کتاب ادوار فقه ( فارسی )

< فهرس الموضوعات > 7 - خانه نشيني طبري از بيم حنبليان < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 8 - فقيهاني كه طبري اختلاف ايشانرا در كتاب اختلاف الفقهاء آورده < / فهرس الموضوعات > < شعر > لأحمد منزل لا شكّ عال اذا وافى إلى الرّحمن وافد فيدنيه و يقعده كريما على رغم لهم فى انف حاسد على عرش يغلَّفه[1]بطيب على الأكباد من باغ و عاند له هذا المقام الفرد حقّا كذاك رواه ليث عن مجاهد < / شعر > « طبرى پس از اين واقعه ، ناچار خانه نشين شده و كتاب مشهور خود را در عذر خواهى از ايشان نوشته و مذهب و اعتقاد خود را ياد كرده و كسانى را كه گمانى غير از آن در باره اش داشته‌اند انتقاد و تكذيب نموده و كتاب را بر آنان خوانده و احمد حنبل را تفضيل داده و مذهب او را متذكر شده و اعتقادش را تصويب كرده و تا زنده بوده از وى ياد مىكرده و كتابى را كه در اختلاف نوشته بيرون نياورده تا مرده است و ديده‌اند كتاب در زير خاك دفن و پنهان است ! ! پس آن را بيرون آورده و از آن نسخه برگرفته‌اند و آن كتاب « اختلاف الفقهاء » است . . » باز هم ياقوت در طىّ تعديد كتب طبرى چند كتاب فقهى را آورده كه مناسب است برخى از مهمترين آنها در اين اوراق ياد گردد :
« از جمله است كتاب او كه در شرق و غرب بفضل اشتهار يافته و آن كتاب « اختلاف علماء الامصار فى احكام شرائع الاسلام » است . در اين كتاب اقوال فقهاء را ياد كرده و ايشان : مالك بن انس فقيه اهل مدينه است ، كه به دو روايت آورده ، و عبد الرحمن بن عمرو اوزاعى فقيه اهل شام است . و از اهل كوفه سفيان ثورى است كه هم به دو روايت ياد كرده . بعد محمد بن ادريس شافعى است كه بروايت ربيع بن سليمان از او آورده است پس از آن از اهل كوفه ابو حنيفه نعمان بن ثابت و ابو يوسف

[1]يغلفه : يضمخه و يطيبه

< فهرس الموضوعات > 9 - سبب تأليف طبري كتاب اختلاف الفقهاء را < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 10 - نظر طبري در مسئله اجماع < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 11 - نخستين تصنيف طبري < / فهرس الموضوعات > يعقوب بن محمد انصارى و ابو عبد الله محمد بن حسن شيبانى و بعد از او ابراهيم بن خالد ، ابو نصر كلبى ، است .
« طبرى در اين كتاب ، ابتداء ، عبد الرحمن بن كيسان را هم كه از اهل نظر بوده است آورده است ليكن بعدا او را به جهتى از كتاب خويش اسقاط كرده است .
« اين كتاب را طبرى براى اين كه گفته هاى فقيهان را متذكر باشد و ، در مقام مناظره با اشخاص ، از آن استفاده كند براى خود نوشته و ، باصطلاح امروز ، يادداشت كرده و آن را بر شاگردان و اصحاب خود قرائت كرده است . پس از آن انتشار يافته است .
« محمد بن داود اصفهانى هنگامى كه كتاب معروف به كتاب « الوصول إلى معرفة الاصول » خود را نوشته در باب « اجماع » از طبرى نقل كرده كه : او اجماع را عبارت از اجماع اشخاصى كه در بالا نام برده شده‌اند ( هشت تن : مالك و . . ) نه غير ايشان مىداند چون ديده است كه طبرى گفته است : « اجمعوا و اجمعت الحجة » و بعد كه ديده است در آغاز باب خلاف طبرى گفته است « ثمّ اختلفوا فقال مالك فقال الأوزاعى كذا ، و قال فلان كذا » آنگاه محمد نوشته است :
همانا كسانى كه « اجماع » ايشان حكايت و نقل شده ايشان همان كسانند كه اختلاف ايشان حكايت و نقل گرديده است .
« نوشته و گفتهء محمد بن داود اشتباه و غلط است و اگر او به آن چه طبرى در « رسالهء لطيف » خود و در « رسالهء اختلاف » نوشته و در بسيارى از كتب خود آورده كه « اجماع » عبارت است از نقل آثارى كه اصحاب پيغمبر ( ص ) بر آن اجماع كرده‌اند بىاين كه ناشى از رأى و مأخوذ از قياس باشد و آن نقل هم بر وجه تواتر ، محقق گردد ، رجوع كرده بود مىدانست كه آن چه را او پنداشته و از كلام طبرى دانسته غلطى است فاحش و خطائى است بيّن .
« طبرى كتاب « اختلاف » خود را ، كه نخستين كتاب تصنيف او است ، تفضيل و برترى مىداده و بسيار مىگفته است كه : مرا دو كتاب است كه هيچ فقيهى از آن بىنياز نيست : يكى « الاختلاف » و ديگرى « اللَّطيف » .

