بزرگوار ما، حضرت امام خمينى رحمه الله نيز مورد اشاره قرار گرفته و ايشان فرموده است:
«هيئت افْعَلْ، براى بعث و اغراء، وضع شده است ولى نه براى بعث و اغراء حقيقى بلكه براى بعث و اغراء اعتبارى.[1]در نتيجه، در جايى كه هدف آمر، تحقّق مأمور به از مأمور است بايد بگوييم: «هيئت افْعَلْ، براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى وضع شده است و اين بعث و تحريك اعتبارى، مثل ساير اعتباريات، منشأ آثارى نزد عقلاست.
بحث در ارتباط با اوامر قسم دوم
قسم دوم از اوامر، اوامرى بود كه در مقام تعجيز، تسخير، تهديد، تمنى و ترجّى بكار مىرفت، مثل آيه شريفه (فأتوا بسورة من مثله)[2]و آيه شريفه (كونوا قردة خاسئين)[3]و آيه شريفه (اعملوا ما شئتم)[4]و شعر «ألا يا أيّها اللّيل الطويل ألا انجلي ...» كه به شب طولانى خطاب مىكند و مىگويد: چرا منجلى نمىشوى و به صبح، تبدّل پيدا نمىكنى، از تو شايسته است كه هرچه سريعتر، حالت صبح در تو پيدا شود. «انجلي» صيغه امر و هيئت افْعَلْ است و در مقام تمنّى و ترجّى بكار رفته است يعنى شاعر، اميد اين را دارد كه ليل، حالت انجلاء و اصباح پيدا كند. آيا مستعمل فيه در اينگونه موارد چيست؟ آيا مستعمل فيه، عبارت از همين عناوين- يعنى تعجيز و تسخير و ...- است؟ اين را مرحوم آخوند نفى كرد و حق با ايشان بود. بنا بر مبنايى كه ما در مورد هيئت افعل بيان كرديم، مىگوييم: در اينجا نيز هيئت افْعَلْ، در بعث و تحريك اعتبارى استعمال شده است ولى
[1]- مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج 1، ص 245، تهذيب الاصول، ج 1، ص 135 و 137
[2]- البقرة: 23
[3]- البقرة: 65
[4]- فصّلت: 40
براى اغراضِ تعجيز و تسخير و ... و اين استعمال، استعمال مجازى است. البته به آن صورتى كه ما در رابطه با مجاز گفتيم و حرف مشهور را نپذيرفتيم. توضيح اين كه: مشهور مىگفتند: مجاز، عبارت از تبادل لفظ است يعنى شما لفظ زيد را برمىداريد و به جايش اسد را مىگذاريد ولى معنا، همان معناى زيد و رجل شجاع است و معناى اسد مطرح نيست. اگر شما در مقام رعايت علاقه پاى معناى اسد را به ميان آوريد و مثلًا بگوييد: «زيد أسد»، مشهور مىگويند: «درست است كه شما در اينجا زيد را به اسد تشبيه كرده و معناى اسد را مشبّهبه قرار دادهايد ولى به ميان آمدن معناى اسد، فقط در مقام رعايت علاقه است امّا آيا شما در مقام استعمال، اسد را در چه معنايى استعمال كردهايد؟ در جواب خواهيد گفت: مستعمل فيه آن، عبارت از همان معناى مجازى- يعنى رجل شجاع- است يعنى شما لفظ زيد را برداشتيد و به جاى آن، اسد را گذاشتيد و مجوّز اين تبادل اين بوده كه علاقه مشابهتى بين زيد و اسد وجود داشته است ولى لازمه تحقق علاقه مشابهت، اين نيست كه الآن كه شما كلمه اسد را در معناى مجازى بكار مىبريد، ديگر از نظر مستعمل فيه، معناى اسد نقشى داشته باشد. مشهور مىگويند: معناى حقيقى اسد، از نظر مستعمل فيه، نقشى ندارد.
