جديد خوانده مىشود- يكى از دو مطلب ذيل است- الف در حركت- وجود و عدم با يكديگر جمع مىشوند- يك چيز در حالى كه حركت مىكند هم هست و هم نيست- به عبارت ديگر شدن كه همان واقعيت حركت است- تركيبى است از وجود و عدم- .
پل فولكيه مىگويد در اولين مثلث سيستم فلسفى هگل - كه از همه مشهورتر است اينست كه هستى هست- اين مرحله موضوع يا تصديق مىباشد- ولى وجودى كه كاملا غير مشخص باشد- و نتوانيم بگوئيم اين است يا آن- با عدم برابر است به طورى كه- به دنبال اين تصديق نفى آن لازم مىآيد- پس مىگوئيم هستى نيست- اين نفى هم نفى مىشود و مرحله تركيب فرا مىرسد- پس مىگوئيم هستى صورت پذيرفتن شدن است - .
فعلا در باره هستى هست يا هستى نيست- و در باره اينكه وجودى كه كاملا غير مشخص باشد- و نتوانيم بگوئيم اين است يا آن با عدم برابر است- بحثى نداريم بحث ما در باره خود شدن است- كه گفته مىشود در آن هستى و نيستى جمع است
آيا شدن تركيبى از هستى و نيستى است
فلاسفه اسلامى مكرر در سخنان خويش- اين تعبير را آوردهاند كه در حركت- بلكه در سراسر طبيعت- زيرا طبيعت جز حركت دائم چيزى نيست- وجود و عدم با هم در آميخته است و گاه مىگويند- قوه كه نوعى عدم است با فعل كه وجود است متحد است- از طرفى ديديم
كه ديالكتيسينهاى جديد اروپائى نيز- سخت طرفدار اصل تناقض مىباشند- و مدعى هستند كه شدن نه هستى است و نه نيستى- بلكه تركيبى از هستى و نيستى است- اكنون بايد ببينيم اين دو دسته از فلاسفه- يك مطلب را گفتهاند يا خير[1]و به هر تقدير- آيا اين مطلب مستلزم اجتماع نقيضين به مفهوم معروف- باب تناقض در منطق است يا نه- .
در اينجا لازم است اندكى در باره مفهوم عدم- و اعتباراتى كه اين مفهوم پيدا مىكند بحث كنيم- ذهن بشر در احكام و تصديقهائى كه مىكند- دو نوع حكم دارد حكم اثباتى مانند زيد ايستاده است- و حكم سلبى مانند زيد ايستاده نيست- نوع اول حكم به وجود يك نوع نسبت است در ظرف خارج- و اما نوع دوم رفع آن نسبت است از ظرف خارج و واقع- و به عبارت ديگر حكم به ارتفاع آن نسبت است از خارج- به عبارت ديگر- در قضيه موجبه حكم مىشود به تحقق يك نسبت- و در قضيه سالبه حكم مىشود به عدم تحقق آن نسبت- تفاوت قضيه موجبه و سالبه در اين است كه- قضيه موجبه حكايت مىكند از نسبت ايجابيه در خارج- و قضيه سالبه حكايت مىكند از نابودى- و مطابق نداشتن همان نسبت ايجابيه در خارج- نه اينكه هر دو حكايت مىكنند از نوعى نسبت خارجى- .
بعضى از متاخران منطقيين اسلامى پنداشتهاند كه- قضيه موجبه و
[1]مخصوصا لازم است مقايسه دقيقى ميان اين دو طرز تفكر شود كه يكى از آن جهت هستى و نيستى را مخلوط و توأم مىانگارد كه وجود به آخرين حد ضعف خود رسيده است و ديگرى از آن جهت مىگويد كه تا وجود با عدم توأم نشود تحصل و تحقق نمىپذيرد.
سالبه- هر كدام مشتمل بر نوع خاصى از نسبت مىباشند- يكى نسبت ايجابى و ديگرى نسبت سلبى- و قضيه موجبه حكايت مىكند از نسبت ثبوتى ايجابى خارجى- و قضيه سالبه حكايت مىكند از نسبت سلبى خارجى- .
