بعضى از كتب در مورد بعضى از دعاها يا عريضهها آمده است.
سؤال 1619-از آنجا كه اكثر مراجعين به دعانويسها بانوان مىباشند، كه براى رفع مشكلات و ناراحتيهاى خود اقدام به اين كار نموده، و بعضاً افرادى تحت عنوان دعانويس اقدام به فريب آنان مىكنند، چه توصيهاى براى روشنگرى آنان داريد؟
جواب:بايد خطر مراجعه به اين گونه افراد را به همه بانوان گوشزد كرد، تا در دام آنها گرفتار نشوند.
16- رؤيا
سؤال 1620-اگر كسى در رؤيا ببيند كه صاحب قبرى خود را نوه امام موسى بن جعفر عليه السلام و ميرزا معرّفى مىكند، و خواب بيننده انسان محترم و ثقهاى باشد؛ آيا امامزاده بودن صاحب قبر ثابت مىشود؟ آيا به عنوان امامزاده مىتوان براى آن قبر و صاحبش نذر كرد؟ آيا مىتوان گنبد و بارگاه براى آن قبر ساخت؟ اگر در كتابى آمده باشد كه به مقتضاى رموز اعداد امامزادهاى در همان قبرستان مدفون است، آيا امامزاده بودن صاحب آن قبر ثابت مىشود؟ آيا گره زدن نخ و پارچه، و قفل زدن به حرم امامان و امامزادگان وجه شرعى دارد؟
جواب:امامزاده بودن بايد با دليل معتبر ثابت شود. خواب و امثال كتابهايى كه اشاره كردهايد، حجّت نيست، و نبايد به آنها ترتيب اثر داد. گره زدن و امثال آن به قبور امامان و امامزادگان معلوم النسب نيز كار درستى نيست، و بايد به طور معقول زيارت خواند.
سؤال 1621-سنگى لب رودخانه بود. خانمى در خواب مىبيند كه اين سنگ پنجه حضرت على دارد، از خواب بيدار مىشود، جريان را به مردم مىگويد. مردم باور مىكنند. سنگ مذكور را برداشته، و به شكل حجر الأسود در ديوار مسجد نصب مىكنند! اكنون زن و مرد و دختر و پسر به زيارت آن سنگ مىروند. لطفاً بفرماييد:
چنانچه خانمى در حال حيض، يا جوانى در حال جنابت باشد، آيا مىتواند داخل مسجد شود و آن سنگ را لمس كند؟ آيا اين كار نوعى سنگپرستى نيست؟
جواب:خواب مزبور اعتبار ندارد، و واجب است مؤمنين محترم و عزيزان آن روستا اقدام كنند، و آن سنگ را ببرند، و در رودخانه بيندازند، و احترام به آن سنگ شرعاً جايز نيست، و توقّف جنب و حائض در مسجد حرام است.
سؤال 1622-در جوار روستاى ما، محلّى است كه اهالى منطقه از ساليان دور براى آنجا به عنوان مكان مقدّس «قدمگاه» احترام قائل بودهاند، و آن گونه كه نقل مىكنند از حدود سى سال پيش تا به حال مكرّر اشخاصى به خواب اهالى آمدهاند. پس از آن اهالى چندين بار آن محلّ و فضاى اطراف را حفّارى نموده، ولى نتيجهاى حاصل نشده است. اخيراً سيّدهاى به خواب يكى از اهالى آمده، و محلّ قبر را در عالم رؤيا مشخّص كرده، كه اهالى پس از حفّارى آن محلّ، ساختمان مخروبهاى را كه تا حدود يك مترى ديوارها و ستونهاى سالم داشت، آشكار گرديد. ولى روز بعد كه بنا بود كف ساختمان را (كه ساروجى است) جهت يافتن قبر حفّارى كنند، همان شخص به خواب يكى از اهالى آمده، و از ادامه حفّارى منع كرده است. لطفاً نظر مباركتان را در اين زمينه اعلام فرماييد.