< فهرس الموضوعات > 12 - كتاب اللّطيف طبري يكي از بهترين كتب خود او و كتب ديگر فقيهانست < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 13 - طبري استحسانرا باطل ميدانسته است < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 14 - كتاب الخفيف طبري < / فهرس الموضوعات > كتاب « اختلاف » در حدود سه هزار برگ است . طبرى در اين كتاب اختيار و عقيده خود را به استقصاء نياورده چون اين كار را به نيكى در كتاب « لطيف » انجام داده است و هم نخواسته است سخنش به تكرار گرايد .
« در كتاب « اختلاف » آنجا كه در بارهء « اجماع » و « خبر واحد » سخن به ميان آمده و زياداتى هم آورده شده كه در كتاب « لطيف » نيامده و در بارهء « مراسيل » و « ناسخ و منسوخ » هم گفتگو شده است . .
« و از بهترين كتابهاى طبرى كتابى است به نام « كتاب لطيف القول فى احكام شرائع الاسلام » و اين كتاب شامل است تمام عقايد و مذهب فقهى طبرى را كه اصحاب و پيروانش بر آن اتكاء و اعتماد دارند . و اين كتاب از نفيسترين كتب طبرى و كتب فقهاء و از افضل و برترين امّهات مذاهب و از محكمترين تصنيفات است و هر كس كه آن كتاب را بخواند و در آن تدبّر كند اين برترى را در خواهد يافت و به آن اعتراف خواهد داشت .
« ابو بكر بن راميك مىگفته است : كتابى در هيچ مذهبى بهتر از كتاب « لطيف » طبرى در بارهء مذهب خودش نوشته نشده است . طبرى در آغاز اين كتاب از مختصر بودن آن عذر خواهى كرده است كتاب « لطيف » سه كتاب ( باب ) بر كتاب « اختلاف » زيادتى دارد : كتاب لباس و كتاب امّهات اولاد ، و كتاب اشربه . و آن را بدين سبب بدان نام ( لطيف ) خوانده كه قولش لطيف و معانى و مقاصدش دقيق و نظر و تعليل و توجيه در آن كثير است . .
« و كتاب لطيف را رساله ايست مشتمل بر كلام در « اصول فقه » و كلام در « اجماع » و « اخبار آحاد » و « مراسيل » و « ناسخ و منسوخ در احكام » و « مجمل و مفسّر از اخبار » و « اوامر و نواهى » و كلام در « افعال رسل » و « خصوص و عموم » و « اجتهاد » و در « ابطال استحسان » و جز اينها .
« و كتاب ديگر كه از بهترين كتب طبرى است « كتاب الخفيف فى احكام شرائع الاسلام » است و اين كتاب مختصريست از كتاب « لطيف » كه به خواهش ابو احمد

