سؤال 1147-فردى مقدارى شراب با درصد بيش از حدّ متعارف الكل، به سه نفر فروخته است. يكى از خريداران بعد از مصرف فوت، ديگرى نابينا، و سوّمى فلج شده است. در مورد ميزان جرم، و مسئوليّت فروشنده اين سؤالات مطرح است:
الف)در صورت اطّلاع فروشنده از ميزان بالاى الكل موجود در شراب، آيا جنايت عمدى است؟
ب)در صورت عدم اطّلاع از مطلب فوق، تكليف چه مىباشد؟
ج)آيا علم و جهل مصرفكننده به بالا بودن ميزان الكل تاثيرى دارد؟
د)آيا علم مصرفكننده به حرمت شرب خمر و بطلان معامله، تأثيرى در حكم دارد؟
جواب الف تا دال:در صورتى كه گيرنده شراب، آگاه از بالا بودن درصد الكل و عوارض ناشى از آن بوده كسى مسئول قتل او نيست. و اگر آگاه نبوده، ولى فروشنده آگاه به اين مسائل بوده، و مىدانسته كه اين امر غالباً منشأ قتل يا نقص اعضا مىشود، مصداق جنايت عمدى است. و اگر با خبر نبوده، او مسئول نيست.
ولى اگر سازنده آگاه بوده، يا سهل انگارى كرده، او مسئول است. و اگر هيچ كدام آگاه نبوده و سهل انگارى نكردهاند، و تصادفاً اين مسأله پيش آمده، هيچ كدام مسئول نيستند. دانستن و ندانستن حكم اين مسأله، تأثيرى ندارد، ولى در مسأله حدّ شراب و مجازات آن مؤثّر است، و به يقين اين معاملات باطل و حرام است.
سؤال 1148-رانندهاى به اتّفاق شاگردش جهت شستشوى كاميون خود به يك واحد شستشوى وسايل نقليّه (كارواش) كه فاقد پروانه كار و نكات ايمنى لازم بوده، (به دليل عيب فنّى دستگاه پمپآب، و مجهّز نبودن به سيم اتّصال زمينى و فاقد استاندارد) مراجعه مىنمايد. متصدّى آن واحد به دليل مشغله كارى از پذيرش شستشو خوددارى، ولى با اصرار آنها شستشوى كاميون را به خود آنها واگذار مىكند. در حين انجام كار، كمك راننده دچار برق گرفتگى شده و فوت مىنمايد.
لطفاً بفرماييد:
الف)با توجّه به اين كه واحد فوق فاقد پروانه بوده، و مسائل ايمنى در آن
رعايت نشده، چه كسى مسئول فوت نامبرده است؟
ب)آيا مباشرت آزادانه متوفّى مؤثّر در موضوع هست؟
جواب:در صورتى كه دستگاه او معيوب و خطرناك بوده، و او خبر نداده، مسئول، صاحب مؤسّسه است. و اگر اين امر بر اثر ناآگاهى كمك راننده حاصل شده، مسئول خود اوست.
سؤال 1149-مسئول برگزارى اردوى دانشآموزى، اسلحه كلاشينكف خود را بدون خشاب و فشنگ در اختيار ديگر اعضا قرار مىداده است. در همين اثنا كه اسلحه دست يكى از اعضا بوده، وى متأسفانه بدون اطّلاع مسئول اردو يك فشنگ جنگى كه از قبل همراه خود داشته را داخل اسلحه به نحوى جاى مىدهد كه اسلحه آماده شليك مىگردد. بناگاه ترقّهاى صوتى در كنار مسئول برگزارى اردو منفجر مىگردد، ايشان جهت برقرارى نظم اسلحه را از دست فرد مزبور گرفته، خشابى را كه نزد خود داشته به روى اسلحه سوار كرده، اسلحه را از ضامن خارج نموده، لكن هنوز مسلّح نكرده، كه اشتباهاً دست وى به روى ماشه رفته و موجب شليك و اصابت گلوله به يك نوجوان بسيجى مىگردد. علىرغم سعى و تلاش تيم پزشكى، مصدوم فوت مىنمايد. با توجّه به توضيحات بالا چه كسى ضامن است؟
جواب:ظاهر اين است كه هر دو مشتركاً در برابر ديه ضامن هستند، و براى تعيين مقدار مسئوليّت هر كدام بايد نظر كارشناسان متعهّد را بدست آورند. و در صورت شك، احتياط آن است كه اين دو نفر با هم مصالحه كنند، و در هر حال اين قتل جزء قتل خطا نيست؛ بلكه شبه عمد است.