جواب:خواب نمىتواند مدركى بر وجود امامزاده در آنجا باشد؛ مگر اين كه از طرق معتبر اين مطلب ثابت شود.
17- رسانهها
الف و ب) اطّلاعرسانى و اطّلاعرسانان
سؤال 1623-مرز بين خبر و تبليغ در اسلام چيست؟
جواب:در فقه اسلامى اصطلاح خاصّى براى اين دو موضوع نيست. اگر در كلمات فقها به كار رود، مراد همان معنى عرفى است. خبر واقعيّتى را بيان مىكند، ولى تبليغ به منظور ترغيب و تشويق به چيزى يا كارى صورت مىگيرد.
سؤال 1624-آيا خبر درجهبندى هم دارد؟ ترتيب نشر اخبار از بُعد اهميّت چگونه است؟
جواب:البتّه رسانههاى جمعى در جامعه اسلامى، وظيفه دارند اخبارى را كه
باعث پيشرفت و شكوفائى اسلام مىشود، يا جلو ضرر و زيانهاى محتمل (از داخل، يا خارج) را مىگيرد، با نهايت دقّت و بىكموكاست در اختيار آنان بگذارند. و هر خبرى تأثير بيشترى در جهت فوق داشته باشد، اهميّت بيشترى دارد، و اخبار بر اساس همين معيار درجهبندى مىشود.
سؤال 1625-آيا صدق و كذب خبر هم داراى انواعى است؟
جواب:آرى، ممكن است خبرى صد در صد كذب باشد، و خبرى پنجاه درصد، يا كمتر، يا بيشتر. بنابراين در صدق و كذب، درجهبندى وجود دارد.
سؤال 1626-آيا در اسلام سانسور جايز است؟ اگر هست، چه حدودى دارد؟ چگونه مىتوان آن را در جامعه اسلامى پياده كرد؟
جواب:هرگونه خبرى كه انتشار آن به حال جامعه مضرّ است، يا سبب بيدارى دشمنان يا بهرهبردارى سوء آنان مىشود، يا موجب تفرقه بين صفوف مسلمين مىگردد، يا ايجاد يأس و وحشت و بدبينى مىكند، يا تبعات ديگرى مانند آنچه گذشت دارد، چنين اخبارى نبايد انتشار يابد. به همين دليل در زمان جنگ، بسيارى از اخبار موقّتاً مكتوم مىماند، و پس از برطرف شدن خطر، فاش مىگردد.
شبيه اين معنا، در موارد ديگر نيز كاملًا ممكن است.
سؤال 1627-خطّ قرمز شرعى ما به عنوان رسانهها در كشور چيست؟
جواب:خطّ قرمز، كه نبايد از آن گذشت، همان است كه نمونههاى آن در بالا بيان شد.
سؤال 1628-در عرصه خبرى، تساهل، تسامح، مدارا و مانند آن چه معنايى دارد؟
جواب:تسامح و مدارا معانى مختلفى دارد. اگر منظور سازش با مخالفان اسلام، و ميدان دادن به دشمن براى ضربه زدن به دوست است، چنين چيزى جايز نيست؛ امّا اگر منظور همزيستى مسالمتآميز، با گروههاى سالم، يا پيروان مذاهب ديگر باشد، به گونهاى كه ضررى به حال مسلمين و آيين اسلام نداشته باشد، جايز است.
سؤال 1629-تحليل در اخبار و گزارشها، مانند علم تفسير در حوزههاست. آيا
مىشود براى تحليل خبرى و گزارش نيز چارچوبى تعيين نمود؟ آن چارچوبها كدامند؟
جواب:معمولًا براى تحليل اخبار بايد از قرائن و شواهد و سوابق موجود و مسائل مشابه استفاده كرد. اگر به نتيجه قطعى برسند، مىتوانند به طور قطع قضاوت كنند. در غير اين صورت، بايد روى عنوان احتمالى بودن تكيه شود، تا مطلبى بر خلاف واقع نگفته باشند.