< فهرس الموضوعات > 15 - عقيده طبري درباره احاديث غدير خم و صحّت آنها < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 16 - سال ولادت طبري < / فهرس الموضوعات > عباس بن حسن عزيزى آن را مختصر كرده تا فرا گرفتن آن آسان باشد و اين كتاب نزديك چهار صد ورق است و كتابى است نزديك به فهم ، كثير المسائل و صالح براى تذكر و استفاده عالم منتهى ، و متعلَّم مبتدى . .
و از جمله كتب طبرى است به گفتهء ياقوت « كتاب فضائل علىّ بن ابى طالب ، رضى الله عنه » كه در آغاز آن در بارهء صحّت اخبار وارده در غدير خم سخن رانده و آنگاه بنقل فضايل على پرداخته است ) باز ياقوت اين مضمون را نقل كرده است :
« برخى از شيوخ بغداد حديث غدير خمرا تكذيب مىكرده و مىگفته است على بن ابى طالب در آن هنگام كه پيغمبر ( ص ) به غدير خم رسيده در يمن بوده و براى اين عقيدهء خود قصيده‌اى مبنى بر بيان منازل بين راه آورده كه از آن قصيده است :
< شعر > ثمّ مررنا بغدير خم كم قائل فيه به زور جمّ < / شعر > على علىّ و النّبيّ الامىّ پس خبر اين تكذيب به طبرى رسيده و او كتاب فضائل را نوشته بدين گونه كه نخست سخن در بارهء فضائل على بن ابى طالب آورده و طرق حديث غدير خمرا ياد كرده پس استماع آن را مردمى بسيار فراهم آمده و آن را استماع كرده‌اند . . » محمد بن اسحاق ، نديم ، از قول ابو الفرج معافى بن زكريّاى نهروانى[1]كه از برجسته ترين شاگردان طبرى است و ابن نديم را معاصر بوده اين مضمون را آورده است :
« ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد بن خالد طبرى آملى علَّامه و امام عصر و فقيه زمان خود به سال دويست و بيست و چهار ( 224 ) در آمل تولَّد و به سال سيصد و ده

[1]يكى از شاگردان ديگر طبرى ابو الفرج بن ابو العباس ثلاج بوده است . ياقوت در معجم الادباء ( جزء 18 صفحه 92 ) چنين آورده است : و قال ابو العباس بن المغيرة الثلاج : لما اعتل ابنى ، ابو الفرج و كان حسن الادب و يتفقه على مذهب ابى جعفر »

( 310 ) وفات يافته است . وى حديث را از شيوخى فاضل مانند محمد بن حميد رازى و ابو جريح و ابو كريب و هنّاد بن سرى و عباد بن يعقوب و عبيد الله بن اسماعيل هبّارى و اسماعيل بن موسى و عمران بن موسى قزاز و بشر بن معاذ عقدى گرفته .
« و فقه را از داود بن على و فقه شافعى را از ربيع بن سليمان در مصر و از حسن بن محمد زعفرانى در بغداد و فقه مالك را از يونس بن عبد الاعلى و از پسران عبد الحكم : محمد و عبد الرحمن و سعد ، و از برادر زاده وهب و فقه اهل عراق را از ابو مقاتل در رى .
« طبرى اسانيد ؟ ؟ ؟ عاليه را در مصر و شام و عراق و كوفه و بصره و رى گرفته و در همهء علوم و فنون دست داشته مانند علم قرآن و فقه . . » « و او را در فقه مذهبى است كه براى خود برگزيده و در آن كتبى زياد تصنيف كرده مانند كتاب « اللَّطيف » كه محتويست بر عدّه كتبى به همان روش كه فقيهان را در كتب مبسوط خود متداول و معمول است و كتاب . . و كتاب تاريخ . . اين كتاب را برخى مختصر و اسانيد آن را حذف كرده‌اند از آن جمله است محمد بن سليمان هاشمى و مردى از اهل موصل به نام ابو الحسن شبشاطى معلَّم و مردى ديگر به نام سليل بن احمد و برخى هم از سال سيصد و دو ( 302 ) كه سال آخر تاريخ طبرى است تا زمان ما بر آن افزوده است ليكن بر اين الحاق و اضافه اعتمادى نيست چه نويسندگان آنها نه اهل علم بوده‌اند و نه از درباريان و منتسبان به دولت . .