سؤال 1150-بند دوّم چهار انگشت كارگر سنگبرى با دستگاهى به نام قلّهبُر بريده مىشود. توضيح اين كه: چون تمييز كردن زنجير قله بر، نياز به دو نفر دارد. يكى پشت دستگاه دكمه را مىزند تا زنجير قلّه بر بالا و پايين بيايد، و ديگرى زنجير را تميز و پاك مىكند. اين شخص نيز يكى را به عنوان همكار دعوت مىكند، و شخص مددجو فقط به عنوان آن كه كمك كرده باشد طبق دستور داعى (شخصى كه انگشتانش بريده شده) دكمه دستگاه را مىزند، و آن اتّفاق مىافتد. آيا ديهاى تعلّق
مىگيرد؟ و در صورت تعلّق، آيا بر عهده كارفرما است، يا شخص همكار؟
جواب:در صورتى كه طبق دستور آن شخص فقط دكمه را زده و كار ديگرى انجام نداده، و اشتباه و خطا از ناحيه شخص مصدوم بوده، ديه به كسى تعلّق نمىگيرد. ولى اگر در هنگام استخدام طبق قانون كار يا قرار داد خصوصى، جبران هر گونه خطا و حادثهاى بر عهده كار فرما شرط شده است، بايد به اين شرط عمل شود.
سؤال 1151-مردى اجنبى به اتّفاق زن بيگانهاى با موتورسيكلت، در جاده حركت مىكردند. از سوى مرد به آن زن پيشنهاد مىشود كه با دوستان وى نيز ارتباط برقرار نمايد، زن كه فقط به منظور ارتباط با موتور سوار خود را آماده كرده بود، از اين موضوع ناراحت شده، با سعى و تلاش راننده را به ايست كامل جهت پياده شدن دعوت مىنمايد؛ لكن راننده نپذيرفته، و به مسير خود ادامه مىدهد. لذا آن زن خود را از موتور در حال حركت پايين مىاندازد، و همين امر باعث مرگ وى مىگردد. آيا راننده ضامن است؟
جواب:در صورتى كه راننده مىدانسته، يا احتمال قوى مىداده كه اگر توقّف نكند زن خود را از موتورسيكلت خواهد انداخت، نيمى از ديه او را بايد بپردازد.
سؤال 1152-شخصى در كارگاهى كار مىكرده، كه به خاطر نداشتن كليد اتوماتيك و نواقص ديگر، پنج انگشت و مقدارى از كف دست وى قطع مىشود. ديه او بر عهده چه كسى است؟
جواب:در صورتى كه كارگر از نقص دستگاه اطّلاع نداشته، و صاحب كار در اطّلاعرسانى كوتاهى كرده، مسئول صاحب كار است. و اگر اطّلاع داشته و اقدام بر اين كار كرده، ديه بر عهده خود اوست. مگر اين كه قانون كار، كه بر مبناى آن استخدام صورت گرفته، وظيفهاى براى كارفرما در اين گونه موارد قائل شود.
سؤال 1153-پزشكى قانونى در تعيين علّت فوت يك خانم باردار چنين نظر داده است: «چون ماما مىبايست طبق مقرّرات زائو را به پزشك متخصّص معرّفى نمايد، و اين امر صورت نگرفته، 20% مقصّر است.» آيا دادگاه مجاز به محكوم نمودن ماما به
لحاظ عدم راهنمايى زائو به پزشك متخصّص به ميزان فوق مىباشد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، آيا ماما بايد ديه جنين را نيز به همان نسبت بپردازد؟
جواب:شخص ماما تنها مستحق تعزير است؛ و ممكن است تعزير مالى انتخاب شود.
