کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

26 - آية الله سيد عبد الله شيرازى 1309 / 1405 27 - آية الله شيخ عبد النبي عراقى 1380 در مورد انگيزهء مرحوم يزدى در تأليف كتاب عروه از خود او چنين نقل شده است :
« شيخ انصارى آن چه به نظر وى مطابق با احتياط بود به عنوان حاشيه بر رسالهء نجاة العباد صاحب جواهر نشر داد ، و ميرزاى شيرازى احكام مطابق با احتياط را در حاشيهء خود بر رسالهء مزبور بيان كرد ، در اين زمان بود كه احساس كردم مردم به كتابى نياز دارند تا احكام دينى را به عنوان فتوا از مجتهد خود فرا گيرند ، از اين رو دست به كار تأليف رسالهء عروة الوثقى زدم . » در اين رساله اگر چه احتياطهايى وجود دارد ولى بيشتر آنها مستحبى است .
مرحوم يزدى رسالهء ديگرى به نام « ذخيرة الصالحين » دارد كه خود وى نگارش نكرده است ، بلكه شيخ سعيد بن محمد رضا الحلى فتاوى او را از مواضع مختلف گرد آورده و به سال 1329 در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسانيده است .[1]بر اين رساله آية الله اصفهانى حاشيه دارد و رساله ديگرى به نام منتخب الرسائل دارد كه در چاپخانه مذكور در سال 1331 به زيور چاپ آراسته گرديد و اين رساله با حواشى سيد محمد فيروزآبادى و شيخ عبد الله مامقانى در سال 1330 و سيد ابو الحسن اصفهانى در سال 1339 و آقا ضياء الدين عراقى در سال 1341 و آية الله بروجردى در سال 1366 چاپ شد .
اين عالم بزرگوار رسالهء ديگرى به « نعم الزاد ليوم المعاد » دارد و بر اين رساله آية الله سيد محمد فيروزآبادى حاشيه دارد و رساله ديگر ايشان « طريق النجاة » مىباشد كه خيلى مختصر و به عنوان سؤال و جواب تنظيم شده و در سال ( 1330 ق ) در بغداد در چاپخانه دار السلام به چاپ رسيده است .
رجال علمى دورهء ششم پس از مرحوم شيرازى و يزدى ، فقها و مراجع شيوهء آنان را دنبال كرده و علاوه بر حاشيه نويسى بر رساله‌هاى قبل از خود به تأليف رساله‌هاى عمليهء مستقل پرداختند . كه

[1]- الذريعه ج 1 ، ص 16 .

در اينجا به نام برخى از آنها اشاره مىشود :
1 - آية الله سيد اسماعيل صدر 1258 / 1255 - 1338 - ايشان علاوه بر حاشيه نجات العباد صاحب جواهر و مجمع الرسائل شيخ جعفر شوشترى و ذخيرة العباد شيخ زين العابدين مازندرانى ( م 1309 ) و ذخيرة العباد ليوم المعاد فاضل شربيانى ( م 1322 ) رساله عمليه مستقل هم داشت كه درج 15 ص 189 از كتاب « الذريعه » به آن اشاره شده است .
2 - آية الله سيد محمد فيروزآبادى ( م 1345 ه . ق ) - وى علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى كه بنا به قولى اولين حاشيه بر اين كتاب است ، و حاشيه بر « منتخب الرسائل » سيد يزدى ، رساله‌هاى مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » و « منتخب المسائل » مستقل و مناسك حج دارد .
3 - آية الله آقا شيخ محمد سبط الشيخ ( 1272 - 1344 ق ) - او علاوه بر حاشيه « مصباح الهداية » شيخ محمد طاهر دزفولى ، رساله عمليه مستقلى هم به نام « هداية العوام » دارد .
4 - آية الله سيد حسن صدر ( 1272 - 1354 ه . ق ) او بر كتابهاى تبصرة المتعلمين علامه حلى ، نجاة العباد صاحب جواهر و عروة الوثقى ، اثر مرحوم يزدى حاشيه نوشته و ترجمه عروة الوثقى ، يعنى كتاب غاية القصوى را نيز حاشيه زده است . مرحوم صدر علاوه بر اينها رسالهء مستقلى به نام « تحصيل الفروع الدينيّة » فى فقه الامامية » نوشته كه در مقدمهء آن فروع تقليد را به طور مبسوط بيان كرده و احكام طهارت و نماز را در دو باب آن آورده است . از او كتابهاى ديگرى نيز باقى مانده است كه عبارتند از : « المسائل المهمة » مشتمل بر ابواب عبادات ، رسالهء « اجوبة المسائل » كه در عراق ، لبنان و آمريكا به چاپ رسيده است ، و مناسك حج كه همهء اعمال حج و عمره را در بر دارد و به سال ( 1341 ق ) در بغداد چاپ شده است .
5 - آية الله شيخ عبد الله مامقانى ( م 1351 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه جامع عباسى شيخ بهائى رساله عمليه اى به نام منتخب الرسائل دارد كه در سال 1341 چاپ شد و رساله ديگرى به نام ارشاد المستبصرين داشت كه اين رساله حاوى تمام ابواب فقه از طهارت تا ديات مىباشد و در سال 1342 چاپ شد و مناسك حج هم دارد كه در سال 1344 در نجف چاپ شد .

