کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

لا يغنى من الحق شيئا .
و اما اشكال به اين كه ادله حجيت خبر واحد شامل خبرى كه مورد اعراض اصحاب قرار گرفته نمىشود و مقتضاى اصل عدم حجيت آن نمىباشد ، پذيرفته نيست ، زيرا فرموده خدا * ( « إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا » ) * اعتبار را به صورت عدالت راوى مىداند پس هر گاه عادل خبر داد آن معتبر است[1]و نيز اخبارى كه امامان در آنها ارجاع مىدهند اهل تعلم را به ثقات از صحابه و ياران خودشان ، صراحت دارند در معلق شدن حجيت خبر بر وثوق به راوى و هم چنين بناء عقلاء .
< فهرس الموضوعات > كلام شيخ اعظم انصارى در زمينه بحث < / فهرس الموضوعات > كلام شيخ اعظم انصارى در زمينه بحث شيخ انصارى مىگويد : اخبار طهارت ، اگر چه ظهور در طهارت كتابى دارد ، ولى ظهور اين دسته روايات در طهارت بيش از ظهور اخبار ديگر در عدم طهارت است . ولى دو چيز مانع از اخذ به روايات طهارت است .
1 - اعراض مشهور از اخبار طهارت .
2 - نقل اجماعهاى منقول و ارتكاز نجاست اهل كتاب در ذهن اهل شريعت ، بلكه سيره قطعى كه كاشف از رأى معصوم ( ع ) است .
< فهرس الموضوعات > نقد كلام شيخ انصارى < / فهرس الموضوعات > نقد كلام شيخ انصارى موضوع اعراض به تفصيل بررسى شد ، و اما اجماع منقول ، چنانكه در كتاب منابع اجتهاد از ديدگاه مذهب بيان داشتيم ، اجماع محصل مادامى كه سبب يقين به رأى معصوم نشود فاقد حجيت است ، تا چه رسد به اجماع منقول .
و اما سيره ، پس از كاوش و بررسى معلوم مىگردد كه چنين سيره اى در عصر ائمه ( ع ) ثابت نيست و اين سيره متأخر از عصر معصوم ( ع ) است و آن چه نشان مىدهد كه چنين سيره و ارتكازى در ذهن اصحاب ائمه و ساير مسلمانان هم عصر معصوم ( ع ) نبوده اين است كه در هيچ روايتى سؤال از نجاست ذاتى آنان نشده ، بلكه همواره سؤال از مؤاكله و

[1]تفصيل اين بحث از حوصله اين نوشتار خارج است . و ما اين بحث را به گونه مفصل در ابحاث « علوم حديث » در مجتمع علمى و فرهنگى شهيد صدر بيان داشتيم و به صورت جزوات درسى منتشر شده است ، علاقه مندان مىتوانند به آن رجوع كنند .