ولى محققان به ثبوت رسانيدهاند كه اين اشتباه است- در قضيه موجبه و سالبه بيش از يك نوع نسبت در كار نيست- كه همان نسبت ثبوتى ايجابى است- چيزى كه هست قضيه موجبه حكايت مىكند از- مطابق داشتن و مصداق داشتن اين نسبت در خارج- و قضيه سالبه حكايت مىكند از مطابق نداشتن- و مصداق نداشتن آن نسبت ايجابى در ظرف خارج-[1]و اين دو با يكديگر متفاوت است از اين رو مىگويند- مفاد قضيه سالبه سلب الربط است نه السلب الربط- و نه ربط السلب كه مفاد قضيه معدوله است- .
اعتبار اصلى مفهوم عدم همان است كه در قضيه سالبه است- و عدم به همين اعتبار است كه نقيض وجود است- و همين عدم است كه اصطلاحا عدم بديل ناميده مىشود- هر گاه قضيهاى داشته باشيم- و قضيه ديگر مفاد اين را رفع كند- يعنى يك نفى و يك سلب مستقيما مفاد آن قضيه را بر دارد- اين دو قضيه نقيض يكديگر خواهند بود- تنها قضيهاى نقيض قضيه ديگر است كه- مفاد يكى از آن دو قضيه رفع و سلب قضيه ديگر بوده باشد- و نفس سلب و رفع هيچگونه قيدى نداشته باشد- يعنى تمام قيدها تحت سلب واقع شود و قيد مسلوب باشد- اينست معنى اينكه مىگويند«نقيض كل شىء رفعه» عدم به اين اعتبار كه اعتبار اصلى آن است- هيچگونه
[1]رجوع شود به اسفار جلد اول مرحله ثانيه فصل نهم«في أن العدم ليس رابطيا».
خارجيتى ندارد- هيچگونه نفس الامريتى ندارد- مصداقى برايش اعتبار نشده است حتى زمان ندارد- يعنى زمان ظرف اين عدم نيست- بلكه ظرف چيزى است كه عدم به عنوان سلب- بر او وارد شده است مثلا اگر بگوئيم- زيد امروز ايستاده نيست- امروز ظرف زيد ايستاده مىباشد نه ظرف نيست- عدم به اين اعتبار همان نفى و سلب است- اين كه مىگويند اجتماع نقيضين جايز نيست- يعنى اجتماع ايجاب و سلب يا اثبات و نفى جايز نيست- به حسب اين اعتبار ذهن در بيرون هستى- يعنى به صورت ناظر از فوق هستى ايستاده- و نسبتى را از هستى و واقع بيرون مىبرد- و دامن هستى را از آن پاك مىكند- و هيچ مصداقى براى او نمىبيند- .
اما عدم اعتبار ديگرى نيز دارد كه نوعى مجاز است- ذهن پس از آنكه چيزى را از خارج نفى و سلب كرده- و براى آن چيز مصداق و نفس الامريتى نديد- چنين اعتبار مىكند كه نفس نفى و سلب- به جاى ايجاب و اثبات نشسته است- يعنى هنگامى كه وجود يك شىء خاص را در خارج نمىبيند- نقطه مقابل آن وجود را كه در واقع- جز خالى بودن خارج از آن وجود چيزى نيست- به عنوان يك امرى كه جاى وجود را پر كرده است- اعتبار مىكند و فرض مىكند عدم آن شىء در خارج است- و به اين اعتبار است كه خارج- هم هستى را در خود جا مىدهد و هم نيستى را- نيستى نيز مانند هستى خارجيت مىيابد- كه البته اعتبار مىشود به اين اعتبار فرضى و مجازى است- كه عدم نفس الامريت پيدا مىكند- زمان و مكان برايش اعتبار مىشود- احكامى نظير احكام وجود پيدا مىكند-
و به اين اعتبار است كه مىگوئيم زيد معدوم است در خارج- يا مىگوئيم زيد معدوم در اين زمان يا در آن مكان است- پس فرق است بين مفهوم زيد موجود نيست در خارج- و مفهوم زيد معدوم است در خارج- در قضيه اول نفى همان مفهوم اصلى خود را دارد- كه نفى وجود است از خارج- ولى در قضيه دوم عدم مانند يك مفهوم مثبت حمل شده است- و مفهوم ربط السلب پيدا كرده است- .
