آن غذا بخورد طبّاخ به خليفه چنين گفت :