سؤال 1630-در مواقعى كه خبرى به ظاهر ضدّ اسلام، و در حقيقت به نفع نظام است، (مثلًا در بعد اقتصادى و مانند آن) خبرنگار بايد كدام را ترجيح دهد؟
جواب:با توجّه به اين كه نظام بر اساس اسلام بنا شده، چنين تضادّى متصوّر نيست. مگر كسانى كه يا به مسائل اسلامى توجّه ندارند، يا به مصالح نظام.
سؤال 1631-يك خبرنگار هميشه در معرض قضاوت و اجتهاد است. حدّ و حدود اين قضاوت و اجتهاد تا كجاست؟ (دروازه بانى خبر و عبور دادن خبرها از فيلترها).
جواب:از آنچه در پاسخ دو سؤال قبل نوشته شد، جواب اين سؤال روشن مىشود.
سؤال 1632-يك خبرنگار در مقابل ضدّ ارزشها چگونه مىتواند امر به معروف و نهى از منكر كند؟
جواب:خبرنگار هم طبق ضوابط امر به معروف مىتواند عمل كند؛ در جايى كه احتمال تأثير وجود دارد، و ضررى بر آن مترتّب نمىشود، و منكر بودن آن مسلّم است، بايد به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل كند. مگر اين كه شغل او (كه به عنوان يك واجب كفايى عمل مىكند) به خطر افتد؛ در اين صورت مىتواند اين كار را به طور غير مستقيم انجام دهد؛ يعنى به وسيله ديگران.
سؤال 1633-يك خبرنگار چگونه مىتواند با تهاجم، يا شبيخون فرهنگى مقابله كند؟
جواب:خبرنگار از طريق اطّلاعرسانى به افرادى كه آماده انجام وظيفه در مورد اين مبارزه هستند، و همچنين از طريق افشاگرى در سطح جامعه، به ويژه
اطّلاعرسانى درباره پيامدهاى سوء و اثرات زيانبار اين تهاجم، مىتواند غير مستقيم كمك كند.
سؤال 1634-دروغ مصلحتآميز بهتر است، يا راست فتنهانگيز؟
جواب:راست اگر فتنهانگيز باشد و مفاسدى ايجاد كند بايد از آن پرهيز كرد؛ خواه دروغش مصلحتآميز باشد، يا بيهوده. و از آنجا كه اين مطلب به قاعده اهمّ و مهمّ بازمىگردد، بايد ضررهاى ناشى از دروغ و فوايد آن را با يكديگر مقايسه كرد، آنچه واجد اهميّت بيشترى است، انجام داد. در ضمن اگر بتوان از دروغ به توريه پناه برد، توريه مقدّم است. و منظور از توريه سخنى است كه تاب دو معنى داشته باشد؛ شنونده معنايى را از آن تصوّر مىكند كه خلاف واقع است و باور مىكند، و مصلحت حاصل مىشود، امّا گوينده معناى ديگرى را تصوّر مىكند، كه مطابق با واقع است.
سؤال 1635-مرز انتقاد كجاست؟ اگر انتقاد با پيشنهاد همراه نباشد، چه ضررى دارد؟ آيا خبرنگار در صورتى كه پيشنهادى ارائه نكند، مىتواند انتقاد كند؟
جواب:انتقاد اگر با پيشنهاد توأم باشد، به يقين بهتر است؛ ولى اگر انتقادكننده نتواند پيشنهادى مطرح كند، بازهم از باب امر به معروف و نهى از منكر بايد وظيفه خود را انجام دهد.
سؤال 1636-كمفروشى در خبر و اطّلاعرسانى چيست؟
جواب:كمفروشى معنى خاصّى دارد، كه در معاملات تصوّر مىشود، و مفهوم عامّى دارد، كه هركس از كار خودش كم بگذرد (و به اصطلاح بدزدد) مصداق آن خواهد بود. و در مورد خبر، اگر خبر را به طور ناقص و دست و پا شكسته نقل كنند، يا اصلًا بعضى از اخبار را نقل كنند و بعضى را نقل نكنند، شبيه آن است كه كمفروشى كردهاند.