مستعمل فيه شما، رجل شجاع است، كه معناى غير موضوع له مىباشد». اما سكاكى در باب استعاره[1]مىگفت: كلمه اسد در «رأيت أسداً يرمي» در همان معناى خودش- يعنى حيوان مفترس- استعمال شده است ولى ما در معناى آن توسعه داده و مىگوييم: حيوان مفترس، همانطور كه افرادى حقيقى و واقعى دارد، داراى افرادى ادعائى نيز مىباشد و ما وقتى كلمه اسد را بر زيد، اطلاق مىكنيم، زيد را مصداق ادعايى معناى حقيقى اسد قرار مىدهيم. بنابراين، معناى مستعمل فيه در باب مجاز، همان معناى حقيقى است. و حضرت امام خمينى رحمه الله به تبعيت از استادشان صاحب كتاب وقاية الأذهان[2]،
[1]- استعاره، مجازى است كه علاقه آن مشابهت باشد.
[2]- مرحوم شيخ محمد رضا نجفى اصفهانى.
تحقيقى شبيه كلام سكّاكى در ارتباط با مجاز مطرح كرد با اين تفاوت كه سكّاكى اين حرف را فقط در مورد استعاره مطرح كرده ولى امام خمينى رحمه الله و استادشان در مورد همه مجازات مطرح كردند. ما در بحث مجاز گفتيم: اين حرف، علاوه بر اينكه حرف ظريفى است، منطقى هم مىباشد كه در همه مجازات، لفظ، در معناى حقيقى خودش استعمال مىشود ولى گاهى كه انسان، لفظ را در معناى حقيقى استعمال مىكند، ثابت و راكد مىايستد و گاهى معناى حقيقى به منزله پلى واقع مىشود كه انسان از آن پل عبور كرده و به معناى مجازى مىرسد. امّا درهرصورت، مستعمل فيه، همان معناى حقيقى است. و اينكه به حقيقت، حقيقت مىگويند براى اين است كه حقيقت به معناى ثابت است، يعنى معناى حقيقى، مَعْبَر نيست، ثابت است. اگر اين مبنا را در مورد مجاز بپذيريم، لطافت و ظرافت استعمالات مجازيه، محفوظ مىماند، به خلاف مبناى مشهور كه اينگونه نيست. مثلًا در قضيّه حمليه «زيدٌ أسدٌ» بر مبناى مشهور، به لحاظ مشابهتى كه بين زيد و اسد وجود دارد، اسد را مستقيماً در خود زيد، استعمال كردهايم. در نتيجه قضيّه «زيد أسد» به معناى «زيدٌ زيدٌ» مىشود، و فايده مهمّى بر اين قضيّه مترتب نيست. ممكن است كسى بگويد: همانطور كه «اسد» نكره است، در استعمال مجازى نيز «أسد» را در يك معناى كلّى نكره استعمال مىكنيم نه در خصوص زيدى كه عنوان ادبىاش «معرفه» است. ما «أسد» را در كلّى «رجل شجاع» استعمال مىكنيم، در نتيجه «زيد أسد» به معناى «زيد رجلٌ شجاعٌ» شده و مفيد فايده خواهد بود. در پاسخ مىگوييم: درست است ولى آيا «زيد أسد» داراى همان ظرافتى است كه «زيد رجل شجاع» دارد يا اينكه در «زيد أسد» لطافت و ظرافت بيشترى وجود دارد؟
بنا بر آنچه شما مىگوييد، فرقى ميان «زيد أسد» و «زيد رجلٌ شجاعٌ» نيست، زيرا شما از نظر معنا كارى نكرديد. تنها آمدهايد به جاى استعمال لفظ «رجل شجاع»، لفظ أسد را بكار بردهايد ولى معنا همان معناى رجل شجاع است. امّا آيا واقعاً اينطور است؟ آيا هدفى كه در «زيد أسد» تعقيب مىشود- كه عبارت است از لطافت و جهت محسّنه
بيانيه- همان چيزى است كه در «زيد رجل شجاع» وجود دارد؟ خير، اينگونه نيست.
