کتاب ادوار فقه و کیفیت بیان آن ( فارسی )

ابراهيم بن عمر بيوص ( م 1400 ) تفسير كبير .
تفسير و علوم قرآن در قرن چهاردهم در اين قرن بيش از هر عصرى علوم قرآن تدوين شده است ، اين برترى تنها در تعداد كتب نيست ، بلكه تحولى ارزنده در ديدگاه دانشمندان و نويسندگان مشهود است و ابعاد اجتماعى و سياسى نيز مورد توجه آنان قرار گرفته است . انديشمندان در اين قرن به ابتكارات جديد و مهمى در ابحاث علوم قرآن دست يا زيدند و حقايق تازه اى را از قرآن براى مسلمانان ارائه داده‌اند ، از آن جمله :
محمد بن احمد اسكندرانى ( م 1306 ) كشف الاسرار النورانية القرآنيه و تبيان الاسرار الربانيه . .
محمد بخارى ( م 1307 ) نيل المراد من تفسير آيات الاحكام .
احمد زينى ( م 1304 ) شرح آيات الاحكام .
عبد الرحمن قرحداقى ( م 1339 ) كتاب الناسخ و المنسوخ .
محمد تقى بن محمد قاسم اردوبادى ( م 1333 ) كتاب الشهاب المبين فى اعجاز القرآن و اصول الدين .
احمد فوزى ساعاتى ( م 1348 ) البرهان فى اعجاز القرآن .
سيد احمد خان ، ( 1232 - 1316 ) تفسير القرآن و هو الهدى و الفرقان .
ابراهيم بن ادريس ، معروف به نوسى ( م 1304 ) كتاب تفسير القرآن .
احمد سعد عقاد مصرى ، ضياء الاكوان فى تفسير القرآن .
شيخ طاهر جزائرى ( م 1338 ) التبيان لبعض المباحث المتعلقة بالقرآن .
محمد مصطفى مراغى ( 1364 ه ) تفسير المراغي .
طنطاوى بن جوهرى ( م 1358 ) ، الجواهر فى تفسير القرآن كريم . ( 26 جلد ) شيخ محمد نهاوندى ( م 1371 ) صاحب تفسير .
محمد جمال الدين قاسمى دمشقى ( م 1332 ) محاسن التأويل : اين تفسير در 17 جلد قرار دارد .
عبد القادر ملا خويش بيان المعاني على حسب النزول .
يوسف مروه ، كتاب علوم الطبيعة فى القرآن .

حسين عمرى يمينى ( م حدود 1380 ) آيات الاحكام .
سيد عبد الحجت بلاغى ، حجة التفاسير و بلاغ الاكسير .
محمد عبد العظيم زرقانى ، مناهل العرفان فى علوم القرآن .
على رفاعى محمد ، بشائر الرضوان فى تفسير القرآن .
مالك بن نبى ، كتاب الظاهرة القرآنية .
محمد جواد بن حسن بلاغى ( م 1352 ) آلاء الرحمن فى تفسير القرآن .
محمد رشيد رضا ( م 1354 ) تفسير القرآن الحكيم .
محمد عبده مصرى ( م 1323 ) تفسير المنار به قلم شاگردش محمد رشيد رضا .
محمد على سلامة ، منهج الفرقان فى علوم القرآن ، و مشاهد القيامة فى القرآن .
فتح على بن ولى زنجانى ( م 1338 ) مجمع الأنوار و معدن الاسرار فى تفسير القرآن الكريم .
عبد الحميد ، معروف به ابن باديس ( م 1359 ) تفسير القرآن الكريم يا تفسير بن باديس فى مجالس التذكير من كلام الحكيم الخبير .
محمد فريد وجدى ( م 1954 ميلادى ) المصحف الميسر و صفوة العرفان فى تفسير القرآن .
سيد قطب ( م 1386 ) ، التصوير النفي فى القرآن - فى ظلال القرآن .
علامه محمود شلتوت ، ( م 1963 م ) تفسير القرآن ، و إلى القرآن الكريم ، من هدى القرآن .
عبد الكريم الخطيب ، صاحب التفسير القرآن للقرآن .
شرنبلانى ، النفحة القدسية فى احكام قرائة القرآن .
محمد امين بن محمد مختار ، معروف به شنقيطى ، اضواء البيان من ايضاح القرآن .
عبد الله محمود شحاته ، فى نور القرآن .
صادق نوبرى ، كشف الحقائق عن نكت الآيات و الدقائق .
مصطفى رافعى ( م 1373 ) كتاب اعجاز القرآن .
علامه سيد محمد حسين طباطبايى ( 1321 - 1402 ) صاحب الميزان فى تفسير القرآن .
محمد جواد مغنيه ، التفسير الكاشف .