6 - آية الله شيخ محمد حسين نائينى ( م 1355 ه . ق ) - مرحوم نائينى بر مناسك حج شيخ اعظم انصارى و عروة الوثقى سيد يزدى و بر نجات العباد صاحب جواهر حاشيه زد ، رساله مستقلى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد كه در سال 1343 به چاپ رسيد . و مختصر اين رساله هم به نام « احكام العبادات و المعاملات » در سال ( 1345 ق ) در بيروت چاپ شد و نيز رساله ديگرى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه در چاپخانه علوى چاپ شد . و نيز مناسك حج كه در سال ( 1349 ق ) در نجف چاپ گرديد .
7 - آية الله شيخ عبد الكريم حائرى ( م 1355 ه . ق ) - وى نيز بر مناسك حج شيخ انصارى و ذخيرة العباد ميرزاى شيرازى دوم و عروة الوثقى سيد يزدى حاشيه نوشت ، و رسالهء عمليه اى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد كه در 112 صفحه در تهران چاپ شد .
او رسالهء ديگرى به نام مجمع الرسائل دارد كه برخى از مراجع بدان حاشيه زده‌اند و رساله‌هاى ديگرى به نام منتخب الرسائل و به نام ذخيرة المعاد كه در تهران در سال ( 1339 ق ) و به نام « مجمع الاحكام » كه در سال ( 1343 ق ) و نيز مناسك حج كه در سال 1347 در تهران طبع شده دارد .
8 - آيت الله آقا ضياء الدين عراقى ( م 1361 ه . ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه « منتخب الرسائل » و « عروة الوثقى » سيد يزدى و بر رساله « ذخيرة العباد ليوم المعاد » آخوند خراسانى رساله عمليه مستقل هم دارد .
9 - آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى ( م 1365 ه . ق ) - مرحوم اصفهانى بر « ذخيرة العباد » ميرزاى شيرازى و « عروة الوثقى » حاشيه نوشت ، و بجز آن رساله‌هاى عمليه مستقلى نيز داشت .
يكى رسالهء « منهاج الصالحين » است كه در زمان حيات وى سه بار به چاپ رسيد . و ديگر رسالهء وسيلة النجاة است كه از آثار ارزشمند و بسيار نفيس اوست و در ميان ديگر رساله‌ها تابندگى و جذابيت خاصى دارد و از زمان تأليف تا كنون پيوسته مورد عنايت و توجه فقها و بزرگان بوده است . به طورى كه در همه محافل علمى و مجالس دينى و جلسات استفتاء به نحوى سخنى از آن به ميان مىآيد .
وسيلة النجاة ، اغلب مسائل مورد نياز و ابتلاى مردم را در بر دارد و با شيوه اى جالب و پسنديده در قالب عباراتى واضح و بدون ابهام احكام دينى را بيان كرده است ، و به همين دليل مراجع تقليد به تحشيه و تعليق آن همت گماردند كه از جمله عبارتند از :

آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ، آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ، آية الله سيد صدر الدين صدر ، آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ، آية الله ميرزا مهدى شيرازى ، آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ، آية الله شيخ محمد رضا آل يس ، آية الله سيد حسين حمامى ، آية الله شيخ محمد كاظم شيرازى ، آية الله سيد جواد تبريزى ، آية الله شيخ عباس على شاهرودى ، آية الله شيخ عبد النبي اراكى ، آية الله ميرزا آقا اصطهباناتى شيرازى ، آية الله سيد محمد بغدادى ، آية الله سيد محسن حكيم ، آية الله سيد محمود شاهرودى ، آية الله سيد محمد هادى ميلانى و آية الله سيد احمد خوانسارى و آية الله سيد محمد حسين اصفهانى .
رسالهء وسيلة النجاة سالهاى 1341 ، 1343 ، 1346 ، 1355 ه . ق در زمان حيات آية الله سيد ابو الحسن اصفهانى چاپ شد و از آن پس نيز تا كنون بيش از بيست بار به چاپ رسيده است .
علامه تهرانى مىگويد : اين رساله را سيد ابو القاسم اصفهانى در سال 1334 به فارسى ترجمه كرد و آن را صراط النجاة نام نهاد ، اين ترجمه در سال 1345 چاپ شد .[1]شيخ سعادت حسين اين رساله را به زبان اردو برگرداند ، و آن را « ذريعة النجاة فى ترجمة وسيلة النجاة » ناميد . اين ترجمه به سال 1356 در هند چاپ شد .
10 - آية الله حاج آقا حسين بروجردى ( م 1380 ه . ق ) - آيت الله بروجردى علاوه بر حاشيه بر مناسك حج شيخ اعظم انصارى و عروة الوثقى سيد يزدى ، رسالهء عمليهء مستقلى به نام « جامع الفروع و مجمع الرسائل » و « انيس المقلدين فى احكام الدين » كه به صورت سؤال و جواب تنظيم شده ، مناسك حج ، و رسالهء عمليه مستقل ديگرى هم داشت كه آن را رسالهء توضيح المسائل ناميد ، اين رساله به دليل سبك خاص و ابتكارى خود در بيان مسائل ، در ميان رساله‌هاى فارسى برجستگى بارزى يافت و ساير رساله‌ها را تحت الشعاع خود قرار داد . توضيح المسائل بروجردى اشكالاتى را كه در ساير رساله‌ها بود و از ابهام و پيچيدگى عبارات آنها سرچشمه مىگرفت از ميان برداشت و همگان را از موهبت بهره گيرى از كتابهاى فقهى خرسند و خشنود ساخت .
وى در رسالهء مزبور كه مشتمل بر همهء ابواب فقه از طهارت تا ديات بود با شيوهء

[1]- الذريعه ج 15 ، ص 37 .

بىسابقه اى در ميان رساله‌هاى عمليه ، نهايت باريك بينى و دقت را اعمال كرد و در طرح هر مسأله رعايت اختصار و از تفصيلات بىفايده اجتناب نموده بود . ويژگيهاى اين رساله موجب شد كه مراجع تقليد كشورهاى ديگر نيز رساله‌هاى خود را مطابق با توضيح المسائل مذكور تنظيم كنند .
بارى ، پس از درگذشت مرحوم بروجردى عده اى از مراجع تقليد فارسى زبان و عرب موارد اختلاف در رساله را تغيير داده و طبق نظر خود اصلاح كردند و به نام خود به چاپ رسانيدند . و اين خود نشانگر اهميت فراوان اين رساله و تأثير شگرفى است كه در حوزه‌هاى علميه نهاده است .
علاوه بر اين برخى از علماء و مراجع به حاشيه زدن رسالهء توضيح المسائل پرداختند كه عبارتند از آيات عظام : حكيم ، شاهرودى ، شيخ منصور دزفولى ، ميلانى و مراجع تقليد بزرگوار زمان ما .
11 - آية الله ميرزا على آقا شيرازى ( متوفاى 1355 - ق ) زيرا او هم علاوه بر حاشيه « نجات العباد » ، ميرزا محمد تقى شيرازى ، رساله مستقلى هم به نام وسيلة النجاة نوشت كه در سال 1339 در نجف اشرف چاپ شد و نيز رساله ديگرى به زبان تركى داشت كه به قلم آية الله ميرزا محمد على اردوبادى تنظيم شده بود .
12 - آية الله حاج شيخ كاظم شيرازى ( 1290 - 1367 ق ) - وى علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقلى هم به نام « ذخيرة العباد » داشت و رساله ديگرى در مناسك حج داشتند كه در سال 1354 چاپ شد .
13 - آية الله حاج آقا حسين طباطبايى قمى ( م 1366 ق ) - وى علاوه بر حاشيه عروة الوثقى ، رساله مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » نوشت كه در سال 1366 و رساله طريق النجاة و منتخب المسائل فيما تعم البلوى در سال 1366 چاپ شد و مناسك حج او نيز در سال 1356 به طبع رسيد .
14 - آية الله سيد حسين حمامى 1298 / 1379 - او علاوه بر حاشيه وسيلة النجاة ، رساله مستقلى به نام « هداية المسترشدين و المسائل النجفية » تأليف كرد .
15 - آية الله سيد يونس اردبيلى ( 1293 - 1377 ق ) - زيرا او علاوه بر حاشيه « عروة الوثقى » رساله عمليه مستقل به نام « وجيزة المسائل » داشت .
16 - آية الله شيخ محمد مهدى بيگدلى دزفولى 1288 / 1370 - وى مانند اسلاف