در اين اعتبار هر مرتبه از مراتب وجود- اعتبارا و مجازا مصداق عدم مرتبه ديگر شمرده مىشود- زيرا بديهى است كه عدم مصداق واقعى ندارد- مصداق عدم هر چيز وجودات ساير اشياء است- و به اصطلاح هر مرتبهاى از وجود- راسم عدم مرتبه ديگر است- .[1]
اكنون كه اين دو اعتبار دانسته شد- و معلوم شد كه عدم به اعتبار اصلى- هيچگونه نفس الامريتى ندارد- و هيچگونه خارجيتى براى آن اعتبار نمىشود- و به آن اعتبار است كه نقيض وجود است- ولى به اعتبار دوم مجاز نفس الامريت دارد- و وجودات خارجى مصداق اين عدم اعتبار مىشوند- و راسم آن مىباشند و به اين اعتبار- عدم مجازا يك شىء واقعيتدار اعتبار مىشود- مىتوانيم به معنى و مفهوم سخن فلاسفه كه مىگويند- در شدن وجود و عدم با يكديگر آميختهاند پى بريم- ولى لازم است قبلا توضيحى در باره حركت- و در باره شدن بدهيم تا مطلب روشن گردد- .
شدن عبارت است از وجود تدريجى و سيال- وجود تدريجى
[1]منظومه سبزوارى فريده ثالثه«في القدم و الحدوث»غرر«في تعريفهما و تقسيمهما».
داراى يك نوع كشش و امتداد است- در طول زمان و به عبارت دقيقتر- زمان از نوع خاص كشش و امتداد كه از خروج تدريجى اشياء- از قوه به فعل پديد مىآيد صورت مىپذيرد- و از همين نظر ذهن مىتواند آنرا به اجزائى و مراتبى كه- آن مراتب و اجزاء نسبت به يكديگر تقدم و تاخر- و قوه و فعليت دارند و هيچگونه معيتى با هم ندارند- تجزيه كند اين اجزاء و مراتب- چون معيت ندارند فاقد يكديگرند- در باره هر يك از اجزاء اين معنى صادق است كه- در مرتبه ديگرى نيست و به تعبيرى كه- ديالكتيسينها را خوش آيد نه ديگرى است- و قهرا در مورد هر جزئى عدم جزء ديگر صادق است- به عبارت ديگر در مرتبه جزء قبلى جزء بعدى وجود ندارد- بلكه معدوم است يعنى عدم آن ثابت است- و باز به عبارتى كه ديالكتيسينها را خوش آيد- جزء بعدى نفى جزء ديگرى است- و در مرتبه جزء بعدى جزء قبلى وجود ندارد- بلكه عدم آن ثابت است- .