< فهرس الموضوعات > 19 - طبقات و كتبي به اين عنوان :
1 - طبقات رجال علوم متنوّعه < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 16 - عنوان طبقات و طبقات شاگردان صاحبان مذاهب :
1 - طبقات معاريف اصحاب أبو حنيفه :
1 - معاريف طبقه يكم :
1 - قاضي أبو يوسف 2 - زفر 3 - شيباني 4 - حفص < / فهرس الموضوعات > 16 عنوان طبقات و كتبى به اين عنوان دانشمندان اسلامى كه در بسيارى از علوم تحقيقات و ابتكاراتى خاص به خود داشته و علومى بسيار را خود مؤسس و مبتكر يا كاشف و جامع شده از همان قرون اوّليه اسلامى در پيرامن مناسبات و توابع علوم نيز ، بويژه در علوم اسلامى خود ، كارهايى ابداع و ابتكار كرده‌اند .
از آن جمله اين كه در بارهء مؤسسان و زمام داران و مروّجان و محقّقان و حافظان و صاحبان آنها به تعريف پرداخته و تراجم احوال ايشان را ياد و توصيف كرده‌اند و در اين كار علاوه بر توجّه به چگونگى وضع و حال افراد به طبقه بندى ايشان ، بحسب مقام علمى يا بحسب تاريخ و زمان حيات هم توجه و كتابهايى مختصر يا مفصّل تحت عنوان « طبقات » تأليف كرده و براى استفادهء اعقاب به ميراث نهاده‌اند .
پس كتابهايى بعنوان « طبقات الرّواة »[1]، « طبقات الصّحابة و التابعين »[2]،

[1]چنان كه در « كشف الظنون » آورده شده « خليفة بن خياط و مسلم بن حجاج ، صاحب صحيح ، و هم محمد بن سعد زهرى بصرى بدين عنوان كتاب نوشته‌اند ليكن كتاب زهرى بصرى ( متوفى به سال 230 ) كه در پانزده مجلد است از همهء آن چه در اين باب تأليف شده اعظم است »
[2]تأليف ابو عبد اللَّه محمد بن سعد زهرى بصرى كاتب واقدى ( متوفى به سال 230 ) به گفتهء چلپى نخست مفصل نوشته ( 15 مجلد ) بعد آن را مختصر كرده .

« طبقات الفقهاء و المحدّثين »[1]، « طبقات الفقهاء »[2]، « طبقات المحدّثين »[3]، « طبقات التّابعين »[4]، « طبقات القرّاء »[5]، « طبقات الادباء »[6]، « طبقات الاصوليّين »[7]، « طبقات البيانيّين »[8]، « طبقات الشّعراء »[9]، « طبقات الصّوفيّه »[10]، « طبقات الحكماء »[11]« طبقات المفسّرين »[12]، « طبقات المعتزلة »[13]، « طبقات النّحاة »[14]، « طبقات الاطبّاء »[15]

