کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

1079 تحرير شده بود در كتابخانه سيد عبد الحسين حجت ديدم ، كه حاشيه مولى حسينعلى اصفهانى بر آن مكتوب بود .[1]ه ) اين رساله چندين بار به چاپ رسيده ، بخصوص قسمت اول آن كه به قلم خود شيخ بهائى است مكررا در ايران و هندوستان به زيور طبع آراسته گرديده است .
متن اين رساله بدون حاشيه ، در حجمهاى مختلف وزيرى و رقعى در تهران در سالهاى 1230 ، 1263 ، 1285 ، 1304 ، 1312 ، 1322 ، 1329 ، و 1331 و در لكنهو در سالهاى 1262 ، 1298 ، 1305 و 1318 و در بمبئى در سالهاى 1298 و 1301 و در تبريز در سالهاى 1309 ، 1322 و 1354 و در اصفهان به سال 1341 چاپ شد .
در بمبئى به سال 1319 با حواشى سيد اسماعيل صدر و حاج شيخ على محلاتى و در سال 1323 با حواشى سيد محمد كاظم يزدى و در تهران به سال 1325 با همان حواشى سيد محمد كاظم يزدى و در نجف اشرف به سال 1346 با حواشى شيخ عبد الله مامقانى و در تهران به سال 1403 با حواشى سيد اسماعيل صدر و حاج شيخ على محلاتى چاپ شد .
در اينجا بايد متذكر شد كه گر چه قبل از تأليف جامع عباسى دو رسالهء ديگر توسط مرحوم آية الله شيخ عبد العالى فرزند محقق كركى ( م 993 ه . ق ) و شهيد قاضى نور الله شوشترى ( م 1019 ه . ق ) تأليف شده است ، ليكن هيچ يك از اين دو رساله ، امتيازات رساله‌هاى كنونى را ندارد ، بلكه اولى تنها مربوط به احكام ضرورى نمازهاى يوميه و ديگرى اگر چه ابواب مختلف را در بر دارد ولى منحصر به بيان احكام ضرورى آنهاست .
رساله‌هاى عمليه مرحوم مجلسى اول دومين رسالهء عمليه اى كه در اين مرحله به رشته تحرير در آمده ، به خامهء شاگرد شيخ بهائى ، عارف وارسته و زاهد يگانه مولى محمد تقى ، معروف به مجلسى اول ( 1003 - 1070 ه . ق ) نوشته شده است . رسالهء وى « احكام الشريعة » نام دارد و مجموعه اى بسيار نفيس و گرانبهاست كه شامل همه مسائل فقهى مورد نياز مسلمين است و يك دورهء كامل فقه از طهارت تا ديات را در بردارد ، از آنجا كه در اين رساله فروع مختلفى عنوان شده و در طرح مسائل و تنظيم ابواب آن حسن سليقه به كار رفته و در

[1]- الذريعه ج 5 ، ص 65 .

تأليف آن اسلوب پسنديده اى پيروى شده است ، نظر فقها و مراجع بزرگ را به خود جلب كرده ، تا اين كه به تعليق و تحشيهء آن پرداختند ، و اين عمل نشانگر اهميت ويژهء اين كتاب است . از جمله كسانى كه بر رسالهء مزبور حاشيه زده‌اند عبارتند از :
مرحوم سيد اسماعيل صدر ( م 1337 ه . ق ) مرحوم حاج سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ه . ق ) مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى ( م 1339 ه . ق ) اين رساله با اين كه نام « احكام الشريعه » را بر خود دارد ، و در كتابخانهء مجلس به همين نام ثبت شده ، ليكن چندى قبل توسط انتشارات فراهانى به عنوان يك دوره كامل فقه فارسى بدون اسم خاصى به چاپ رسيده است .[1]گو اين كه تأليف اين رساله را به مجلسى دوم هم نسبت داده‌اند ، ولى تاريخى كه در پايان كتاب آمده مانع از صحت اين انتساب است . در آخر رسالهء فوق چنين ذكر شده :
تمّ الكتاب بعون الله الملك الوهاب فى احد عشر شهر شوال فى 1039 ، بنا بر اين امكان ندارد كه كتاب متعلق به مرحوم علامه محمد باقر مجلسى باشد ، زيرا او در سال 1037 به دنيا آمده است .[2]مرحوم مجلسى اول رسالهء ديگرى به نام « حديقة المتقين فى معرفة احكام الدين لارتقاء مدارج اليقين » دارد ، كه به زبان فارسى تأليف شده و داراى يك مقدمه ، پنج باب و يك خاتمه است ، در مقدمهء كتاب فضيلت نماز را متذكر شده و در ابواب پنجگانه مسائل طهارت ، نماز ، خمس و زكات ، روزه و حج و زيارت را آورده ، و در خاتمهء كتاب ، برخى از مسائل مهم معاملات را ذكر كرده است . طبق تاريخ بعضى از نسخه‌هاى تأليف كتاب در سال 1064 به پايان رسيده و نخستين بار به سال 1265 در هندوستان چاپ شده است .
رسالهء ديگر مرحوم مجلسى اول در باب حج است كه فرزندش علامهء مجلسى مؤلف بحار الأنوار و فرزند ديگرش مولى عبد الله ( م 1084 ه . ق ) بر آن حاشيه زده‌اند .
نسخه اى از اين رساله به خط مؤلف ، مورخ 1041 در كتابخانه سيد عليرضا ريحانى