سؤال 1637-آيا استفاده از خانمها در جمعآورى خبر و گزارشگرى مجاز است؟
جواب:در صورتى كه رعايت اصول عفّت شود، همكارى زنان مانعى ندارد.
سؤال 1638-استفاده از تصوير و چهره زنان مسلمان، اگر محجّبه باشند، چه حكمى دارد؟
جواب:با شرايطى كه ذكر كردهايد، اشكالى ندارد.
سؤال 1639-با توجّه به اين كه قرآن كلام خدا، و معجزه اوست، و بالطّبع خداوند براى برقرارى ارتباط با انسانها شيوههاى بيانى متفاوتى دارد، كه قطعاً كاملترين نيز مىباشد، اين شيوههاى بيانى كدام است؟ چگونه مىتوان در عرصه خبر از آن استفاده كرد؟
جواب:براى پى بردن به شيوههاى فصاحت و بلاغت قرآن، و استفاده از آن براى شيوههاى خبرنگارى، مىتوانيد به جلد هشتم پيام قرآن، بحث اعجاز قرآن از نظر فصاحت و بلاغت، صفحه 87 به بعد، يا به كتاب «قرآن و آخرين پيامبر» نوشته ما، مراجعه فرماييد.
سؤال 1640-اشخاصى هستند كه تفكّرات التقاطى و سوابق فكرى مغاير با نظرات اكثريّت فقهاى شيعه، و فقه حاكم بر نظام مقدّس جمهورى اسلامى (نظير بحث ولايت فقيه) دارند. آيا مىتوان ديدگاهها و نظرات آنها را در جامعه انتشار داد، تا مردم با شنيدن اقوال مختلف بهترين آن را انتخاب كنند؟ در صورتى كه پاسخ منفى باشد، آيه شريفه«فَبَشِّرْ عِبادِ* الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»را چگونه تفسير مىفرماييد؟
جواب:اين كار در صورتى كه موجب بدآموزى نگردد، كار خوبى است. و اين مشكل عمدتاً از طريق نحوه بيان مناسب نظرات مخالفين تأمين مىشود، به اين معنى كه نظرات آنها به صورت موذيانه و مخرّب و توأم با دروغ و تهمت و جوسازى بيان نگردد. البتّه بايد توجّه داشت كه مسائل مختلف است؛ بعضى از مسائل را مىتوان در سطح عموم مطرح كرد، و بعضى از مسائل بايد در سطح حوزه و دانشگاه و محافل علمى مطرح گردد؛ زيرا احتياج به آگاهىهاى تخصّصى دارد. به يقين اشتباه اين دو دسته از مسائل به يكديگر، سبب بروز مشكلاتى در سطح جامعه مىگردد.
سؤال 1641-يك خبر موثّق داراى چه خصوصيّاتى است؟
جواب:خبر موثّق را از چند طريق مىتوان شناخت: نخست از طريق وثاقت
راوى؛ يعنى ناقل خبر شخص مورد اعتمادى باشد. دوّم، از طريق مقبوليّت عمومى، يعنى اگر چه راوى شناخته شده نيست، امّا خبر در ميان مردم چنان شهرتى دارد كه موجب اطمينان مىشود. سوّم، از طريق محتواى خبر، يعنى مضمون خبر چنان مستدلّ و توأم با قرائن است، كه خود گواه صحّت خويش است.
سؤال 1642-آيا ناقلان اخبار و بيان كنندگان وقايع، شرايط خاصّى دارند؟
جواب:آرى شرايط خاصّى دارند؛ وثاقت و امانت، هوش كافى براى فهم مطالب، و حافظه قوى براى نگهدارى و حفظ مطالب، و از همه مهمتر، بىنظرى و حُسن نيّت، و آلوده نكردن اخبار با سليقه شخصى، از جمله اين شرايط است.
