14- دعاها
سؤال 1606-در برخى روايات پيرامون فضيلت خواندن برخى از دعاها، و تسبيحات حضرت زهرا بعد از نماز، آمده است: «هركس اين دعاها و تسبيحات را بخواند مثل اين است كه تازه از مادر متولّد شده، و هيچ گناهى ندارد.» نسبت به كرم و بخشندگى خداوند هيچ شكّى ندارم، ولى كسى كه گناهان فراوانى دارد، آيا با خواندن اين دعاها تمام گناهانش بخشيده مىشود؟ اگر نمازهاى قضاى زيادى داشته باشد، آيا (مثلًا) با احيا گرفتن شبهاى قدر، يا خواندن اين دعاها، خداوند تمام گناهانش را مىبخشد؟
جواب:اين گونه روايات شامل حقّ النّاس نمىشود، آنها بايد پرداخته شود. و همچنين شامل گناهانى كه حدّ شرعى دارد نمىگردد، بلكه بايد حدّ آنها شرعاً اجرا گردد، و شامل گناهانى كه جبرانى، مانند قضا و كفّاره دارد نيز نمىشود، چون قضا و كفّاره با اين اعمال ساقط نمىگردد، و شمول آن نسبت به بقيّه گناهان، با توجّه به عفو و كرم خداوند، چيز بعيدى نيست.
سؤال 1607-در اثناى قرائت دعاهايى همچون دعاى كميل، ندبه، توسّل و مانند آن، خواننده، يا شركت كنندگان جملاتى از آن را با خود زمزمه، و حتّى بعضى كلمات دعا را چند بار تكرار مىنمايند، در حالى كه در دعا تكرار نشده است. اين كار چه حكمى دارد؟ نقل داستان و ذكر مصيبت در وسط دعا چطور؟
جواب:بهتر است دعاها را به همان صورتى كه از ائمّه عليهم السلام رسيده بخوانند. و اگر قصد عزادارى و ذكر مصيبت دارند، قبل يا پس از اتمام دعا بخوانند. و چيزى از دعا را تكرار نكنند.
سؤال 1608-دعاى توسّل در چه شب يا روزى بايد خوانده شود؟
جواب:دعاى توسل شب و روز خاصّى ندارد.
سؤال 1609-دعاهايى از ائمّه عليهم السلام، بخصوص حضرت على عليه السلام و امام سجّاد عليه السلام، نقل شده كه مضمون آن چنين است: «خداوندا! گناهانى كه باعث قطع باران، يا تغيير نعمتها، و نزول بلاها مىشود، ببخش و بيامرز.» يا دعاهايى كه از ترس قبر و حساب
و صراط سخن مىگويد، و شبيه اين مضامين. در حالى كه ما عقيده داريم آنان مصون از هر گناهى هستند. اين دو مطلب را چگونه مىتوان توجيه كرد؟
جواب:اين سؤال دو پاسخ دارد؛ اوّل اين كه منظور، تشويق مردم، و بعد تعليم آنان است؛ يعنى هنگامى كه مردم مرتكب معاصى مىشوند، و رحمت الهى قطع مىشود، راه چاره چيست؟ ديگر اين كه منظور، اشاره به ترك اولىهاست. البتّه ترك اولى به اين معنى نيست كه كار حرام يا مكروهى انجام شده، بلكه ترك اولى ممكن است مستحبّ باشد، كه نسبت به مستحبّ بالاتر، عنوان ترك اولى به خود مىگيرد. شرح اين مسأله را در جلد 7 «پيام قرآن» صفحه 103 به بعد آوردهايم.
سؤال 1610-فرمودهاند: «اگر كسى بخواهد به كمالات معنوى برسد، بايد ادعيه و اذكار را مانند دارو بداند، و آن را زير نظر طبيب روحانى و مجتهد مصرف كند؛ زيرا ادعيه داراى مراتب روحى است.» آيا صحيح است؟
جواب:دعاهايى كه از معصومين عليهم السلام رسيده، و گروهى خاصّ در آن ذكر نشده، براى همه مفيد و مايه پيشرفت معنوى است.
سؤال 1611-آيا كتاب «جامع الدّعوات» سند معتبرى دارد؟
جواب:سند معتبرى ندارد.