[1]تأليف هيثم بن عدى ( متوفى به سال 207 ) در چهار مجلد ( كشف الظنون چلپى )
[2]تأليف ابو اسحاق شيرازى ( ابراهيم بن على بن يوسف فيروزآبادى متوفى به سال 476 ) پيش از ابو اسحاق و در زمان او و بعد از او هم كتابهايى تحت اين عنوان نوشته شده .
[3]يكى از آنها تأليف ابو القاسم مسلمة بن قاسم اندلسى ( متوفى به سال 353 ) بوده است .
[4]تأليف ابن نجار ( متوفى به سال 643 ) .
[5]اقدم آنها تأليف ابو عمرو عثمان دانى ( متوفى به سال 444 ) بوده است .
[6]معجم الادباء ياقوت حموى يكى از تأليفات در اين زمينه است .
[7]تأليف جلال الدين عبد الرحمن سيوطى ( متوفى به سال 911 ه . ق )
[8]تأليف جلال الدين سيوطى .
[9]يكى از آنها تأليف ابو محمد عبد اللَّه بن مسلم معروف به ابن قتيبه ( متوفى به سال 276 ) بوده است .
[10]اقدم آنها تأليف محمد بن على حكيم ترمذى ( متوفى به سال 255 ) بوده است .
[11]اقدم آنها به نام « صوان الحكم » تأليف قاضى صاعد قرطبى ( متوفى به سال 250 ) بوده است .
[12]جلال الدين سيوطى تأليفى ناتمام داشته و مولى محمد بن على داود مالكى ( متوفى به سال 945 ) تأليفى تمام .
[13]تأليف قاضى عبد الجبار همدانى استرآبادى ( متوفى به سال 415 )
[14]نخستين كسى كه در اين باب تأليف كرده ابو العباس محمد بن يزيد ، مبرد نحوى ( متوفى به سال 285 ) بوده است و كتاب او مخصوص به نحات بصره .
[15]اقدم در اين باب كتاب ابن جلجل اندلسى است ( از سال 372 به بعد وفات يافته ) و اشهر كتاب موفق الدين احمد بن قاسم بن ابى اصيبعه ( متوفى به سال 668 ) است .

< فهرس الموضوعات > 2 - طبقات هر يك از مذاهب فقهي < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 3 - نخستين كتاب « طبقات » در مذهب حنفي < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 4 - نخستين كتاب طبقات در مذهب شافعي < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 5 - تأليفات سه گانه سبكي در طبقات مذهب شافعي < / فهرس الموضوعات > و جز اينها از علوم اسلامى و غير اسلامى نوشته شده و حتى در بارهء هر مذهبى هم اين كار به تكرار انجام يافته و چندين كتاب بعنوان « طبقات حنفيّه » و « شافعيّه » و ديگر مذاهب تأليف گرديده است .
كاتب چلپى در كشف الظنون ذيل « طبقات الحنفيّه » پس از اين كه اين مضمون را نوشته است : « نخستين كسى كه در اين باب به تصنيف پرداخته شيخ عبد القادر بن محمد فرشى ( متوفى به سال 775 ) صاحب « الجواهر المضيئة فى طبقات الحنفيّه » است چنان كه خود او در خطبه كتاب خويش گفته است : هيچ كس را نديدم كه طبقات اصحاب ما را كه گروهى بىشمارند جمع كرده باشد . . » تعداد زيادى از آن چه در اين باب نوشته و تأليف شده و نام برده است كه آخر آنها به نام « طبقات السّنيه فى تراجم الحنفيّه » و تأليف آن به سال 993 بوده است .
و در ذيل « طبقات الشافعيّه » از طبقات ميانگين[1]قاضى تاج الدين عبد الوهاب بن سبكى ( متوفى به سال 771 ) نقل كرده كه ، بطور خلاصه ، چنين افاده كرده است :
« كتابى مبسوط و مفصل و جامع در اين باب نوشتيم . . و در اين باب با فحص و بحث شديدى كه داشتم كتابى كه شفا بخش عليل باشد نديدم .
« نخستين كتاب در اين باب بحسب آن چه به من رسيده تصنيف امام ابو حفص عمر بن على مطوّعى محدّث اديب متوفى به سال است پس از آن ، امام ابو الطَّيب سهل بن محمد بن سليمان صعلوكى متوفى به سال 404 است كه آن را به نام « المذهب فى ذكر شيوخ المذهب » ناميده و ، منتخبى از آن ، كه فوائدش بسيار و فرائدش بىشمار است ، و امام حافظ ابو عمرو بن صلاح متوفى به سال 643 آن را انتخاب كرده من واقف شده‌ام . از آن پس قاضى ابو الطيّب طاهر بن عبد الله طبرى متوفّى به سال 405 مختصرى در مولد شافعى كه در آخرش جماعتى از اصحاب را بر شمرده تأليف كرده است . بعد از آن امام كبير ابو عاصم محمّد بن احمد عبادى متوفّى به سال 458 تأليف

[1]سبكى سه كتاب بعنوان طبقات شافعى نوشته است .