بنابراين بايد گفت: اسد، در رجل شجاع، استعمال نشده، بلكه در معناى خودش استعمال شده است، ولى روى معناى خودش، تمركز پيدا نكردهايم بلكه از آن عبور كردهايم و به تعبير سكاكى: «آمدهايم افرادى ادعايى براى معناى حقيقى درست كردهايم و ادعا كردهايم اين فرد هم از افراد همان معناى حقيقى است. و به عبارت ديگر:
تصرّف، در يك امر عقلى و ذهنى است». در مباحث مربوط به حقيقت و مجاز، شعرى را نيز مطرح كرديم كه امام خمينى رحمه الله نيز به آن استشهاد كرده بود. و آن شعر اين بود:
قامت تُظَلِّلُني و من عجب
شمس تُظَلِّلُني عن الشمس
شاعر در مورد محبوبه خودش مىگويد: او بين من و شمس، ايجاد حايل و سايه كرده و من تعجب مىكنم كه چطور مىشود خورشيدى سايبان خورشيد ديگر قرار گيرد.
عنوان سايبان بودن، در شأن خورشيد نيست. معنا ندارد كه خورشيد، سايبان باشد. بنا بر حرف مشهور، شمس اوّل، در معناى مجازى- يعنى محبوبه شاعر- استعمال شده است. پس معناى شعر، اين مىشود: «عجيب است كه چگونه محبوبه من سايبان خورشيد قرار گرفته است». اين چه تعجبى دارد؟ محبوبه شاعر، يك انسان است و مىتواند سايبان خورشيد قرار گيرد. آنچه تعجب دارد اين است كه خورشيدى سايبان خورشيد ديگر شود. پس معلوم مىشود كه مسئله، مربوط به لفظ نيست. هرچه هست در ارتباط با معانى است و شواهد زيادى در اين زمينه وجود دارد و انصافاً اين از تحقيقات ارزنده باب ادبيات است كه مبتكر آن مرحوم شيخ محمد رضا نجفى اصفهانى صاحب كتاب «وقاية الأذهان» است و امام خمينى رحمه الله نيز اين مسئله را از ايشان پذيرفته است.[1]
[1]- مرحوم شيخ محمد رضا نجفى اصفهانى، در زمان مرحوم حاج شيخ عبد الكريم حائرى، مدّتى در قم اقامت داشته و امام خمينى رحمه الله در درس ايشان شركت مىكرده است.
رجوع به اصل بحث:
پس از بيان مقدّمه فوق، به اصل بحث خودمان رجوع مىكنيم. ما معتقد بوديم كه هيئت افْعَلْ براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى وضع شده است ولى داعى و محرّك براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى، نوعاً عبارت از اين است كه آمر مىخواهد اين مأمور به در خارج تحقّق پيدا كند. در اين قبيل موارد، ما مىگوييم: استعمال، حقيقت است. ولى گاهى داعى و محرّك براى انشاء بعث و تحريك اعتبارى، عبارت از تعجيز و تسخير و ... است. در اينگونه موارد، ما استعمال را مجازى مىدانيم ولى به همان كيفيتى كه خودمان در ارتباط با مجاز گفتيم. يعنى در اين موارد نيز صيغه افعل، در انشاء بعث و تحريك اعتبارى استعمال شده است ولى روى بعث و تحريك اعتبارى توقف نكرده است بلكه معناى حقيقى به منزله پلى براى هدف اصلى است. هدف اصلى در (فأتوا بسورة من مثله)[1]عبارت از تعجيز و در (كونوا قردة خاسئين)[2]عبارت از تسخير و در (اعملوا ما شئتم)[3]عبارت از تهديد و انذار و در «ألا يا أيّها الليل الطويل ألا انجلي» عبارت از تمنّى و در بعضى از موارد هم عبارت از ترجّى است ولى مستعمل فيه در همه اين موارد، عبارت از بعث و تحريك اعتبارى است. و مانعى هم ندارد كه ما قسم اوّل را- كه هدف در آن تحقّق مأمور به است و معناى حقيقى به عنوان پل قرار نگرفته است- استعمال حقيقى بدانيم و قسم دوم را- كه هدف در آن، تعجيز و تسخير و ... است و معناى حقيقى به منزله پل براى عبور و رسيدن به آن هدف قرار گرفته است- استعمال مجازى بدانيم.