سؤال 1612-اخيراً در بعضى از محافل «ختم يا على» معمول شده است. نظر مبارك حضرت عالى در اين زمينه چيست؟
جواب:شكّى نيست كه توسّل به معصومين عليهم السلام، مخصوصاً وجود مبارك امير مؤمنان، على عليه السلام، و شفيع قرار دادن آنها در درگاه خداوند متعال، از بهترين عبادات و سبب حلّ مشكلات است. ولى سزاوار است پيروان مكتب اهل بيت به سراغ دعاها و توسّلاتى بروند كه در كتب معتبره از معصومين عليهم السلام نقل شده است؛ مانند دعاى توسّل كه علّامه مجلسى و ديگران آن را از كتب معتبره از ائمّه معصومين عليهم السلام نقل كردهاند، و براى برآمدن حاجات بسيار مؤثّر است.
15- دعانويسى
سؤال 1613-آيا كار دعانويسها و فالگيرها منشأ اسلامى دارد؟
جواب:دعانويسى، و فالگيرى حرفهاى جايز نيست.
سؤال 1614-اگر كسى جهت نوشتن دعاهايى كه در بعضى كتب براى شفاى سردرد و مانند آن آمده پول بگيرد، چه حكمى دارد؟
جواب:اگر دعاهايى باشد كه در كتب معتبر نوشته شده، مانعى ندارد.
سؤال 1615-نظر شارع مقدّس در مورد دعانويسى چيست؟ آيا در اسلام چيزى به نام دعانويسى وجود دارد؟
جواب:نوشتن دعاهايى كه از ائمّه معصومين عليهم السلام رسيده، و در كتب معتبره موجود است، اشكال ندارد. و امّا دعانويسى حرفهاى، كه متداول افراد سودجوست، صحيح نيست.
سؤال 1616-گاه افرادى با عنوان دعانويسى اقدام به كلاهبردارى مىكنند. براى اين كه بتوان تشخيص داد كه كدام مورد كلاهبردارى و كدام مورد بر اساس دستورات اسلام است، چه راههايى وجود دارد؟
جواب:چنانچه افراد مزبور آدمهاى با سواد و باتقوايى باشند، و از كتب معتبر استفاده كنند، دعانويسى آنها صحيح است. در غير اين صورت اعتمادى بر آنها نيست.
سؤال 1617-برخى دعانويسها دعاهايى به نام زبان بند، بختگشايى، چلهبُرى، جلب محبّت، قفل كردن، كارگشا، بازشدن بسته شده، دفع بليّات، باطل السحر، و مانند آن به افراد مىدهند. آيا چنين دعاهايى وجود دارد؟
جواب:اينها اعمال افراد سود جو، و احياناً شيّاد است.
سؤال 1618-آيا دعانويسى صرفاً نوشتن دعايى خاصّ در كاغذ، و نگه داشتن به همراه خود مىباشد، يا دستور العملى هم دارد؟ مثل اين كه نوشته كاغذ را در آب حل كرده، و به كسى بخورانند! يا دعاى خاصّى را بسوزانند! يا در معرض باد قرار دهند! يا زير سنگ بگذارند! يا آن را دفن كنند! يا در آب روان بيندازند. آيا اين دستور العملها اعتبارى دارد؟
جواب:سوزاندن دعا مطلقاً جايز نيست. ولى شستن، يا به آب انداختن، در
بعضى از كتب در مورد بعضى از دعاها يا عريضهها آمده است.
سؤال 1619-از آنجا كه اكثر مراجعين به دعانويسها بانوان مىباشند، كه براى رفع مشكلات و ناراحتيهاى خود اقدام به اين كار نموده، و بعضاً افرادى تحت عنوان دعانويس اقدام به فريب آنان مىكنند، چه توصيهاى براى روشنگرى آنان داريد؟
جواب:بايد خطر مراجعه به اين گونه افراد را به همه بانوان گوشزد كرد، تا در دام آنها گرفتار نشوند.