خود علاوه بر حاشيه جامع عباسى شيخ بهائى و عروة الوثقى سيد يزدى رساله عمليه مستقلى هم به نام ذخيرة المعاد داشتند .
17 - آية الله شيخ محمد جعفر انصارى 1312 / 1370 - وى نيز هم چون مراجع گذشته وسيلة النجاة عربى و صراط النجاة فارسى مرحوم اصفهانى و كلمة التقوى حاج شيخ محمد رضا دزفولى را حاشيه زد و رساله مستقلى به نام الذريعة فى احكام الشريعة فارسى و رساله ديگرى به عنوان رساله عمليه فى الفروع الفقهية نوشت .
18 - آية الله حج شيخ محمد حسين كاشف الغطاء 1295 / 1374 - زيرا او هم علاوه بر حاشيه عروة الوثقى يزدى و مجمع الرسائل شيخ جعفر شوشترى و عين الحياة شيخ احمد كاشف الغطاء متوفى 1345 رسالهء عمليه مستقلى هم به نام وجيزة الاحكام عربى و زاد المقلدين فارسى و مناسك حج عربى و فارسى داشتند .
19 - آية الله شيخ محمد رضا آل يس - او نيز علاوه بر حاشيهء وسيلة النجاة اصفهانى ، رسالهء مستقلى به نام « بلغة الراغبين فى فقه آل يس » به رشته تحرير در آورد .
20 - آية الله شيخ عبد النبي عراقى ( م 1380 ق . ) - وى حاشيه اى بر وسيلة النجاة دارد ، و علاوه بر آن رسالهء مستقلى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » نوشته است ، كه به سال 1369 در قم چاپ شد .
21 - آية الله سيد جمال الدين گلپايگانى ( م 1378 ه . ق ) - ايشان علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى و وسيلة النجاة ، رساله مستقلى هم به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد » دارد كه در سال 1371 در چاپخانه حيدرى نجف اشرف چاپ شده است .
22 - آية الله سيد عبد الهادي شيرازى ( م 1381 ه . ق ) - وى نيز هم چون اسلاف خود عروة الوثقى و وسيلة النجاة را حاشيه زد ، و رسالهء مستقلى به نام ذخيرة العباد نوشت كه به زبان فارسى بود ، و به علاوه رساله اى به زبان عربى به نام « وسيلة النجاة » تأليف كرد ، و دو مناسك حج فارسى و عربى به رشته تحرير درآورد .
23 - آية الله سيد ابراهيم اصطهباناتى شيرازى ( 1297 - 1378 ق ) - او هم علاوه بر حاشيهء عروة الوثقى و وسيلة النجاة ، رساله مستقلى به زبان فارسى به نام « صراط النجاة » و « ذخيرة العباد » و « مناسك حج » تأليف كرده است .
24 - آية الله سيد صدر الدين صدر ( م 1373 ه . ق ) - او هم علاوه بر حاشيه « وسيلة النجاة آية الله اصفهانى ، رساله مستقلى به نام » سفينة النجاة « دارد .