مساوره و امورى بوده است كه مىتواند منشأ سؤال آنان شبهه نجاست عارضى اهل كتاب باشد ، نه احتمال نجاست ذاتى .
مثلا در صحيح ابراهيم بن ابى محمود ( وسائل ، ج 2 ، باب 14 و باب 54 از ابواب نجاسات ، حديث 11 و 2 ) آمده است : « و أنت تعلم انها نصرانية لا تتوضا و لا تغتسل من جنابة » و يا : « و أنت تعلم انه يبول و لا يتوضأ » دلالت مىكند بر اين كه در اذهان اهل شريعت و اصحاب ائمه ( ع ) طهارت اهل كتاب مرتكز بوده است ، نه عدم طهارت آنان و بدين جهت از مؤاكله و مساورهء با آنان سؤال مىكرده‌اند و اين مقدار شبهه در ذهن اهل شريعت ناشى از عدم اجتناب اهل كتاب از محرمات و نجاسات بوده است كه منتهى به نجاست عارضى اهل كتاب مىباشد .
و نيز محمد بن عبد الله جعفر حميرى در عصر غيبت نامه اى به امام زمان ( ع ) دارد كه در آن نامه پيرامون حكم نماز در پيراهنى كه از مجوس گرفته شده مىگويد سبب اشكال اين است كه آنان گوشت مردار مىخورند و بعد از جنابت غسل نمىكنند ، از اين عبارت ظاهر مىشود كه احتمال نجاست ذاتى مجوس در ذهن آنان نبوده است .
در صحيح معاويه آمده : « سالت ابا عبد الله عن الثياب السابرية يعملها المجوس و هم أخباث و هم يشربون الخمر و نساؤهم على تلك الحال البسها و لا اغسلها و اصلى فيها ؟
قال : نعم « ( وسائل ، ج 2 باب 73 از ابواب نجاسات حديث . - 1 و 7 ) .
در اين حديث نيز عبارت « و هم أخباث و هم يشربون الخمر » گوياى ارتكاز ذهنى اهل شريعت نسبت به طهارت ذاتى اهل كتاب و عدم طهارت عارضى آنان است .
روايت ابو جميله : ساله عن ثوب المجوسي البسه و اصلى فيه ؟ قال نعم . قلت يشربون الخمر . قال نعم نحن نشترى الثياب السابرية فنلبسها و لا نغسلها . » ( همان مدرك ) .
صحيح عبد الله بن سنان : قال سال ابى عبد الله و انا حاضر : انى اعير الذمى ثوبى و انا اعلم انه يشرب الخمر و ياكل لحم الخنزير فيرده على فاغسله قبل ان اصلى فيه . فقال صل فيه و لا تغسله من اجل ذلك فانك اعرته إياه و هو طاهر و لم تستيقن انه نجسه فلا باس ان تصلى فيه حتى تستيقن انه نجسه « ( وسائل ، ج 2 ، باب 74 ابواب نجاسات ، حديث 1 ) .
همان گونه كه در همه احاديث مشاهده مىشود ، همواره شبهه نجاست به دليل شرب خمر ، عدم اجتناب از نجاست دانسته شده است و در يكى از روايات احتمال نجاست اهل

كتاب و لباس آنان و غذاى آنان به جهت نجاست ذات يا عرق آنان طرح نگرديده است و اين خود بهترين قرينه بر عدم ارتكاز نجاست ذاتى اهل كتاب در ذهن اهل شريعت معاصر معصومين ( ع ) مىباشد .
پس معروفيت عدم طهارت ذاتى اهل كتاب و ارتكاز آن در ذهن اهل شريعت پس از عصر معصومين ( ع ) به دليل فتواى فقها بوده است . و چون فتواى فقها مستند به آيات و رواياتى است كه آنها را يادآور شديم ، عمل و فتواى آنان براى ما كاشف از سيرهء مستمره نيست و حجت و دليل ديگرى در قبال آيه و روايات به شمار نمىرود ، بنا بر اين سيرهء متشرعه چون حادث است ، كاشف قطعى از حكم نمىباشد .
< فهرس الموضوعات > تثبيت نظريهء طهارت ذاتى < / فهرس الموضوعات > تثبيت نظريهء طهارت ذاتى از آن چه آورديم دانسته شد كه اخبار دال بر طهارت ذاتى اهل كتاب از جهت سند و دلالت معتبر و حجت است . و جمع بين آنها و اخبار عدم طهارت مستلزم قول به اين است كه اخبار عدم طهارت نظر به تنزه و كراهت دارد ، خصوصا كه برخى از روايات صراحت در نهى تنزيهى داشت . كه از نظر قواعد و موازين اصولى وجود چنين رواياتى خود مىتواند شاهد درستى براى جمع ياد شده تلقى شود . و يا مستلزم حمل اخبار عدم طهارت است بر مواردى كه اهل كتاب خود را از طهارت عارضى پاك نكرده باشد .
نتيجه هر دو اين خواهد بود كه كافر كتابى چنانچه از نجاسات ( يعنى آن چه در نزد مسلمانها نجس است مانند خون ، بول ، مردار ، سگ ، خوك ، شراب و . . ) اجتناب كند ، پاك است و مؤاكله و مساوره با او جايز است و اين نظريه با در نظر قرار دادن موازين فقه اجتهادى از واضحات است و ما در آن ترديدى نداريم .
< فهرس الموضوعات > تتميم بحث < / فهرس الموضوعات > تتميم بحث اكنون كه طهارت ذاتى اهل كتاب ثابت گرديد ، فروعى بر آن مترتب است كه به نمونه هايى اشاره مىكنيم .
1 - هر گاه مسلم با فرد كتابى رو به رو شود و نداند كه او اجتناب از نجاسات كرده يا خير پاك است يا نه ؟ آيا حكم شرعى او ، طهارت است يا خير ؟ در پاسخ مىگوييم : در مفروض اين سؤال طاهر است ، مگر زمانى كه عدم طهارت آن ثابت شود به دليل اطلاق كلام امام

