کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

فرات بن ابراهيم ( م 300 ه ) كتاب او به نام تفسير فرات الكوفي معروف است .
تفسير و علوم قرآن در قرن چهارم در اين قرن نيز انديشمندان مذاهب اسلامى كتبى در تفسير علوم قرآن تدوين نموده‌اند كه از آن جمله است :
موسى بن عبد الرحمن معروف به قطان ( م 306 ) احكام القرآن .
محمد بن القاسم ، معروف به ابن قرطبى ( م 355 ) احكام القرآن .
عبد الله بن احمد معروف به ابن المفلس ( م 324 ) احكام القرآن .
سعد بن عبد الله اشعرى ( م 299 / 300 / 301 ) ناسخ القرآن و منسوخه و محكمه و متشابهه .
قاسم بن اصبع قرطبى ( م 304 ) آيات الاحكام ابراهيم بن اسحاق نيشابورى ( م 303 ) معروف به انماطى ، تفسير كبير .
على بن ابراهيم قمى ( م حدود 307 ) تفسير معروف .
قتيبة بن احمد ، معروف به ابن شريح ( م 316 ) تفسير كبير .
محمد بن زيد الواسطي ( م 6 / 307 ) اعجاز القرآن فى نظمه و تأليفه ، عبد القادر جرجانى دو شرح بر آن نوشته است .
محمد بن جرير طبرى ( م 310 ) جامع البيان عن تأويل اى القرآن . در حاشيه آن تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان ، از نظام الدين نيشابورى قرار دارد .
احمد طحاوى مصرى ( م 321 ) احكام القرآن .
ابراهيم بن سرى ، معروف به زجاج ( م 311 ) معانى القرآن .
احمد رازى معروف به جصاص ( م 370 ) شرح احكام القرآن .
عبد الله بن ابى داود ( م 316 ) كتاب المصاحف .
على بن موسى حنفى ( م 305 ) آيات الاحكام .
محمد بن مسعود بن عياش معروف به عياشى ( م 320 ) كتاب او به نام تفسير عياشى معروف بوده است .
ابراهيم بن محمد ، معروف به نفطويه ( م 323 ) كتاب اعراب القرآن و غريب القرآن و امثال القرآن .

قاسم انبارى ( م 328 ) كتاب عجائب علوم القرآن .
ابو الحسن اشعرى ( م 330 ) كتاب المختزن فى علوم القرآن .
ابو عباس ، معروف به ابن عقده ( م 333 ) صاحب تفسير .
سريح ابن يونس مروزى ( م 335 ) الناسخ و المنسوخ .
احمد بن جعفر ، معروف به ابن منادى ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
احمد بن محمد ، معروف به ابن نحاس ( م 338 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
ابو على كوفى ( م 346 ) فضائل القرآن .
محمد تميمى ( م 305 ) احكام القرآن .
محمد بن حسن ( م 351 ) كتاب شفاء الصدور .
ابراهيم بن محمد ( م 383 ) صاحب كتاب تفسير القرآن .
عباد بن عباس طالقانى ( م 385 ) احكام القرآن .
اسماعيل بن عباد ( م 385 ) شرح آيات الاحكام .
على بن عيسى رمانى معروف به اخشيدى ( م 386 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن بوده است .
حمد بن محمد خطابى ( م 388 ) كتاب او به نام اعجاز القرآن معروف بود .
محمد ادفوى ( م 388 ) الاستفتاء فى علوم القرآن .
محمد بن اسحاق ، معروف به ابن منده ( م 359 ) الناسخ و المنسوخ .
حسين بن على ( م 399 ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
سمرقندى ( م حدود قرن 400 ) المدخل لعلم تفسير القرآن .
محمد بن عبد الله بردعى ( م اواخر اين قرن ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
محمد بن عبد الله بن سليمان سعدى ( م بعد 351 ) مجتبى التفسير - مهذب التفسير - مختصر التفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن پنجم در اين قرن نيز مانند قرنهاى پيشين ، انديشمندان علوم قرآن كتبى را تدوين نموده‌اند از آن جمله :
احمد باغاتى ( م 401 ) احكام القرآن .

