باب زيان فقدان عالمان و دانايان.
باب ارج نشست و برخواست و گفتگو با عالمان و دانشمندان.
باب اهميت پرسش از دانايان و گفتگو با آنان.
باب ترغيب به ياد دادن و آموختن دانش و علم به همگان.
باب نكوهش ندانستهگويى.
باب نكوهش كردار غير مبتنى بر علم و دانايى.
باب لزوم به كار بستن علم و دانايى.
باب مسئوليت دامنهدار عالمان و دانايان.
باب اهميت كتاب و نقل علم و فضيلت نوشتن علم و نگهدارى و استناد به كتاب.
آنگاه پس از پايان دادن به اين بابها و مسايل بسيارى كه در آنها آمده است، به باب «توحيد» مىرسد.
از اينجا مىتوان تصورى مختصر به دست آورد از نظام تربيتى اسلام: شروع از خرد و شناخت عنصر تعقل و بكار گرفتن آن، آنگاه پرداختن به علم و دانايى و آگاهى، آنگاه خداشناسى از روى بصيرت،
سپس شناخت رهبر (كتابُ الحُجَّه)، و پس از تحصيل شناخت صحيح وارد شدن به صحنه حيات.
و اين همه ارزش علم، جز با كتابت و نگارش محفوظ نمىماند.
كتاب عنصرى است كه بوسيله قلم بوجود مىآيد، قلمى را كه اگر در دست انسان مثبت باشد خدا به آن سوگند مىخورد[1]خداوند تبارك و تعالى انبياء و ائمه: را نسبت به ساير بشر در مقامى بالاتر و والاتر قرار داده است و پس از ايشان اصناف مردم به حسب فعاليتها و خدماتشان هر كدام داراى ارزشى مىباشد.
البته تمامى مردم در پيشگاه عدل الهى ابتداً مساوى مىباشند ولكن اعمال و رفتار آنها ارزش مىبخشد در بين اصحاب صناعات و دستههاى مختلف مردم، عالمان صاحبان كتاب داراى ارزشى ويژه مىباشند.
[1]. ن وَاْلقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ^ ن، سوگند به قلم وآنچه مىنويسند قلم: 1
لذا مقام آنان پس از انبياى الهى و ائمه: بالاترين جايگاه است چرا كه انسانها به واسطه علوم و تأليفات آنان امورشان را تنظيم و روحيات و ملكات اخلاقيشان را تكميل مىنمايند. به واسطه انديشههاى آنان و تأليفات آنان شهرها آباد مىگردد و انسانها از گمراهى نجات پيدا مىكنند و تمام صنوف مردم محتاج صاحبان انديشه و تأليف كتاب و نشر علم توسط آنان مىباشند.
انواع كتابها
اشاره شد كه در فرهنگ دينى ما توصيه زيادى به ثبت و نگارش مطلق علم شده است امّا آيا اين دليلى است بر اينكه هر كتابى خواندنى است؟ و يا ارزش صرف وقت جهت مطالعه آن را دارد؟ به طور كلى كتاب بر 2 قسم است:
(ره) (ره) كتب حاوى مطالب منفى:
برخى از كتب و نوشتهها حاوى مطالب خيالى و پوچ و بىاساس و باطل مىباشد و در جهت تخريب
اخلاق و انسانيت تأليف شده است.
نگارندگان آن كتب بدون رعايت تقواى الهى و بدون توجه به شئوون بشرى با تأليفات و انديشههاى خود، بشر را از مسير حقيقى و درك كمالات و فيوضات جدا كرده و به وادى ضلالت و گمراهى مىكشاند.
اسلام از اين دسته از كتب به عنوان كتب «ضالّه» (ره) گمراه كننده (ره) نام مىبرد و خواندن و خريد و فروش و نگهدارى آن را حرام مىداند.
در اين باب فقهاى عظيمالشأن مباحث پربار از لحاظ فقهى مطرح كردهاند، البته تنها در يك صورت و آن هم براى پاسخگويى به اباطيل آنان مطالعه اين كتب براى متخصصين بلامانع است.
اگر اين گونه مؤلفين از نوشتن اين گونه كتابها امتناع مىكردند، باطل اين مقدار گسترش نمىيافت و بشر تا اين حد گمراه نمىشد. چه انسانهايى كه در طول تاريخ با شبهه افكنىِ اين گونه كتب، از مسير حق خارج شدهاند و كسانى كه در نشر و تنظيم اين كتب دخالتى دارند در معصيت تمامى
گمراهان كه به اين وسيله گمراه شدهاند شريك مىباشند. اينان با اين گونه كتب، ميدان جولان باطل را گسترده كردهاند و ظلم عظيمى به خود و بشريت نمودهاند.