16- رؤيا
سؤال 1620-اگر كسى در رؤيا ببيند كه صاحب قبرى خود را نوه امام موسى بن جعفر عليه السلام و ميرزا معرّفى مىكند، و خواب بيننده انسان محترم و ثقهاى باشد؛ آيا امامزاده بودن صاحب قبر ثابت مىشود؟ آيا به عنوان امامزاده مىتوان براى آن قبر و صاحبش نذر كرد؟ آيا مىتوان گنبد و بارگاه براى آن قبر ساخت؟ اگر در كتابى آمده باشد كه به مقتضاى رموز اعداد امامزادهاى در همان قبرستان مدفون است، آيا امامزاده بودن صاحب آن قبر ثابت مىشود؟ آيا گره زدن نخ و پارچه، و قفل زدن به حرم امامان و امامزادگان وجه شرعى دارد؟
جواب:امامزاده بودن بايد با دليل معتبر ثابت شود. خواب و امثال كتابهايى كه اشاره كردهايد، حجّت نيست، و نبايد به آنها ترتيب اثر داد. گره زدن و امثال آن به قبور امامان و امامزادگان معلوم النسب نيز كار درستى نيست، و بايد به طور معقول زيارت خواند.
سؤال 1621-سنگى لب رودخانه بود. خانمى در خواب مىبيند كه اين سنگ پنجه حضرت على دارد، از خواب بيدار مىشود، جريان را به مردم مىگويد. مردم باور مىكنند. سنگ مذكور را برداشته، و به شكل حجر الأسود در ديوار مسجد نصب مىكنند! اكنون زن و مرد و دختر و پسر به زيارت آن سنگ مىروند. لطفاً بفرماييد:
چنانچه خانمى در حال حيض، يا جوانى در حال جنابت باشد، آيا مىتواند داخل مسجد شود و آن سنگ را لمس كند؟ آيا اين كار نوعى سنگپرستى نيست؟
جواب:خواب مزبور اعتبار ندارد، و واجب است مؤمنين محترم و عزيزان آن روستا اقدام كنند، و آن سنگ را ببرند، و در رودخانه بيندازند، و احترام به آن سنگ شرعاً جايز نيست، و توقّف جنب و حائض در مسجد حرام است.
سؤال 1622-در جوار روستاى ما، محلّى است كه اهالى منطقه از ساليان دور براى آنجا به عنوان مكان مقدّس «قدمگاه» احترام قائل بودهاند، و آن گونه كه نقل مىكنند از حدود سى سال پيش تا به حال مكرّر اشخاصى به خواب اهالى آمدهاند. پس از آن اهالى چندين بار آن محلّ و فضاى اطراف را حفّارى نموده، ولى نتيجهاى حاصل نشده است. اخيراً سيّدهاى به خواب يكى از اهالى آمده، و محلّ قبر را در عالم رؤيا مشخّص كرده، كه اهالى پس از حفّارى آن محلّ، ساختمان مخروبهاى را كه تا حدود يك مترى ديوارها و ستونهاى سالم داشت، آشكار گرديد. ولى روز بعد كه بنا بود كف ساختمان را (كه ساروجى است) جهت يافتن قبر حفّارى كنند، همان شخص به خواب يكى از اهالى آمده، و از ادامه حفّارى منع كرده است. لطفاً نظر مباركتان را در اين زمينه اعلام فرماييد.
جواب:خواب نمىتواند مدركى بر وجود امامزاده در آنجا باشد؛ مگر اين كه از طرق معتبر اين مطلب ثابت شود.
17- رسانهها
الف و ب) اطّلاعرسانى و اطّلاعرسانان
سؤال 1623-مرز بين خبر و تبليغ در اسلام چيست؟
جواب:در فقه اسلامى اصطلاح خاصّى براى اين دو موضوع نيست. اگر در كلمات فقها به كار رود، مراد همان معنى عرفى است. خبر واقعيّتى را بيان مىكند، ولى تبليغ به منظور ترغيب و تشويق به چيزى يا كارى صورت مىگيرد.
سؤال 1624-آيا خبر درجهبندى هم دارد؟ ترتيب نشر اخبار از بُعد اهميّت چگونه است؟
جواب:البتّه رسانههاى جمعى در جامعه اسلامى، وظيفه دارند اخبارى را كه
باعث پيشرفت و شكوفائى اسلام مىشود، يا جلو ضرر و زيانهاى محتمل (از داخل، يا خارج) را مىگيرد، با نهايت دقّت و بىكموكاست در اختيار آنان بگذارند. و هر خبرى تأثير بيشترى در جهت فوق داشته باشد، اهميّت بيشترى دارد، و اخبار بر اساس همين معيار درجهبندى مىشود.