سؤال 1154-آقاى «الف» كه شغلش جمعآورى ضايعات است، مقدارى آهن آلات ضايعاتى از بيرون شهر جمعآورى كرده، سپس آن را براى فروش به مغازهاى، كه خريدار اين قبيل ضايعات مىباشد، آورده است. آقاى «ب» كه كارگر مغازه است، پس از بازديد يك قطعه از اشياى مذكور را كه مشكوك و غير عادى بوده، جدا و به فروشنده تحويل داده، و بقيّه آنها را مىخرد. آقاى «الف» پس از خروج از مغازه آن شىء مشكوك را با فاصلهاى از مغازه به بيابان مىاندازد. آقاى «ج» پسر يازدهساله صاحب مغازه، كه فاقد مسئوليّت كيفرى مىباشد، قطعه آهن مشكوك را پيدا كرده، داخل پارك مخفى مىنمايد. بعد از مدّتى موضوع را با يكى از دوستان هم سنّ خود، آقاى (د) در ميان مىگذارد. با هم به پارك مىروند، و بنا به تقاضاى دوستش آن شىء را در اختيار او قرار مىدهد. آقاى «د» آن را با خود به منزل برده و كنجكاوى او باعث انفجار آن شده، كه در اثر اين انفجار چهار انگشت دست راستش قطع مىشود. پدر طفل مذكور (د) به ولايت از طرف فرزندش، بر عليه آقاى «ج» و پدرش شكايت، و تقاضاى ديه كرده است. مستدعيست بفرماييد:
1-آيا آقايان «الف» و «ج» از باب سببيّت مسئوليّتى در بروز اين حادثه دارند؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، ميزان تقصير هر يك چقدر مىباشد؟
2-اگر آقاى «ج» بدون در خواست از سوى آقاى «د» آن شىء مشكوك را به او سپرده باشد تا براى او نگهدارى كند، سپس انفجار و قطع انگشت رخ داده باشد چطور؟ آيا آقاى «ج» از باب سببيّت مسئوليّتى دارد؟
جواب:اگر آن شىء ظاهراً چيز خطرناكى بوده، و آقاى «الف» آن را در جايى رها كرده كه ممكن است توجّه ديگران را جلب كند، مسئوليّت دارد. همچنين پسر صاحب مغازه، و بچّهاى كه شىء مزبور را كاوش و دستكارى كرده، آنها نيز
مسئوليّت دارند. و درصد ضمان اين سه نفر منوط به نظر كارشناسان مورد اعتماد است.
سؤال 1155-كارفرمايى وسيله نقليّه سنگين را در اختيار يكى از كارگران خويش، كه فاقد گواهينامه راهنمايى و رانندگى بوده، قرار مىدهد. در حين انجامِ كارِ فردى، و بر اثر عدم مهارت راننده كشته مىشود، بفرماييد:
الف)در صورتى كه كارگر مذكور ملزم به رعايت دستور كارفرما باشد، مسئوليّت قتل بر عهده كارگر است، يا كارفرما؟
ب)آيا مىتوان هر يك را بر حسب درصد شركت در قتل، مقصّر شناخت؟
ج)در صورتى كه كارگر ملزم به عمل مذكور نبوده، ولى بر اساس قوانين و مقرّرات مربوط به كار، و به دليل عدم اجراى مقرّرات و ضوابط فنّى، كارفرما مقصّر شناخته شود، آيا از نظر شرعى كار فرما مسئوليّت دارد؟
جواب الف تا ج:مقصّر در هر حال فقط كارگر مزبور است. ولى چنانچه طبق قوانين كار قراردادى با كارگر داشته، كه خسارت او را در چنين فرضى بپردازد، لازم است طبق آن قرارداد عمل شود.
سؤال 1156-ممكن است يكى از طرفين در حين مشاجره به علّت استرس ناشى از مشاجره سكته قلبى نموده، و فوت نمايد. چنانچه جسد مورد معاينه دقيق قرار گرفته و كالبدگشايى شود، ممكن است علائمى به نفع بيمارى قلبى عروقى يا سكتههاى جديد يا قديم قلبى مشاهده شود. قاضى معمولًا پرونده را به كميسيون كارشناسى پزشكى ارجاع، و نظر آنان را در مورد ميزان تأثير استرس و هيچان ناشى از منازعه در تشديد بيمارى زمينهاى و تسريع مرگ جويا مىشود. لطفاً بفرماييد:
اوّلًا: هرگاه كسى به سبب استرس ناشى از مشاجره فوت نمايد، آيا در صورت تشخيص پزشكى قانونى، مىتوان عامل آن را به ديه محكوم نمود؟
ثانياً: آيا عامل مشاجره، كه موجب عصبانيّت و سكته گرديده، مباشر در قتل است، يا اين كه به ميزان تأثير عمل (به استناد نظر پزشكى قانونى) بايد ديه بدهد؟
جواب:اگر عامل مشاجره و فشار روحى شخص متوفّى بوده، يا عوامل
بيرونى اثر داشته، كسى ضامن نيست؛ ولى اگر از قرائن حسّى يا قول اهل خبره معلوم شود كه طرف مقابل عامل اين كار بوده، به نسبت تأثير ضامن است.