سيد محمود طالقانى ، ( م 1358 ش ) صاحب پرتوى از قرآن .
عبيد الله بن الاسلام سندى ، الهام الرحمن فى تفسير القرآن .
عبد الرحمن بن ناصر ، معروف به ابن سعدى ، تفسير الكريم المنان فى تفسير القرآن و تيسير اللطيف المنان فى خلاصة مقاصد القرآن - و القواعد الحسان فى تفسير القرآن .
محمد ، معروف به ابن الخطيب ، اوضح التفاسير .
مجتبى قزوينى ( م 1386 ) بيان الفرقان .
محمد ابراهيم مير سيالكوتى ، تفسير واضح البيان فى تفسير القرآن .
مير سيد على بهشتى ، تفسير مقتنيات الدرر .
ابو القاسم رضوى لاهورى ( م 1324 ) ، لوامع التنزيل و سواطع التأويل .
محمد بن عبد المنعم خفاجه ، تفسير القرآن الحكيم .
عماد الدين بحرانى ، الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز .
محمد غزالى ، نظرات فى القرآن .
عبد الله شبر ( م 1342 ه ) ، الجواهر الثمين فى تفسير القرآن .
على بن جعفر استرآبادى ( م 1315 ) ، نشر الدرر الايتام فى شرح آيات الاحكام و الدرر الايتام فى تفسير آيات الاحكام .
محمد بن فضل الله ساروى ( پهنه كلانى ) ، ( م 1342 ) ، موضع الاحكام فى شرح آيات الاحكام .
محمد مهدى مراغى ( م حدود 1345 ) ، مقلاد الرشاد فى شرح آيات الاحكام .
محمد باقر قايينى ( م 1352 ) ، آيات الاحكام .
بانوى هاشميه اصفهانى ، تفسير مخزن الاسرار .
محمد فرومدى سبزوارى ( م 1410 ) ، الجديد فى تفسير القرآن المجيد .
عبد الحسين طيب اصفهانى ، اطيب البيان .
آقا ميرزا محمد ثقفى تهرانى ، تفسير روان جاويد .
محمد تقى شريعتى ( م 1407 ) ، تفسير نوين .
سيد ابو القاسم خوئى ، البيان فى تفسير القرآن .
محمد فاضل لنكرانى ، مدخل التفسير .
سيد مصطفى خمينى ، تفسير القرآن .

محمد باقر خويبراوى ناصرى ، مختصر مجمع البيان .
عبد الله جوادى آملى ، تفسير موضوعى قرآن مجيد .
سيد محمد باقر ابطحى ، المدخل إلى التفسير الموضوعي للقرآن الكريم .
ابراهيم عاملى ، ( م بعد 1345 ش ) تفسير عاملى .
سيد هاشم حسينى مير دامادى نجفآبادى ، ( م حدود 1385 ) خلاصة البيان فى تفسير القرآن .
سيد محمد باقر حجتى و عبد الكريم بىآزار شيرازى ، تفسير كاشف .
جعفر سبحانى ، تفسير موضوعى منشور جاويد - مفاهيم القرآن - تفسير آيات مشكله قرآن .
جمعى از فضلا تحت نظارت ناصر مكارم شيرازى ، تفسير نمونه ( اين تفسير به عربى ترجمه شده ) .
محمد صادقى تهرانى ، تفسير الفرقان .
رستگار جويبارى ، البصائر .
اينها نمونه اى از تفاسيرى بود كه در قرنهاى گذشته از علما و دانشمندان به دست ما رسيده و چون بنا بر استقصاء نبوده است به همين مقدار بسنده شد .
بحث و بررسى و تأليف در زمينه علوم قرآنى در جهان اسلام هم چنان ادامه دارد و بىوقفه انديشمندان براى به دست آوردن معارف و علوم قرآنى كوشيده و مىكوشند .
در خاتمه لازم به يادآورى است ، گر چه به اندازه امكان و فرصت ، در اين نوشته دقت و تحقيق شده است ، اما باز هم ممكن است مواردى از قلم افتاده و يا در مشخصات ياد شده سهوى پيش آمده باشد كه بىترديد تذكر خوانندگان محترم در چاپهاى آينده سودمند است . در ضمن براى پيشگيرى از اطناب مقال از ذكر منابع و مآخذ صرف نظر گرديد .
مقاله چهارم وقف از ديدگاه مبانى فقه اسلامى اين موضوع داراى عناوين و ابعاد مختلف بحثى است كه بيان آنها به گونه مفصل از حوصله اين مقال خارج است ولى در عين حال بجاست برخى از ابعاد و عناوينى را كه