از طرف ديگر مىدانيم مراتب و اجزائى كه- در يك ممتد اعتبار مىشود محدود نيست- و قابليت تجزيه به يك حد معين متوقف نمىشود- بلكه هر جزئى به نوبه خود تجزيه مىشود به اجزائى كه- بر هر يك از آن اجزاء عدم جزء پيش از آن- و جزء بعد از آن صادق است و باز هر يك از آن اجزاء نيز- به اجزاء كوچكتر و آن اجزاء كوچكتر به اجزاء كوچكتر- قابل تجزيه است الى غير النهايه- و قهرا الى غير النهايه مراتب اعتبار مىشود- و هر مرتبهاى هم مصداق عدم مرتبه قبل- و مرتبه بعد از خودش اعتبار مىشود- و عدم و وجود آن چنان آميختگى پيدا مىكنند كه- قابل
تفكيك و جدائى از يكديگر نمىباشند- .[1]
از آنچه گفته شد معلوم شد كه- عدم به اعتبار اصلى كه همان نفى و سلب است- هيچگونه اعتبار خارجيت و واقعيت ندارد- تا فرض اتحاد و اجتماع با وجودى از وجودات در آن بشود- و به اعتبار ثانوى- خارجيت و واقعيت براى آن اعتبار مىشود- و از اين نظر است كه در بارهاش- ظرف زمان و ظرف مكان اعتبار مىشود- و هم به اين اعتبار است كه- طرف نسبتهائى واقع مىگردد و معلوم شد كه- عدم به اعتبار دوم واقعيتش اعتبارى است نه حقيقى- از اين رو به هيچ وجه قابل مقايسه با وجود نيست- و معلوم شد كه در وجودهاى تدريجى و شدنها- از آن نظر كه وجود سيال است و هيچگونه ثباتى ندارد- يعنى هيچگونه واقعيتى كه در يك امتداد كوچك- يا بزرگ از زمان باقى بماند ندارد- حدوثش عين فنا و بقائش عين گذشت است- و هر قطعهاى از آن را كه در نظر بگيريم- منقسم مىگردد به گذشته و آينده- و هر قطعه از گذشته و آينده به نوبه خود نيز منقسم مىشود- به گذشته و آينده ديگرى و به همين دليل- هر اندازه آنرا كوچك فرض كنيم منقسم مىشود به دو هستى- كه هر هستى نيستى آن ديگرى است- و هر يك از آن دو هستى نيز به دو هستى ديگر منقسم مىشود- كه باز هر يك از آن دو هستى- مجازا و اعتبارا نيستى آن ديگر است- و از اين جهت گفته مىشود كه هستى و نيستى وجود و عدم- اثبات و نفى در شدن به هم آميخته و متحدند- بديهى است كه اين آميختگى- از نوع آميختگى دو عنصر واقعى نيست- و يك تركيب واقعى صورت نمىگيرد- بلكه
[1]در اينجا لازم است مفاد قضيه معدوله كه موضوع مصداق عدم واقع شود و ملاك آن و تفاوت آن با سالبة المحمول و با سلب تحصيلى بيان شود.
اساسا آميختگى در كار نيست- يك وجود سيال است كه قابليت اعتبار عدم در آن آن چنان است- كه امكان تفكيك ميان وجود و عدم در آن در كار نيست- و هم معلوم شد كه اين نوع عدم- كه اعتبار آميختگى آن با وجود شده است- نقيض وجود نيست و به هر حال با قانون جمع نقيضين- كه منطق مىگويد ارتباط ندارد- .
ب مطلب دومى كه در اصطلاح ديالكتيك جديد- سازش تناقضها و احيانا اجتماع ضدين- يا اجتماع نقيضين ناميده مىشود اجتماع متضادها است- اما به اصطلاح ديگر نه اصطلاح باب تقابل- كه در پرتو تركيب صورت مىگيرد- .
منطقيين و فلاسفه معمولا تضاد[1]را- در مورد خاصى به كار مىبرند و آن عبارت است از- دو عرضى كه در جنس اشتراك دارند- ولى داراى دو فصل مختلف مىباشند- اينگونه اعراض امكان اجتماع در موضوع و محل واحد ندارند- فى المثل سياهى و سفيدى براى جسم- و يا مثلث بودن و مربع بودن براى آن- دو كيفيتى اين چنين مىباشند- امكان ندارد كه جسم واحد در آن واحد- هم سياه واقعى باشد و هم سفيد واقعى و به تعبير ديگر- امكان ندارد كه رنگ واحد هم سياه باشد و هم سفيد- همچنانكه امكان ندارد سطح واحد هم مثلث باشد و هم مربع- و به عبارت ديگر شكل واحد هم مثلث باشد و هم مربع- البته ممكن است سياه و سفيد باشد- يعنى قسمتى از نقاط سطح جسم
[1]راجع به دو اصطلاح تضاد ميان فلاسفه اسلامى رجوع شود به تعليقه صدرا بر شفا ص 43.ايضا رجوع شود به كنفرانسهاى تضاد و حركت در دانشكده الهيات[كه به صورت مقاله«اصل تضاد در فلسفه اسلامى»در كتاب مقالات فلسفى به چاپ رسيده است].