عبد الرحمن ابن فطيس ( م 402 ) الناسخ و المنسوخ .
ابو بكر محمد بن الطيب الباقلانى ( م 403 ) اعجاز القرآن .
سيد شريف رضى ( م 406 ) تلخيص البيان فى مجازات القرآن ، و نيز حقايق التأويل فى متشابه التنزيل .
هبة الله ابن سلامه ( م 410 ) او داراى تفسير و نيز كتابى به عنوان ناسخ و منسوخ بوده است .
قاضى عبد الجبار معتزلى ( م 415 ) اعجاز القرآن .
عبد القادر بغدادى ( م 429 ) الناسخ و المنسوخ .
على بن سليمان زهراوى ( م 431 ) مؤلف تفسير القرآن .
عبد القاهر بن عبد الرحمن ، معروف به جرجانى ( 4 / 2 / 471 ) اعجاز القرآن الصغير .
ابو يعلى كبير ( 458 ) آيات الاحكام .
احمد بن حسن بيهقى ( م 458 ) آيات الاحكام .
محمد بن طيب معروف به باقلانى ( م 403 ) اعجاز القرآن .
على بن حسين موسوى معروف به سيد مرتضى علم الهدى ( م 436 ) كتاب او به نام الصرفه فى اعجاز القرآن معروف بود . و نيز مؤلف رساله اى مشتمل بر بحث ناسخ و منسوخ و تحريف در قرائت .
سعيد بن محمد ( م 440 ) اعجاز القرآن .
شيخ مفيد ( م 413 ) البرهان فى علوم القرآن ، البيان فى علوم القرآن ، الكلام فى وجوه اعجاز القرآن .
عبد الملك بن محمد ، معروف به ثعالبى نيشابورى ( م 429 ) الاعجاز و الايجاز و . .
ابو جعفر محمد بن حسن ، معروف به شيخ طوسى ( 385 - 460 ) التبيان فى تفسير القرآن .
مكى قيروانى ( م 437 ) مختصر احكام القرآن .
احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى ( م 427 ) الكشف و البيان عن تفسير القرآن .
مكى بن ابى طالب قيسى ( م 437 ) الابانة عن معانى القراءات و تفسير المشكل .
على بن ابراهيم المصري ( م 430 ) البرهان فى تفسير القرآن .

ابو عمرو دانى ( م 444 ) او داراى دو كتاب در اين زمينه است ، يكى التيسير فى القراءات السبع ، و ديگرى المحكم فى النقط .
احمد بن محمد ، معروف به ابن برد اندلسى ( م بعد 440 ) التحصيل فى تفسير القرآن ، و التفصيل فى تفسير القرآن .
ابو عمرو عثمان بن سعيد دانى ( م 444 ) التيسير فى القراءات السبع ، و المقنع فى رسم القرآن ، و المحكم فى نقط المصاحف .
على بن احمد واحدى ( م 468 ) البسيط - الوسيط - الوجيز .
سليمان بن خلف معروف به ابو الوليد باجى ( م 484 ) الناسخ و المنسوخ .
عبد القاهر بن عبد الرحمن جرجانى ( م 1 / 474 ) اعجاز القرآن الكبير .
تفسير و علوم قرآن در قرن ششم در اين قرن نيز انديشمندان به بررسى و كاوش ابحاث تفسير و علوم قرآن پرداخته‌اند و كتبى در اين باره تدوين نموده‌اند ، از آن جمله :
رشيد الدين ميبدى ( م اوايل قرن ششم ) تفسير كشف الاسرار و عدة الابرار .
على بن محمد بن طبرسى ( م 504 ) آيات الاحكام .
ابو حامد محمد غزالى ( م 505 ) او در اين زمينه دو كتاب دارد جواهر القرآن - رموز قرآن .
عبد الرحيم قشيرى نيشابورى ( م 514 ه ) التيسير فى التفسير .
ابو محمد بغوى ( م 510 / 516 ) مصابيح .
احمد بن خلف ( م 531 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
عمر بن محمد نسفى حنفى ( م 537 ) التيسير فى التفسير ، و الاكمل الاطول فى تفسير القرآن .
محمود بن عمر خوارزمى ( م 538 ) معروف به زمخشرى ، تفسير كشاف .
محمد بن ابى القاسم ، معروف به زين المشايخ ( م 562 / 576 ) التنبيه على اعجاز القرآن .
على بن زيد بيهقى خراسانى ، معروف به ابن فندق ( م 565 ) كتاب اعجاز القرآن .
محمد جمال افندى ، روائع الاعجاز .