[1]- الذريعه ج 16 ، ص 294
[2]- الذريعه ج 16 ، ص 297

يزدى ، و ميكرو فيلم آن به شماره 3736 در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران موجود است .
ديگر رساله‌هاى مرحلهء چهارم در اين دوره ، رساله‌هاى متعددى نوشته شده كه به ترتيب متذكر مىشويم :
رسالهء عمليه مرحوم آية الله ملا محمد باقر سبزوارى ( م 1090 ه . ق ) كه به فارسى نوشته شده ، و در مقدمه آن پاره اى از مباحث اصول دين و مسأله لزوم تقليد را ذكر كرده و در ابواب كتاب احكام ضرورى عبادى را آورده است .
مناسك حج مرحوم سبزوارى به زبان فارسى و در سال 1104 تأليف شد .
رسالهء « آداب الصلاة » مرحوم علامه مجلسى دوم ( 1037 - 1 / 1110 ه . ق ) . اين رساله نيز به زبان فارسى نوشته شده و مسائل مربوط به طهارت و نماز را در بر دارد و به سال 1381 چاپ شده است . در مقدمهء رسالهء مزبور مقدارى از مباحث اصول عقايد و در خاتمهء آن مسائل دماء ثلاثه ( حيض و نفاس و استحاضه ) آمده است .
رسالهء آداب تجهيز الاموات علامهء مجلسى كه به زبان فارسى و مشتمل بر مباحث ذيل است : آداب احتضار ، آداب غسل ، آداب تكفين ، بيان نماز ميت و آداب تدفين .
مرحوم علامه تهرانى در صفحهء 14 جلد اول الذريعه از اين كتاب به عنوان تجهيز الاموات نام مىبرد و در صفحهء 294 به عنوان احكام الاموات . نسخهء اين رساله در كتابخانهء سيد مصطفى حسينى به خط عبد المجيد مورخ 1099 موجود است .
رسالهء حدود و تعزيرات علامهء مجلسى كه در سال 1102 تأليف شده و به سال 1262 در هندوستان به چاپ رسيده است . جالب آن كه اين كتاب به طرز بىسابقه اى احكام فوق را در قالب سه هزار بيت شعر در بر دارد ، و شامل دو بخش است : بخش اول در حدود و تعزيرات است كه هشت باب دارد ، و بخش دوم در مسائل قصاص و ديات است كه دو مطلب اساسى را دنبال مىكند . نسخهء خطى اين رساله در كتابخانهء مسجد جامع گوهر شاد مشهد موجود است .[1]رسالهء فارسى ديگرى از علامهء مجلسى در سه فصل : زكات ، خمس ، و اعتكاف .
مناسك حج اثر علامه مجلسى شامل واجبات و برخى از مستحبات حج و عمره .