مربوط به آن مىباشد به گونه خلاصه ارائه دهيم آن عناوين عبارتند از :
1 - معناى وقف از نظر عالمان و دانشيان لغت .
2 - معناى وقف در احاديث .
3 - معناى اصطلاحى وقف از نظر فقهاى جامعه اسلامى 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى .
5 - انگيزه براى وقف .
6 - سير تاريخى وقف .
7 - مشروعيت وقف .
8 - دلايل مشروعيت اصل وقف .
9 - اقسام وقف .
10 - موارد وقف .
11 - اثر اجتماعى وقف و نقش آن در گسترش مالكيت 12 - نظارت بر وقف .
13 - شرايط متولى .
14 - نظارت حاكم شرع بر وقف .
1 - معناى لغوى وقف در لغت با عبارات گوناگون وقف را تعريف كرده‌اند ولى همه آنها در معنى داراى قدر جامع و مشترك مىباشند .
احمد فيّومى مىگويد وقفت الدّار وقفا ، حبستها فى سبيل الله . .[1]خانه را وقف كرده‌ام وقف كردنى ، حبس نمودن آن را در راه خدا .
ابن منظور مصرى مىگويد : وقف الارض على المساكين . . وقفا حبسها[2]بر مساكين و مستمندان زمين را وقف كرد ، يعنى حبس كرد آن زمين .
در المنجد آمده ( وقف الدار حبسها فى سبيل الله ) وقف نمودن خانه حبس آن در راه

[1]مصباح المنير ج 2 ص 391
[2]لسان العرب ج 9 ص 359

خداست .
دهخدا در لغت نامه مىگويد : ايستادن : وقف كردن چيزى را بر مساكين براى خدا .
< فهرس الموضوعات > 2 - معناى وقف در احاديث < / فهرس الموضوعات > 2 - معناى وقف در احاديث در حديث از پيامبر روايت شد كه فرمود : حبس الاصل و سبل الثمرة[1]نگهداشتن اصل و جارى ساختن ثمره است و نيز در حديث آمده : تحبيس الاصل و اطلاق المنفعة[2]حبس اصل و رها كردن منفعت .
< فهرس الموضوعات > 3 - معناى وقف در اصطلاح فقهاى اماميه < / فهرس الموضوعات > 3 - معناى وقف در اصطلاح فقهاى اماميه وقف در اصطلاح فقهاى اماميه عبارت از حبس نمودن عين ملكى است و مصرف كردن منافع آن را در راه خدا .
شيخ طوسى مىفرمايد : فالوقف تحبيس الاصل و تسبيل المنفعة[3]وقف نگهداشتن اصل ملك و جارى ساختن منفعت است .
شهيد اول مىگويد : هو تحبيس الاصل و اطلاق المنفعة .[4]نگهداشتن اصل و رها كردن منفعت است .
محقق حلى مىگويد : وقف عقدى است كه ثمره آن حبس اصل و رها كردن منفعت است .[5]نظير همين معنا را صاحب جواهر برگزيده است .
< فهرس الموضوعات > 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى < / فهرس الموضوعات > 4 - معناى وقف در اصطلاح قانون مدنى وقف در اصطلاح قانون مدنى همانند اصطلاح فقهاء عبارت از حبس نمودن عين و تسبيل ثمره بر حسب نيت واقف است .

[1]مستدرك ج 2 باب 2 كتاب الوقوف و الصدقات
[2]مجمع البحرين ج 5 لغت وقف
[3]كتاب مبسوط باب وقف
[4]لمعه باب وقف
[5]شرايع الاسلام باب وقف