ابو على طبرسى ( م 548 / 554 ) جمع الجوامع - مجمع البيان فى تفسير القرآن - الكافي الشافي .
محمد بن عبد الله اندلسى معروف به ابن العربي ( م 2 / 543 ) احكام القرآن .
محمد بن عبد الله مكى صقلى ( م 565 ) ينبوع الحياة فى التفسير .
محمد بن ابى القاسم بن بابجوك ( م 562 ) كتاب او به نام مفتاح التنزيل معروف بوده است .
قطب راوندى ( م 573 ) فقه القرآن فى آيات الاحكام .
محمد بن حسين بيهقى نيشابورى ( م حدود 576 ) تفسير آيات الاحكام .
ابن قيم جوزى ( م 597 ) كتاب فنون الافنان فى عجائب علوم القرآن .
على بن محمد ، معروف به كياهراسى ( م 504 ) احكام القرآن .
محمود بن حمزه كرمانى ( م اوايل اين قرن ) كتاب لباب التفسير و البرهان فى متشابه القرآن .
ابو الفتوح رازى ( م 552 ) كتاب او به نام تفسير ابو الفتوح رازى به فارسى معروف است .
عالى بن ابراهيم غزنوى حنفى ( م 5 / 2 / 581 ) تفسير التفسير .
عبد المنعم اندلسى ( م 597 ) احكام القرآن .
ابن الجوزى ( م 597 ) زاد المسير فى علم التفسير .
تفسير و علوم قرآن در قرن هفتم اين قرن نيز شاهد انديشمندانى است كه در زمينه ابحاث تفسير و علوم قرآن كوشش فراوانى مبذول داشته‌اند ، از آن جمله :
عمر بن محمد سهروردى ( م 632 ) بغية البيان فى تفسير القرآن .
احمد بن حمد ، معروف به ابن عرفه ( م 633 ) منهاج الرسوخ فى علم الناسخ و المنسوخ .
علم الدين سخاوى ( م 643 ) كتاب جمال القراء و كمال الاقراء .
يوسف بن قزعلى الواعظ ( م 654 ) تفسير على القرآن العظيم ( 27 جلد ) .
محمد بن عمر معروف به فخر رازى ( م 606 ) مفاتيح الغيب ( تفسير كبير معروف ) .
محمد انصارى خزرجى ( م 671 ) جامع احكام القرآن .

عبد الرزاق رسعنى حنبلى ( م 661 ) رموز الكنوز .
يحيى بن سعدون ازدى ( م 670 ) آيات الاحكام .
عز بن عبد السلام ( م 660 ) مجازات القرآن .
عبد الواحد انصارى ( م 651 ) التبيان فى علم البيان المطلع على اعجاز القرآن .
ابو شامه ( م 665 ) المرشد الوجيز فيما يتعلق بالقرآن العزيز .
محمد بن احمد قرطبى ( م 671 ) ناسخ و منسوخ و احكام القرآن .
عبد الله بن عمر شيرازى ، معروف به بيضاوى شافعى ( م 685 / 682 ) كتاب انوار التنزيل و اسرار التأويل .
محمد بن سليمان بلخى حنفى معروف به ابن نقيب ( م 698 ) صاحب تفسير القرآن .
محى الدين معروف به ابن عربى ( م 683 ) تفسير القرآن الكريم .
عبد العظيم بن عبد الواحد ( م 654 ) البرهان فى اعجاز القرآن .
محمد بن احمد سراقه ( م 662 ) اعجاز القرآن .
تفسير و علوم قرآن در قرن هشتم در اين قرن نيز انديشمندان كتابهاى متنوع در زمينه ابحاث تفسير و علوم قرآن تدوين نموده‌اند ، از آن جمله :
ابراهيم بن احمد ، معروف به الرقى ( م 703 ) تفسير القرآن .
ابن جزى ( م 747 ) كتاب التفسير .
ابن قيم جوزيه ( م 751 ) آيات الاحكام .
احمد بن عبد الله متوج بحرينى ( م حدود 771 ) النهاية فى تفسير الخمسمائة فى الاحكام .
محمد بن عبد الله زركشى ( م 745 / 797 ) البرهان فى علوم القرآن .
ابراهيم بن احمد انصارى ( م 709 ) ايجاز البرهان فى اعجاز القرآن .
اسماعيل بن عمر قرشى ، معروف به ابن كثير ، ( م 774 ) تفسير القرآن .
يحيى بن حمزه يمنى زيدى ( م 749 ) شرح آيات الاحكام .
ابى حيان اندلسى ( م 745 ) تفسير بحر محيط .
على بن محمد شافعى ، معروف به خازن ( م 725 ) لباب التأويل فى معان التنزيل