سؤال 1157-صاحب موتور عقب، و دوستش راننده موتور بوده است. راننده در سر چهار راه نتوانسته موتور را كنترل كند، و بدين جهت پس از برخورد به جدول فوت نموده، و نفر دوّم مجروح مىشود. اداره راهنمايى تأييد مىكند كه فرد فوت شده سرنشين (راننده) موتور بوده است. حكم شرعى اين مسأله را بيان فرماييد.
جواب:خون سرنشين موتور بر گردن خودش بوده، و ديه شخصى كه مجروح شده را بايد از مال او (اگر مالى دارد) بدهند.
سؤال 1158-دو نفر عابر پياده، بدون آشنايى با مقرّرات راهنمايى و رانندگى از اتوبان كرج- ساوه عبور مىكردند، كه با ماشين خاور تصادف نموده، و هر دو جان مىسپارند. لطفاً بفرماييد ديه آنها بر عهده كيست؟
جواب:در صورتى كه آنجا جاى عبور و مرور نبوده، و رانندگان به طور معمول انتظار عابر پيادهاى را در آنجا ندارند، و آنها خودشان مرتكب بىاحتياطى شدهاند، راننده مسئول نيست.
سؤال 1159-مؤسّسهاى اقدام به ايجاد درياچهاى براى پرورش ماهى نموده، و به علّت عدم موفقيّت در اين كار، درياچه را بدون حفاظ و ايجاد حصار و نصب تابلوى شنا ممنوع رها كرده است. چند تن از جوانان براى شنا به آن درياچه رفته، كه يكى از آنها غرق مىگردد. آيا مؤسّسه مذكور ضامن پرداخت ديه آن جوان مىباشد؟
جواب:هرگاه غرقشدگان افراد بالغ و عاقلى بودهاند، كسى ضامن خون آنها نيست.
سؤال 1160-پيرمردى 75 ساله به هنگام عبور از عرض خيابان توسّط راننده يك دستگاه وانتبار مجروح شده، و پس از انتقال به بيمارستان فوت مىنمايد. در كالبد شكافى از جسد متوفّى اعلام مىگردد كه پيرمرد مذكور داراى بيمارى تنفّسى بوده، و بر اثر آن فوت نموده است. لكن كميسيون پزشكى پس از اعتراض به نظريّه كالبد شكافى، اعلام مىدارد كه تصادف به ميزان 20% باعث تشديد فوت آن مرحوم شده
است. با توجّه به مراتب فوق، و اين كه اگر حادثه تصادف هم رخ نمىداد فوت حاصل مىشد، آيا رانندهاى كه باعث بروز حادثه شده تنها مسئول 20% ديه است، يا ضامن كلّ ديه يك مرد مسلمان مىباشد؟
جواب:در صورتى كه ثابت شود تصادف مزبور تنها 20% تأثير داشته، راننده فقط 20% ديه را ضامن است.
سؤال 1161-موتور سوارى در حال حركت به سمت چپ منحرف مىشود. اتومبيلى كه در سمت مخالف جاده در حال حركت بوده با موتور سوار برخورد نموده، و او را در مسير قبلىاش قرار مىدهد. در اين حال اتومبيل ديگرى با موتور سوار برخورد كرده، و باعث خسارت جانى و مالى به او گردد. حال اگر هم ماشين اوّل، و هم ماشين دوّم، هر دو سرعت غير مجاز داشته باشند، خسارت بر عهده كيست؟ اگر تنها اتومبيل اوّل، يا تنها اتومبيل دوّم، داراى سرعت غير مجاز بوده، پرداخت خسارت بر عهده كيست؟
جواب:در صورتى كه اتومبيل اوّل خسارتى به او وارد نكرده، و تنها او را به مسير اصلى بازگردانده، مقصّر محسوب نمىشود، و ضامن راننده اتومبيل دوّم است؛ مشروط بر اينكه موتور سوار در مسير خودش حركت كرده باشد.