[1]- فهرست كتابخانه مسجد گوهر شاد ، ص 107

دو مناسك حج ديگر از علامهء مجلسى كه تمامى اعمال حج را در يكى با هفتصد بيت و در ديگرى با هزار بيت شعر بيان كرده است .[1]از مرحوم علامه مجلسى رساله‌هاى ديگرى هم در باب ارث و عقد نكاح و متعه و نذر و غيره موجود است كه در ضمن آثار قلمى او مذكور مىباشد .
رساله‌هاى مرحوم آية الله شيخ سليمان ماحوزى بحرانى ( 1075 - 1121 ه . ق ) مؤلف كتابهاى بلغه و معراج . وى در رساله هايى در باب نماز و اوقات آن ، وجوب عينى نماز جمعه و مناسك حج دارد .
در سال 1140 رساله اى نوشته شده بسيار نفيس و پر ارزش ، حاوى فروع فراوانى در فقه از باب طهارت تا ديات ، اما از آنجا كه صفحه اول رساله مفقود شده مؤلف آن معلوم نيست .[2]رسالهء فارسى مرحوم آية الله ملا مهدى نراقى كاشانى ( م 1209 ه . ق ) در ابواب عبادات . از وى رساله اى نيز در مناسك حج موجود است كه در كتاب « نجوم السماء » از آن تعبير به « المناسك المكيّة ) نموده است .
رسالهء « بغية الطالب فى معرفة المفروض و الواجب » اثر مرحوم آية الله شيخ جعفر كاشف الغطاء ( م 8 / 1227 ه . ق ) از وى رسالهء ديگرى پيرامون مسائل تقليد و ابواب عبادات به دست آمده است . مرحوم تهرانى معتقد است كه ايشان رساله اى نيز در مناسك حج تأليف كرده است .[3]رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ مبارك احسائى ( م 1226 ه . ق ) كه در كتاب انوار البدرين ذكر شده است .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ محسن فيض كاشانى ( م 1091 ه . ق ) صاحب كتاب وافى .
رساله « وسيله النجاة » مرحوم آية الله ملا احمد نراقى كاشانى ( م 5 / 1244 ه . ق ) كه ابواب طهارت ، نماز ، زكات ، خمس ، حج ، اطعمه و اشربه و صيد و ذباحه را در بر دارد ، و در

[1]الذريعه ج 22 ، ص 213
[2]- الذريعه ج 11 ، ص 213
[3]- الذريعه ج 3 ، ص 133

دو قطع به چاپ رسيده است . از ايشان رسالهء ديگرى نيز به نام « ذخيرة الابرار فى منتخب انيس التجار » موجود مىباشد .
رسالهء « زهر الرياض » و راه نجات مرحوم آية الله سيد على طباطبايى ( 1161 - 1231 ه . ق ) مؤلف رياض المسائل . اين رساله به زبان فارسى نوشته شده است .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله شيخ اسماعيل دزفولى كاظمى 1247 ه . ق ) .[1]رسالهء فارسى « قلادة العوام فى تقليد الاحكام » اثر مرحوم آية الله سيد محمد طوسى كه مشتمل است بر ابواب عبادات - به جز باب حج - و در سال 1239 ه . ق تأليف شده است .
رسالهء فارسى مرحوم آية الله سيد محمد مجاهد ( م 1242 ه . ق ) فرزند صاحب رياض .
رسالهء فارسى مرحوم آية الله ميرزا يوسف طباطبايى تبريزى ( م 1242 ه . ق ) كه در مقدمهء آن مباحث اصول دين را متذكر شده ، و در متن كتاب علاوه بر ابواب طهارت و صلاة و صوم و اعتكاف و زكات و خمس ، باب امر به معروف و نهى از منكر را نيز آورده است .[2]رسالهء عمليهء مرحوم سيد عبد الله شبر ( م 1242 ه . ق ) مشتمل بر ابواب عبادات .
رسالهء عمليهء مرحوم شيخ محمد تقى تهرانى ( م 1248 ه . ق ) صاحب حاشيهء بر معالم .
رسالهء عمليه مرحوم آية الله سيد كاظم رشتى ( م 1254 ه . ق ) رساله عمليه صاحب الفصول آية الله مرحوم شيخ محمد حسين اصفهانى ( م 1255 ) كه در كتابخانه صدر در نجف اشرف و تهرانى در سامراء نسخه آن موجود است .
رسالهء فارسى « ارشاد المسترشدين فى معرفة الضروري من احكام الدين » اثر مرحوم آية الله محمد ابراهيم كلباسى اصفهانى ( م 1261 ه . ق ) بخشى از اين كتاب شامل باب طهارت تا آخر باب اعتكاف در ضمن نسخه اى در كتابخانهء سيد مهدى صدر موجود است .
نسخه اى نيز در كتابخانهء سيد محمد حسن شيرازى در سامراء است كه شامل نسخهء فوق و اضافاتى از باب زكات تا آخر كفارات مىباشد .
رسالهء فارسى « نخبهء » مرحوم كلباسى كه بنا به گفتهء نوهء او در كتاب بدر التمام ، وى اين