فى التفسير ، معروف به تفسير خازن كه در حاشيه اين تفسير ، تفسير معالم التنزيل علامه بغوى شافعى چاپ شده .
عبد الله بن احمد نسفى حنفى ( م 701 ) مدارك التنزيل و حقايق التاويل .
احمد بن يوسف سمين ( م 756 ) احكام القرآن .
ابراهيم بن عبد الرحيم ، معروف به ابن جماعه ( م 790 ) تفسير ( 10 جلد ) .
حسن بن محمد قمى نيشابورى ( م حدود 750 ) تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان و اوقاف القرآن .
احمد بن محمد سمنانى ( م 736 ) صاحب تفسير القرآن .
هبة الله الحموى ( م 738 ) روضات الجنان فى تفسير القرآن .
محمد بن عبد الله بن بهادر ( م 794 ) البرهان فى تفسير القرآن .
على بن عبد الكافي ( م 756 ) الدر النظيم فى تفسير القرآن العظيم .
تفسير و علوم قرآن در قرن نهم در اين قرن نيز انديشمندانى چند كتبى را در تفسير و علوم قرآن تدوين نموده‌اند ، از آن جمله :
سليمان بن عبد الناصر ( م 811 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
فاضل مقداد بن عبد الله سيورى اسدى حلى ( م 826 ) كنز العرفان فى فقه القرآن .
احمد بن عبد الله ، معروف به ابن المتوج ( م 810 ) منهاج الهداية فى تفسير آيات الاحكام . و ناسخ القرآن و منسوخه .
ناصر بن جمال الدين ( م حدود 860 ) آيات الاحكام .
حسن بن شمس الدين استرآبادى ( م حدود 900 ) معارج السئول و مدارج المأمول فى تفسير آيات الاحكام .
شيخ زين الدين بياضى عاملى ( م 877 ) مباحث فى علوم القرآن .
علامه قراماتى ، بحر العلوم فى تفسير القرآن .
احمد بن يحيى زيدى ( م 840 ) آيات الاحكام .
احمد بن على عسقلانى معروف به ابن حجر ( م 852 ) كتاب اسباب النزول و الايات النيرات الخوارق المعجزات .

محمد بن دمشقى مشهور به ابن حزى ( م 833 ) النشر فى القراءات العشر .
برهان الدين ابراهيم بن عمر بقاعى ، نظم الدرر فى تناسب الايات و السور .
على بن احمد هندى ( م 835 ) تبصير الرحمن و تيسير المنان به بعض ما يشير إلى اعجاز القرآن .
احمد بن اسماعيل ابشيطى ( م 883 ) ناسخ القرآن و منسوخه .
عبد الرحمن ثعالبى بن محمد جزائرى ( م 879 ) تفسير جواهر الحسان فى تفسير القرآن .
تفسير و علوم قرآن در قرن دهم در اين قرن نيز انديشمندان به ابحاث تفسير و علوم قرآنى ادامه داده و كتبى را در اين زمينه تدوين نموده‌اند ، از آن جمله :
ابراهيم بن على كفعمى ( م 905 ) قراضة النضير فى التفسير .
عبد الرحمن بن ابو بكر ( م 911 ) معترك الأقران فى اعجاز القرآن - و احكام القرآن .
عبد الرحمن سيوطى ( م 911 ) او در اين زمينه چهار كتاب دارد : الاتقان فى علوم القرآن - التحبير فى علوم التفسير - معترك الأقران فى تفسير القرآن - و تفسير الدرّ المنثور و . .
محمد يمنى زيدى ( م 957 ) شرح آيات الاحكام .
ابو مسعود ( م 951 ) كتاب تفسير .
محمد شهفتيكى مشهدى ( م 907 ) آيات الاحكام .
ابو نصر هبة الله ، الناسخ و المنسوخ .
ابو سعيد عمادى مفتى قسطنطنيه ارشاد العقل السليم إلى مزايا الكتاب الكريم .
محمد حسينى مرعشى ( م حدود 900 ) آيات الاحكام .
ابراهيم حسن النبيسى ( م 915 ) تفسير القرآن .
ابراهيم بن محمد ( م 923 ) الايات التى فيها الناسخ و المنسوخ .
ابراهيم بن محمد اسفرايينى ( م 3 / 945 ) حاشيه بر تفسير بيضاوى .
ابراهيم بن حمزه ادرنوى ( م 970 ) جامع الأنوار و نزهة الابصار فى التفسير .
ملا فتح الله كاشانى ( م 997 / 988 ) منهج الصادقين فى الزام المخالفين فى تفسير