عليه السلام كه فرمود : « كل شيء طاهر حتى تعلم انه قذر » و اين حكم شامل همهء اشيا مىشود : ( انسان ، جماد ، مسلم ، كافر و كتابى و . ) 2 - فرع ديگر اين است كه اگر كافرى در نزد مسلمان حضور داشت و او يقين به عدم طهارت كافر پيدا كرد ، و سپس كافر از نزد مسلم خارج شد و پس از مدتى بازگشت ، آيا غيبت كافر در اين مدت ، باعث حكم به طهارت او مىشود ؟ همان گونه كه غيبت مسلم را موجب حكم طهارت او مىدانيم يا خير ؟
پاسخ اين است كه حكم مذكور يعنى حكم به طاهر شدن مسلم پس از غيبت ، اختصاص به مسلم دارد . زيرا در لسان ادله واژه مسلم آمده است ، و بدين جهت حكم مذكور شامل كافر نمىشود .

قسمت دوم طهارت ذاتى مشركان پيش از مطرح كردن اين موضوع بحث لازم مىدانم مقدمه اى را كه با آن مرتبط است ارائه دهم :
در مبحث قبل بحثى پيرامون طهارت ذاتى اهل كتاب ارائه داشتيم و اكنون در ادامه بررسى تئورى طهارت ذاتى مطلق انسان ، به موضوع طهارت ذاتى مشركان و ملحدان مىپردازيم .
چنانكه در گذشته نيز يادآور شديم ، برخى از مسائل مورد ابتلاى جامعه اسلامى آن چنان كه مىبايست ، مورد بررسى قرار نگرفته و يا اين كه در بررسى مستندات واقعيتهاى موجود در خارج لحاظ نشده است و با اين كه زمينه براى بازنگرى و بررسى بيشتر وجود داشته ، امر به احتياط وا نهاده شده است . با اين كه چنين احكام و احتياطهايى ، اگر چه در برخى شرايط و بعضى جوامع چندان مشكل آفرين نيست ولى در شرايط و جوامع ديگرى مىتواند طاقت فرسا و غير قابل تحمل عسر و مستلزم عسر و حرج باشد .
بديهى است كه هيچ گاه دشوارى يا عدم دشوارى رعايت يك حكم ، نمىتواند حكم واقعى الهى را تغيير دهد . ملاك تشخيص احكام الهى آسانى و سختى آن نيست . بلكه شناخت احكام الهى ، منابع و اصول و ضوابطى دارد كه بايد به دقت مورد كنكاش مجتهد قرار گيرد و بر اساس آن حكم خداوند شناسايى گردد .
ولى موضوع اساسى اين است كه در برخى موارد ، سهل پنداشتن يك موضوع سبب عدم فحص و استدلال كافى و موجب پايبندى مجتهد به احتياط مىشود ، و يا ذهنيت