[1]الذريعه ج 3 ، ص 213
[2]الذريعه ج 11 ، ص 219

رساله را از ارشاد المسترشدين استخراج نموده ، و سپس آن را با قلمى روان و عباراتى سليس و ساده و ترتيبى جذاب و مورد پسند تنظيم نموده و در دسترس مقلدين خود قرار داده است .
در بارهء مشخصات اين رساله تذكر چند نكته لازم است :
1 - اين رساله مشتمل بر همهء ابواب عبادات - به استثناى حج و جهاد - است .
2 - رسالهء « نخبه » همان طورى كه در زمان مؤلف اهميت خاصى داشت ، پس از درگذشت او نيز از اهميت آن كاسته نشد ، بلكه همواره توجه همهء مراجع تقليد را به خود جلب كرد ، و به همين دليل آنها با نوشتن حاشيه بر اين رساله و بيان مواضع اختلاف فتوا ، رسالهء عمليهء خود را تنظيم مىنمودند . از بزرگانى كه بر آن حاشيه نوشته‌اند عبارتند : آية الله ميرزاى دوم محمد تقى شيرازى ( م 1339 ه . ق ) ، مرحوم سيد اسماعيل صدر ( م 1337 ه . ق ) و مرحوم سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ه . ق ) و آية الله شهيد شيخ فضل الله نورى ( م 1327 ه . ق ) .
3 - متن اين رساله براى نخستين بار بدون حاشيه در اصفهان به سال 1246 و در تهران به سالهاى 1254 و 1281 چاپ شد و سپس با حاشيهء مرحوم شيخ اعظم انصارى در سال 1267 و آنگاه با حاشيه مجدد شيرازى در سال 1289 و سپس در تهران به سال 1298 با حاشيه شيخ انصارى و ميرزاى شيرازى به چاپ رسيد .
به سال 1299 با حواشى آخوند خراسانى و سيد اسماعيل صدر و سيد محمد كاظم يزدى و ميرزا محمد تقى شيرازى در لكنهو چاپ شد . و در تهران به سال 1300 بدون حاشيه و سپس در سال 1306 با حاشيه شيخ اعظم انصارى و ميرزاى شيرازى و در سال 1307 با حاشيه شيخ اعظم انصارى و سيد اسد الله اصفهانى ، سيد حسين كوه كمره اى ، ميرزا حسين خليلى ، سيد جمال افجه اى ، ميرزا حسن آشتيانى و سيد اسماعيل صدر و در سال 1312 با حاشيه حاج ميرزا حسين نجفى منتشر شد .
و در تهران بدون حاشيه به سال 1310 ، 1316 و 1317 و در بمبئى به سال 1311 بدون حاشيه و به سال 1318 با حاشيه ميرزا ابراهيم محلاتى شيرازى و سيد محمد كاظم يزدى چاپ شد .
و در تهران به سال 1323 بدون حاشيه و سپس در سال 1326 با حواشى سيد محمد كاظم يزدى و ميرزا محمد تقى شيرازى و باز در همان سال با حواشى آخوند