< فهرس الموضوعات > تذكر نكته اى < / فهرس الموضوعات > تذكر نكته اى نكته اين است تعريفهايى را كه اهل لغت براى وقف ذكر كرده‌اند تعريف حقيقى آن نمىباشد ، زيرا تعريف حقيقى و منطقى آنست كه جامع افراد و مانع اغيار باشد و تعريفهاى ياد شده داراى چنين نمىباشد ، زيرا در آنها سكنى رقبى و عمرى داخل مىشوند با اين كه خارج از حقيقت وقف مىباشند زيرا در وقف فك و جدايى ملك از ملك مالك و تسليط جهت و يا غير او بر آن مىباشد و تعريفهاى ياد شده داراى اين ويژگى نمىباشد . پس بايد آنها را يا تعريف لفظى وقف دانست و يا بيان چيزى از خصوصيات و ويژگيهاى آن .
< فهرس الموضوعات > 5 - انگيزه وقف < / فهرس الموضوعات > 5 - انگيزه وقف تدبر در تاريخ وقف اين حقيقت را براى ما مىنماياند كه انگيزه واقفان در وقف اموالشان ، خدمت و كمك به فقيران و مستمندان ، تقويت مراكز دينى ، و اداره عالمان دينى ، و برخى از منافع عمومى بوده است .
< فهرس الموضوعات > 6 - سير تاريخى وقف < / فهرس الموضوعات > 6 - سير تاريخى وقف تاريخچه وقف بازگشت به زمان پيش از پيدايش اسلام دارد اين عنوان پيش از اسلام بين پيروان همه اديان در غرب و شرق بوده ، اداره معبدها ، صومعه‌ها ، آتشكده‌ها ، زندگى اسقفها ، موبدان و كاهنان از منافع موقوفات بوده است[1]بعد از پيدايش اسلام اين روش پسنديده ادامه پيدا كرد در زمان تشريع و رسول خدا و امامان ( عليهم السلام ) و زمان صحابه و تابعين و تابعان تابعين وقف بوده است .
خود رسول خدا زمينى داشت و آن را در راه خدا وقف كرد . اصحاب و ياران او در اين زمينه از وى پيروى نموده‌اند .[2]ابن هشام مىگويد نخستين صدقه موقوفه در اسلام زمينهاى مخيريق است كه آنها را با وصيت در اختيار رسول خدا قرار داد و پيامبر آنها را وقف كرد .[3]

[1]تاريخ زندگى روستاييان 1 / 33 .
[2]نگاهى به وقف و آثار اقتصادى و اجتماعى آن ص 15 .
[3]سيره نبوى ج 2 ص 164

شرح اين جريان بدين قرار است كه مخيريق از عالمان بزرگ اهل كتاب در مدينه و داراى ثروت فراوان بود و پيامبر را بسيار دوست مىداشت ، از اين رو به يهوديان در روز شنبه اى گفت شما مىدانيد كه يارى دادن حضرت محمد حق است و بايد او را يارى كنيد ، آنان گفتند امروز روز شنبه است ( كه كارى نبايد انجام داد ) او گفت : شما شنبه اى نداريد ، سپس اسلحه خود را به دوش گرفت و به طرف احد براى يارى پيامبر روى نهاد قبل از حركت وصيت او به قومش اين بود اگر كشته شوم تمام اموالم از آن محمد است كه عمل كند در آن مال بدانچه خدا راضى است . وقتى كار جنگ در احد شروع شد با دشمنان رسول خدا جنگيد ( به شرف شهادت نائل آمد ) تا كشته شد . . و رسول خدا اموال او را پذيرفت و در مدينه صدقه داد .
روايت شده است كه حضرت فاطمه باغستان خود را در مدينه وقف كرد .[1]در وقفنامه حضرت امير آمده . . على عبد الله امير مؤمنان دو مزرعه ابى نيزر و بغيبغه را براى فقراى مدينه و ابن سبيل صدقه قرار داد تا خداوند روز قيامت چهره او را از حرارت آتش مصون دارد ، پس فروخته و بخشيده نمىشود تا به دست وارث هستى برسد .
در تاريخ آمده قطعه زمين از اراضى خيبر به عمر رسيد در اين باره از رسول خدا كسب تكليف كرد پيامبر به او فرمود : مىتوانيد اصل آن را صدقه بدهيد تا فروخته و بخشيده نشود و به ارث منتقل نگردد و عمر به دستور رسول خدا عمل كرد و منافع آن را براى فقرا ، بردگان فى سبيل الله و ابناء سبيل قرار داد .[2]و روايت شده لم يكن من الصحابة ذو مقدرة الا وقف وقفا .[3]نبود از صحابه كسى كه داراى توانايى مالى باشد مگر اين كه مقدارى از آن را وقف كرد ، و جز اينها از روايات ديگر كه بيان آنها از حوصله مقال خارج است ، هر كه دوست دارد به گونه تفصيل بر آنها آگاهى پيدا نمايد به تهذيب الاحكام 9 باب الوقف و الصدقات و من لا يحضره الفقيه 4 باب الوقف و الصدقة فروع كافى 7 كتاب الوصايا مراجعه كند .
بلى در صدر اسلام تعداد موقوفات بسيار نبوده ولى بتدريج با فتوحات اسلامى و

[1]فروع كافى 7 كتاب الوصايا باب الصدقات پيامبر ( ص ) و فاطمه و امامان و وصاياى آنها ، حديث 5 و عوالى اللئالى 3 باب وقف .
[2]مقدمه بر فرهنگ وقف ص 140
[3]فروع كافى 7 باب ما يلحق الميت بعد موته .