2 (ره) كتب حاوى مطالب مثبت:
كتابهايى كه جهت رشد انسان در زمينههاى مختلف فردى و اجتماعى و علوم مختلف تأليف شده است از كتب مثبت و داراى ارزش مطالعه و صرف وقت به شمار مىآيد چه آن دسته از علومى كه مورد نياز زندگى مادى بشر و چه آن دسته از علوم كه مورد نياز زندگى معنوى بشر است و در جهت رشد انسان و تربيت و تكامل او و ساختن بناى تمدن و شخصيت او مىباشد.
اين گونه كتابها است كه اين همه پيرامون آن تعريف و تمجيد در منابع اسلامى نقل شده است و حضرت اميرالمؤمنين (ع) اين گونه كتب را باغهاى علما نامگذارى فرموده است كه: «الكُتُبُ بَساتينُ
العُلَمَاء»[1].: «كتابها باغهاى انديشمندان است».
كتب مثبت وسيلهاى براى هدايت
كتابهاى مثبت اسلامى عالىترين مبيّن فرهنگ وحى و زحمات انبياء و امامان: در همه دورهها و اعصار بوده و بيشترين ثواب ويژه مؤلفان آن است چون عبادتى بزرگ از طريق هدايت و ارشاد مردم و رساندن آنها به عالىترين درجات انسانى و انتقال علوم الهى و معنوى به مردمان و حفظ و حراست از كلام گهربار ائمه معصومين: انجام دادهاند.
رسول اكرم (ص) در باب هدايت يك انسان به اميرالمؤمنين (ع) مىفرمايد:
«لَان يَهدِيَاللَّهُ عَلى يَريْكَ رَجُلًا خَيْرٌ مِمّا طَلَعَتْ عَليهِ الشَّمْس أو غَرُبَتْ»[2]. «اگر خداوند به دست تو يك نفر را هدايت كند بهتر است از آنچه خورشيد
[1]. غررالحكم 94:، حديث 192.
[2]. مكشاه الأنوار: 701
بر آن طلوع يا غروب مىكند».
هدايت الهى كه توسط تأليفات گرانقدر مؤلفين شامل حال بشر مىشود باب خير عظيمى است كه از اين خير دائماً صاحبان تأليف بهرهمند مىشوند و بر انسان نيز واجب است كه غير از آموختن لازمههاى زندگى مادى، به تحقيق در امور معنوى و استفاده از مبانى دينى نيز بنمايد.
حضرت اميرالمؤمنين (ع) خطبهاى دارند كه در اين خطبه مىفرمايند: خداوند متعال با كتابهايى كه از جانب خود نازل كرده است و در اين كتابها دلايل آشكار خود را بيان فرموده و آيات خود را در اين كتابها قرار داده هيچ عذرى براى كسى در قيامت نسبت به برشكستگى معنوى براى اين چند روز دنيا باقى نگذارده است وجود اين همه حجت، انسان نمىتواند خود را از دايره هدايت الهى محروم بدارد.
ارزشمندترين كتب هستى
كتبى كه حضرت حق براى هدايت انسان قرار داده و خود نويسنده اين كتب مىباشد سه كتاب است:
(ره) (ره) كتاب تشريع:
يكى از كتبى كه حضرت حق خود مؤلف آن است مجموعه كتب آسمانى است كه از جانب خداى متعال به وسيله انبياى اولوالعزم براى هدايت بشر و الگوگيرى انسانها و دانستن طريقه صحيح زندگى در دنيا و مهيا شدن و بار بستن براى سفرى عظيم و بهرهبردارى از آثار استفاده مثبت از اين كتب مقدس در آخرت نازل فرموده است.
مهمترين كتب آسمانى قرآن كريم است كه توسط آخرين پيامبر حضرت رسول اكرم (ص) فرو فرستاده است. كتابى كه مايه هدايت انسانها و نزول رحمت مادى و معنوى است:
«هدىً و رَحمَهً للمؤمنين».
انسانهايى كه مىخواهند در طريق سعادت ابرى واقع شوند بايد قرآن بياموزند و آن را تلاوت كنند و براى درك معانى آن از محضر ائمه اطهار: كسب فيض كنند به همين دليل در روايات اسلام ثواب بسيار زيادى براى خواندن قرآن بيان شده است كه ثواب خواندن هيچ كتابى به آن نمىرسد.