سؤال 1162-شخصى براى حفاظت از مزرعهاش در قبال حيوانات وحشى، دور تا دور آن را سيم خاردار مىكشد، و از برقكارى مىخواهد كه سيمى را از شبكه برق سراسرى به سيم خاردار مزبور وصل كند، كه با كليدى سيم مزبور متّصل به برق شود. عصر يكى از روزها برادر صاحب مزرعه پس از انجام كار در مزرعه، و به دستور صاحب مزرعه، كليد را مىزند و سيم خاردار برقدار مىشود. شب همان روز در مزرعهاى پايينتر كشاورزى مشغول آبيارى بوده كه ناگهان متوجّه قطع جريان آب مىشود. او براى پيدا كردن علّت قطع آب به طرف سرچشمه به راه مىافتد، و چون مىبايست از مزرعه شخص اوّل بگذرد، پايش به سيم خاردار برخورد مىكند، و در اثر برق گرفتگى مىميرد. صاحب مزرعه در دادگاه اعلام مىدارد كه من به صاحبان مزارع اطراف، و از جمله كشاورز مزبور، هشدار داده بودم كه شب هنگام سيم خاردار
دور مزرعه برقدار است. از طرف ديگر شبكه برق منطقهاى اعلان مىكند كه برق برقكشى مزرعه خلاف قانون، و بدون اجازه ما بوده است. لطفاً بفرماييد چه كسى ضامن خون كشاورز متوفّى است؟
جواب:در صورتى كه اتّصال سيم خاردار مزرعه به برق بر خلاف قانون و عرف محل، و در مسير عبور و مرور همسايگان بوده، صاحب مزرعه ضامن است.
سؤال 1163-نارنجكى كه معلوم نيست از كجا و توسّط چه كسى آورده شده، در دست يكى از بچّهها منفجر گرديده، و بر اثر انفجار آن دو پسربچّه كشته مىشوند.
حال با توجّه به اين كه هر كدام از اولياى دم، از طرف مقابل شاكى بوده، و مدّعى است كه فرزند او نارنجك را آورده، تكليف چيست؟ آيا عاقله، با توجّه به صغير بودن مقتولين مسئوليّتى دارد؟ بر فرض اين كه هيچ كس متّهم نباشد، تكليف ديه چه مىشود؟
جواب:اين مسأله چند صورت دارد: نخست اين كه يقين داشته باشيم يكى از آن دو بچّه عامل قتل بوده، ولى شناخته نشود. در اينجا ديه يك انسان تقسيم بر عاقله طرفين مىشود، و از عاقله يكى گرفته به ولىّ دم دوّمى داده مىشود و بالعكس. ديگر اين كه احتمال داده شود اين حادثه اتّفاقى رخ داده، و هيچ يك عامل آن نبودهاند. در اين صورت ديهاى ندارد. سوّم اين كه يقين داشته باشيم شخص ثالثى عامل اين كار بوده، و آن شخص مجهول باشد. در اين صورت ديه در بيت المال است.
سؤال 1164-كارگر روز مزدى جهت تعمير ديوار قديمى و گلى، مشغول كندن ديوار مىشود. ناگهان ديوار فرو ريخته و كارگر در زير آن فوت مىكند. ورّاث وى مدّعى هستند چون در حين كار چنين حادثهاى رخ داده، صاحب كار بايد ديه را پرداخت نمايد. از طرفى بنّا مىگويد: من به آن مرحوم گفتم: «فعلًا به ديوار دست نزن، تا من از بيرون برگردم.» ولى كارگر در جواب گفته: «به هنگام احداث اين ديوار من كار كردهام، مىدانم ديوار محكمى است، و حادثهاى رخ نمىدهد.» من رفتم بيرون، وقتى آمدم، ديدم ديوار ريخته، و نامبرده فوت كرده است. آيا ديه بر عهده صاحب كار است؟