25 - آية الله شيخ عباس على شاهرودى - او علاوه بر حاشيه « عروة الوثقى و وسيلة النجاة » رساله عمليه مستقل نيز دارد .
26 - آية الله ميرزا مهدى حسينى شيرازى ( متولد 1304 ق ) ( م 1380 ه . ق ) - علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقل فارسى به نام « ذخيرة العباد ليوم المعاد و ذخيرة الصلحاء » و « رساله الوجيزة » و عربى به نام « بداية الاحكام » دارد .
27 - آية الله سيد محمد حجت كوه كمره اى ( م 1372 ه . ق ) - مرحوم حجت نيز علاوه بر حاشيهء عروه و وسيلة النجاة رساله‌هاى مستقلى تأليف نموده است كه يكى « ارشاد المؤمنين » است ، و ديگرى وسيلة النجاة ، و وسيله فارسى است و همان رسالهء عمليهء سيد حسين كوه كمره اى است كه با حاشيه و بيان مواضع اختلاف نظر آن را به نام خود چاپ كرده است و ديگرى مناسك حج .
28 - آية الله سيد محمد تقى خوانسارى ( م 1371 ه . ق ) - خوانسارى نيز علاوه بر حاشيه عروة الوثقى و ذخيرة العباد ليوم المعاد ميرزا محمد تقى شيرازى رساله عمليه مستقل هم دارد و مناسك حج او نيز در سال ( 1366 ق ) در تهران چاپ شد .
29 - آية الله سيد محسن حكيم ( م 1390 ه . ق ) - مرحوم حكيم علاوه بر حاشيه تبصره علامه و عروة الوثقى و توضيح المسائل بروجردى ، رسالهء عمليه مستقلى به نام منهاج الصالحين دارد كه به زبان عربى است .
رساله مرحوم حكيم در ميان عرب زبانها جايگاه خاصى يافت و به همين جهت آية الله شهيد صدر بر آن حاشيه نوشت . يكى از امتيازات اين رساله اين است كه به خلاف اكثر رساله‌هاى آن زمان ، باب امر به معروف و نهى از منكر را دارد و مسائل آن را ذكر كرده است .
وى علاوه بر اينها « منتخب الرسائل » و « مناسك حج » و « دليل الناسك » را نيز تأليف كرد كه بسيار مورد استفاده است .
30 - آية الله حاج شيخ منصور دزفولى ( 1307 - 1392 ق ) - شيخ بزرگ نيز علاوه بر حواشى رساله مختصر الاحكام مرحوم شيخ محمد كبير و ذخيرة العباد مرحوم اصفهانى و مناسك حج شيخ اعظم انصارى رساله‌هاى مستقلى از اين قرار دارد : رساله توضيح المسائل ، رساله ذخيرة الآخرة و رساله وجيزة .
31 - آية الله سيد محمود شاهرودى ( م 1394 ه . ق ) - وى نيز علاوه بر حاشيهء

ذخيرة العباد مرحوم شيرازى ، و وسيلة النجاة و صراط النجاة مرحوم اصفهانى و عروة الوثقى اثر مرحوم يزدى و توضيح المسائل مرحوم بروجردى ، رساله‌هاى مستقلى از اين قرار دارد : رسالهء جامع المقاصد كه در سال 1380 در نجف چاپ شد .
رساله ذخيرة المؤمنين ليوم الدين كه در سال 1382 در نجف چاپ شد .
مناسك حج عربى مناسك حج فارسى 32 - آية الله سيد محمد هادى ميلانى ( م 1365 ه . ق ) - از او علاوه بر حاشيه عروة الوثقى سيد محمد كاظم يزدى رساله‌هاى مستقلى به نام نخبه و توضيح المسائل و مناسك حج چاپ شده است .
33 - آية الله شهيد سيد محمد باقر صدر ( 1350 - 1399 ق ) - وى نيز علاوه بر حاشيه منهاج الصالحين مرحوم حكيم ، رسالهء مستقلى به نام « الفتاوى الواضحة » و « مناسك حج » دارد .
34 - آية الله سيد عبد الله شيرازى - ايشان نيز علاوه بر حاشيهء عروه ، رساله‌هاى انيس المقلدين ، مناسك حج و توضيح المسائل را تأليف كرده است و رساله انيس المقلدين در سال 1365 در چاپخانه علمى نجف چاپ شد .
35 - آية الله سيد احمد خوانسارى ( م 1405 ه . ق ) از مرحوم خوانسارى نيز علاوه بر حاشيه مناسك حج شيخ اعظم انصارى و حاشيه عروه ، رسالهء مستقلى به نام « احكام العبادات » چاپ شده كه شامل ابواب عبادات تا خمس است .
36 - آية الله سيد يحيى يزدى ( 1321 - 1383 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيهء توضيح المسائل رساله مستقلى به نام « انيس المقلدين » دارد .
37 - آية الله سيد على بهبهانى رامهرمزى ( م 1395 ق ) - او نيز علاوه بر حاشيه عروة الوثقى مرحوم يزدى وسيلة النجاة مرحوم اصفهانى رساله عمليه مستقلى به نام جامع المسائل نوشت و وسيلة النجاة به انضمام حاشيه مذكور چاپ شد .
38 - آية الله ميرزا حسن بجنوردى او نيز علاوه بر حاشيه عروة و وسيلة النجاة رساله عمليه مستقلى به نام ذخيرة العباد ليوم المعاد داشت .
39 - آية الله شيخ يوسف بيارجمندى شاهرودى - او مانند مراجع گذشته علاوه بر حاشيه عروة الوثقى رساله عمليه مستقلى هم به نام زبدة المسائل عربى و فارسى و رسالهء