سؤال 1625-آيا صدق و كذب خبر هم داراى انواعى است؟
جواب:آرى، ممكن است خبرى صد در صد كذب باشد، و خبرى پنجاه درصد، يا كمتر، يا بيشتر. بنابراين در صدق و كذب، درجهبندى وجود دارد.
سؤال 1626-آيا در اسلام سانسور جايز است؟ اگر هست، چه حدودى دارد؟ چگونه مىتوان آن را در جامعه اسلامى پياده كرد؟
جواب:هرگونه خبرى كه انتشار آن به حال جامعه مضرّ است، يا سبب بيدارى دشمنان يا بهرهبردارى سوء آنان مىشود، يا موجب تفرقه بين صفوف مسلمين مىگردد، يا ايجاد يأس و وحشت و بدبينى مىكند، يا تبعات ديگرى مانند آنچه گذشت دارد، چنين اخبارى نبايد انتشار يابد. به همين دليل در زمان جنگ، بسيارى از اخبار موقّتاً مكتوم مىماند، و پس از برطرف شدن خطر، فاش مىگردد.
شبيه اين معنا، در موارد ديگر نيز كاملًا ممكن است.
سؤال 1627-خطّ قرمز شرعى ما به عنوان رسانهها در كشور چيست؟
جواب:خطّ قرمز، كه نبايد از آن گذشت، همان است كه نمونههاى آن در بالا بيان شد.
سؤال 1628-در عرصه خبرى، تساهل، تسامح، مدارا و مانند آن چه معنايى دارد؟
جواب:تسامح و مدارا معانى مختلفى دارد. اگر منظور سازش با مخالفان اسلام، و ميدان دادن به دشمن براى ضربه زدن به دوست است، چنين چيزى جايز نيست؛ امّا اگر منظور همزيستى مسالمتآميز، با گروههاى سالم، يا پيروان مذاهب ديگر باشد، به گونهاى كه ضررى به حال مسلمين و آيين اسلام نداشته باشد، جايز است.
سؤال 1629-تحليل در اخبار و گزارشها، مانند علم تفسير در حوزههاست. آيا
مىشود براى تحليل خبرى و گزارش نيز چارچوبى تعيين نمود؟ آن چارچوبها كدامند؟
جواب:معمولًا براى تحليل اخبار بايد از قرائن و شواهد و سوابق موجود و مسائل مشابه استفاده كرد. اگر به نتيجه قطعى برسند، مىتوانند به طور قطع قضاوت كنند. در غير اين صورت، بايد روى عنوان احتمالى بودن تكيه شود، تا مطلبى بر خلاف واقع نگفته باشند.
سؤال 1630-در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّ اسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟
جواب:با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.
سؤال 1631-يك خبرنگار هميشه در معرض قضاوت و اجتهاد است. حدّ و حدود اين قضاوت و اجتهاد تا كجاست؟ (دروازه بانى خبر و عبور دادن خبرها از فيلترها).
جواب:از آنچه در پاسخ دو سؤال قبل نوشته شد، جواب اين سؤال روشن مىشود.
سؤال 1632-يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مىتواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟
جواب:خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مىتواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمىشود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مىكند) به خطر افتد؛ در اين صورت مىتواند اين كار را به طور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.
سؤال 1633-يك خبرنگار چگونه مىتواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟
جواب:خبرنگار از طريق اطّلاعرسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه
اطّلاعرسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مىتواند غير مستقيم كمك كند.
سؤال 1634-دروغ مصلحتآميز بهتر است، يا راست فتنهانگيز؟
جواب:راست اگر فتنهانگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحتآميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ بازمىگردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مىكند كه خلاف واقع است و باور مىكند، و مصلحت حاصل مىشود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مىكند، كه مطابق با واقع است.
سؤال 1635-مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مىتواند انتقاد كند؟
جواب:انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقادكننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، بازهم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.
سؤال 1636-كمفروشى در خبر و اطّلاعرسانى چيست؟
جواب:كمفروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مىشود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را به طور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كمفروشى كردهاند.
سؤال 1637-آيا استفاده از خانمها در جمعآورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟
جواب:در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.
سؤال 1638-استفاده از تصوير و چهره زنان مسلمان، اگر محجّبه باشند، چه حكمى دارد؟