مجتهد در رابطه با آن موضوع سبب مىگردد كه برخى از جوانب مسأله مجهول بماند .
اين گونه مسائل ، از عواملى است كه بازنگرى فقيه را در موضوعات ياد شده ، پس از درك اهميت و واقعيت آن ، طلب مىنمايد .
موضوع « طهارت ذاتى اهل كتاب و نيز طهارت ذاتى مشركان » يا به تعبير ديگر « طهارت ذاتى مطلق انسان » را مىتوان از مصاديق سخن فوق به شمار آورد . زيرا هر گاه فقيه در متن يك جامعه اسلامى زندگى كند و هر گز با اهل كتاب يا مشركان معاشرت و سر و كار نداشته باشد ، مسأله طهارت يا عدم طهارت ذاتى اهل كتاب و مشركان چندان موضوعيت ندارد . و ذهن او به راحتى آيه * ( « إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ » ) * را حمل بر نجاست ذاتى آنان مىكند . در حالى كه اگر همين فقيه ناچار شود ساليان دراز در بلاد غير اسلامى زندگى كند . وقتى به آيه مذكور مىرسد ، سعى مىكند معناى دقيق نجس بودن مشركان را بر اساس همه ادله و قرائن باز شناسد . زيرا نظريه طهارت و نجاست براى او امرى سرنوشت ساز است .
بنا بر اين ، آن چه ما در اين تحقيق مىطلبيم ، توجيه و تفسير منابع شرعى بر اساس بينش و تفكر شخصى خود نيست ، بلكه منظور ، بررسى منابع شرعى بر اساس موازين علمى ، به دور از هر گونه ذهنيت و پيش داورى و سهل انگارى است .
امروز كه بحمد الله زمينه براى بيان مسائل اجتهادى و اجراى احكام اسلامى فراهم آمده ، بر فقها لازم است كه احكام الهى را آن چنان كه از منابع شرعى مىيابند بدون هيچ گونه وحشتى از فقيه نمايان و مقدس مآبان بىمايه اظهار دارند . و از اظهار نظرى جز نظر فقهاى متقدمين و متأخرين و متأخر المتأخرين بيم نداشته باشند . اكنون نوبت اصلى بحث كه طهارت ذاتى مشركان است رسيده .
تئورى طهارت ذاتى مشركان چنانكه در نوشتار پيشين يادآور شديم كفر از نظر زمانى بر شرك تقدم داشته و شرك نيز بر الحاد و ماده گرايى مقدم بوده است . بر اين اساس ما نخست تئورى طهارت ذاتى كفار كتابى - يهود ، نصارى و مجوس - را طرح كرديم و اكنون به بررسى تئورى طهارت ذاتى مشركان ( بت پرستان ) و سپس به ملحدان ( ماده گرايان ) خواهيم پرداخت .
قبل از ورود در بحث به دو موضوع به عنوان مقدمه اشاره مىگردد :

1 - معناى مشرك در اصطلاح قرآنى .
2 - كسانى كه لفظ مشرك به آنان اطلاق شده است .
1 - مشرك در اصطلاح قرآن در اصطلاح قرآن مشرك كسى است كه در مقام عبادت و پرستش بتان را مورد عبادت قرار دهد . و آيه * ( « إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ » ) * نظر به همين معنى دارد .
مشرك بت را آفريننده خود نمىداند بلكه بت را در پرستش شريك خدا مىشناسد و به تعبير قرآن ، مشركان پرستش بتها را عامل تقرب بيشتر به خدا مىدانستند ! و مىگفتند : * ( « ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى الله زُلْفى » ) * ما بتان را مورد پرستش قرار نمىدهيم مگر آن كه ما را به خدا نزديك سازد .
و يا معتقد بودند كه بتها شفيع آنان در نزد خدايند ! و در اين باره خداوند فرموده است :
* ( « وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله ما لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ الله » ) * ( يونس / 18 ) .
يعنى : آنان چيزى را مورد پرستش قرار مىدهند كه نفع و ضررى ندارد و مىگويند آنها نزد خداوند شفيع ما مىشوند .
در صورتى كه شفاعت به خداوند اختصاص دارد . در اين باره خداوند فرموده است :
* ( « قُلْ لِلَّه الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * . ( زمر / 44 ) .
يعنى : بدون اذن خداوند هيچ كس نمىتواند شفاعت كند .
و نيز در آيه ديگر فرموده است : * ( « ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِه » ) * ( يونس / 3 ) .
و نيز فرموده است : * ( « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِه مُشْفِقُونَ » ) * ( انبياء / 28 ) .
نوع ديگر شرك كه قرآن بدان نظر داشته و مورد نهى قرار داده ، اين است كه گروهى از اهل اديان پيشين ، پيامبران خود را در حد خدايى پنداشته و آنان را به جاى خدا ستايش و پرستش مىكرده‌اند ، كه خداوند در رد اين بينش فرموده است : * ( « ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَه الله الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ الله » ) * ( آل عمران / 79 ) يعنى : سزاوار نيست بشرى را كه خداوند به او كتاب و حكم و پيامبرى داده مردم را به بندگى خود دعوت كند نه به بندگى خدا .