خراسانى و ميرزا محمد تقى شيرازى منتشر گرديد .
4 - مختصر همين رساله براى نخستين بار در تهران به سال 1277 در 130 صفحه و نيز در تهران به سال 1305 بدون شماره صفحه و بىتاريخ ضمن مجموعه 7 رساله 229 صفحه اى كه 88 صفحه آن نخبه است به چاپ رسيد .
5 - مرحوم آية الله شيخ عبد الحسين تهرانى شيخ العراقيين پس از بيان مواضع اختلاف و ارائه فتواى خود در سال 1285 آن را به نام خود چاپ كرد ، و در سال 1269 مرحوم آية الله ملا محمد باقر بن مهدى گيلانى ابواب طهارت و نماز و روزه رسالهء مزبور را با فتاواى خود به چاپ رسانيد .[1]6 - متن رسالهء مزبور با بيان فتاواى مرحوم سيد ابو الحسن كشميرى ( م 1313 ه . ق ) به زبان اردو در هندوستان چاپ شد .
رسالهء عمليه مرحوم آية الله شيخ حسن كاشف الغطاء ( م 1262 ه . ق ) صاحب كتاب انوار الفقاهة كه در سال 1255 تأليف شده .
رسالهء عمليه آية الله سيد ابراهيم قزوينى ( م 1262 ) صاحب ضوابط الاصول كه در كتابخانهء مدرسه ميرزاى شيرازى در سامرا موجود است و مناسك حج او كه در اصفهان به سال 1265 به چاپ رسيد .
رسالهء عمليهء مرحوم آية الله سيد محمد حسينى زنجانى ( م 1269 ه . ق ) رسالهء عمليه مرحوم آية الله سيد ابو القاسم حسينى ( م 1270 ه . ق ) كه به سال 1262 به چاپ شد .
رسالهء « نجاة العباد فى يوم المعاد » اثر شيخ الفقهاء و امام المحققين حضرت آية الله شيخ محمد حسن نجفى ( 1192 / 1200 - 1266 ه . ق ) مؤلف موسوعه ارزشمند « جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام » رسالهء « نجاة العباد » مجموعه اى بسيار گيرا و نفيس و گرانسنگ است كه نكات فقهى فراوانى در بر دارد . به همين جهت از زمان تأليف آن در اواخر مرحلهء چهارم تا كنون كه دورهء ششم است پيوسته مورد عنايت و توجه فقهاى اسلام بوده و در محافل علمى و جلسات استفتاء مورد استفاده قرار مىگرفته است .
اين رساله به قدرى متقن و متين نوشته شده بود كه وقتى مقلدين از شيخ اعظم

[1]- الذريعه ج 24 ، ص 90 و 91

انصارى تقاضاى رسالهء عمليه مىكردند ، وى آنها را به اين رساله ارجاع مىداد ، البته مرحوم شيخ انصارى در چند مورد كه با مرحوم صاحب جواهر اختلاف فقهى داشت خود توضيح داده و فتواى خويش را ذكر كرده بود .
در مورد اين رساله تذكر چند نكته ضرورى است :
1 - مرحوم صاحب جواهر اين رساله را از كتاب بزرگ خود « جواهر الكلام » استخراج كرد ، و آن را با عبارات عربى ساده و روان ، و با بيانى گويا و بدون ابهام و با اسلوبى شيوا و پسنديده تنظيم نمود و پس از چاپ در دسترس مقلدين عربى زبان خود قرار داد .
2 - متن اين رساله بدون حاشيه در تهران به سالهاى 1262 ، 1279 ، 1300 ، 1314 ، 1315 ، 1316 ، 1318 ، 1321 ، و 1324 و در بمبئى به سال 1318 چاپ شد .
3 - مرحوم علامهء تهرانى مىگويد : همهء علماى متأخر ، بر اين رساله حاشيه نوشته‌اند كه نخستين فرد ، شاگرد وى مرحوم شيخ اعظم انصارى ( م 1281 ه . ق ) بود ، و پس از او شاگردانش سيد مجدد شيرازى ( قدس سره ) و آية الله سيد حسين كوه كمره اى و آية الله شيخ راضى فقيه و آية الله ملا محمد تقى هروى ، اين عمل را ادامه دادند و در سال 1314 با حاشيه شيخ اعظم انصارى و ميرزا مجدد شيرازى به چاپ رسيد . اين كار استمرار يافت تا اين كه سيد محمد كاظم يزدى رسالهء « عروة الوثقى » را نوشت ، اينجا بود كه رسالهء وى جاى نجاة العباد را گرفت ، و فقها و مراجع شروع به تحشيهء آن نمودند . مهمترين سبب اين تحول روانتر بودن عبارات عروه بود . و از جمله كسانى كه بر « نجاة العباد » حاشيه نوشته است مرحوم سيد حسن صدر است ( م 1354 )[1]، مرحوم آخوند خراسانى ( م 1329 ) ، مرحوم سيد محمد كاظم يزدى ( م 1337 ) ، مرحوم حاج ميرزا خليل تهرانى ( م 1280 ) و مرحوم شيخ محمد حسين نائينى ( م 1355 ) 4 - علامه تهرانى در جاى ديگر مىگويد : در زمان حيات صاحب جواهر ، رسالهء وى به فارسى ترجمه شد تا مقلدين فارسى زبان او نيز بتوانند از كتاب او استفاده كرده و طبق فتواى او عمل نمايند ، و در پى ترجمهء اين اثر شرحهاى زيادى بر آن نوشته شد .[2]

[1]- الذريعه ج 6 ، ص 227
[2]- الذريعه ج 6 ، ص 100