سؤال 1643-يك خبرنگار تا چه حدّ مىتواند در نقل خبر به گفته ديگران استناد كند؟ با توجّه به اين كه نمىشود به تواتر رسيد؟
جواب:تا آن جايى كه خبر به حدّ تواتر نرسد، و محفوف به قرائن اطمينانبخش نباشد، بايد آن را به صورت خبر محتمل ذكر كند؛ نه خبر قطعى.
سؤال 1644-يك خبرنگار، غير از روش مشاهده، چگونه مىتواند به صدق يا كذب خبر، يا واقعه خاصى، برسد؟ راههاى شناخت اين دو كدام است؟
جواب:از جوابهاى بالا معلوم شد.
سؤال 1645-هرگاه خبرنگارى شاهد ماجرايى نبوده، ولى مىخواهد خبر آن را نقل كند، چند نفر شاهد لازم است تا خبرنگار به «راستى خبر» برسد؟
جواب:اگر يك فرد مورد وثوق خبر را نقل كند، كافى است. ولى احتياط آن است كه در اخبار مهمّ به قول يك نفر قناعت نكند.
سؤال 1646-آيا در نقل خبر، و شهادت بر وقوع حادثهاى، بين زن و مرد تفاوتى وجود دارد؟ آيا در اين مورد بايد همچون اداى شهادت در محاكم قضايى عمل كرد؟
جواب:در اين مسائل فرقى ميان زن و مرد نيست.
سؤال 1647-بسيارى از سخنرانىها، بيانيّهها، مصاحبهها و مانند آن داراى متونى طولانى است؛ در حالى كه خبرنگار مجبور به خلاصه كردن آن مىباشد. در
خلاصهگيرى، امكان فاصله گرفتن از مضمون، و احياناً القاى يك مفهوم ديگر وجود دارد. آيا اين كار نيز خيانت در امانت محسوب مىشود؟
جواب:در صورت تغيير محتوا، هم دروغ و هم تهمت محسوب مىشود؛ ولى تلخيص كردن و نقل به معنى مانعى ندارد.
سؤال 1648-آيا براى تهيّه خبر مورد نياز نظام، مىتوان رشوه داد؟
جواب:در صورتى كه راه منحصر به آن باشد، و خبر مورد نياز است، مانعى ندارد. و نام آن را نبايد رشوه گذاشت.
سؤال 1649-چگونه مىتوان ثقه بودن خبرنگار را تشخيص داد؟
جواب:ثقه بودن مخبر، از طريق معاشرت، يا شهادت افراد مطّلع و آگاه و ثقه استفاده مىشود.
سؤال 1650-امام راحل قدس سرّه مىفرمودند: «گاه مىتوان براى حفظ نظام، برخى از واجبات را نيز ترك كرد.» آيا اين موضوع در خبر هم صادق است؟ آيا خبرنگار نيز مىتواند براى حفظ نظام به دروغ متوسّل شود؟
جواب:اگر واقعاً مسأله به صورت اهمّ و مهمّ درآيد، و مانند دروغ براى اصلاح ذات البين شود، مانعى ندارد. ولى چون ممكن است اين حكم وسيله سوء استفاده قرار گيرد، و به هر بهانهاى خبرهاى دروغ منتشر كنند، بايد حتّى الإمكان از اين كار پرهيز كرد.
سؤال 1651-گاه مجبوريم براى سرپوش نهادن بر يك عمليّات، يك سناريوى اطّلاعرسانى طرّاحى كنيم. تا اهداف خود را، كه فقط تقويت نظام است، به پيش ببريم، و شايد هيچ كدام از مسائلى كه طبق اين سناريو منتشر مىكنيم اساسى نداشته باشد. حدّ و حدود ما در اين وضعيّت چيست؟
جواب:بايد مطابق قانون اهمّ و مهمّ رفتار شود.
سؤال 1652-آيا در پردازش اخبار مىتوانيم از شيوههاى خبرى غرب، كه با تركيب اطّلاعات مختلف پيامهاى خاصّى را القا مىكنند، و با واقعيّت فاصله دارد، مانند شيوههاى «انگارهسازى»، «برجستهسازى»، «چينش اطّلاعات در كنار هم» استفاده