[1]- البقرة: 23
[2]- البقرة: 65
[3]- فصّلت: 40
بحثى قرآنى
مرحوم آخوند در اينجا وارد يك بحث قرآنى شده و آن اين است كه در قرآن به موارد زيادى برخورد مىكنيم كه خداوند متعال استفهام مىكند. مثلًا از موسى عليه السلام سؤال مىكند: (و ما تلك بيمينك يا موسى)[1]. و استفهام، از شئون جهل است و كسى كه عارف و آگاه به واقعيات بوده و (بكلّ شىء عليم)[2]است، چه معنا دارد كه استفهام كند؟ و يا در قرآن به موارد زيادى از تمنى و ترجّى برخورد مىكنيم. آياتى در قرآن داريم كه در آنها (لعلّهم يهتدون)[3]بكار رفته است و لعلّ به معناى ترجّى- يعنى اميدوارى- است و اميدوارى در مورد عجز مطرح مىشود. كسى كه هيچگونه عجزى ندارد و قدرت او مطلق و (على كلّ شىء قدير)[4]است، اميدوارى و ترجّى در مورد او چه معنايى دارد؟ اميد به اهتداء، در مورد كسى است كه جاهل باشد. و تمنّى در مورد كسى است كه عاجز باشد و چون در مورد خداوند متعال، هيچ شائبه جهل و عجز وجود ندارد، پس اين ليت و لعلّهايى كه در قرآن بكار رفته به چه معناست؟
راه حلّ مرحوم آخوند
مرحوم آخوند، همانطور كه براى طلب، وجودى انشائى قائل شد و مفاد هيئت افْعَلْ را عبارت از انشاء طلب قرار داد، در اينجا نيز مىگويد: ادوات استفهام، براى استفهام حقيقى وضع نشدهاند بلكه براى استفهام انشائى وضع شدهاند و استفهام انشائى، غير از استفهام حقيقى است. آنچه ملازم با جهل است، استفهام حقيقى است و اين ملازمه، در استفهام انشائى وجود ندارد. سپس مىفرمايد: ولى داعى بر اين
[1]- طه: 17
[2]- الشورى: 12
[3]- الأنبياء: 31، السجدة: 3
[4]- البقرة: 106
استفهام انشائى مختلف است. گاهى داعى برآن، عبارت از استفهام حقيقى است يعنى كسى كه استفهام انشائى كرده، واقعاً جاهل بوده و مىخواهد از طريق استفهام، به واقعيت مسئله پى ببرد. و گاهى هم داعى براى استفهام انشائى، چيز ديگر است، مثلًا در (و ما تلك بيمينك يا موسى)[1]داعى براى استفهام انشائى، عبارت از اين است كه خداوند، روى لطفى كه به حضرت موسى عليه السلام دارد، مىخواهد با او صحبت كند. مرحوم آخوند نظير اين مطلب را در مورد ترجّى و تمنّى نيز مىگويد. ايشان مىفرمايد: الفاظ تمنّى و ترجّى نيز در انشائياتِ از اينها استعمال مىشود ولى داعى به اين ترجّى و تمنّى انشائى، گاهى همان تمنّى و ترجّى حقيقى است و گاهى چيز ديگر مثل ميل به اهتداء مردم است. حاصل فرمايش مرحوم آخوند اين است كه جهل و عجز در استفهام و تمنّى و ترجّى حقيقى مطرح است درحالىكه مستعمل فيه در تمامى موارد، عبارت از انشائياتِ از اين مفاهيم است.[2]
راه حلّ ديگر
بنا بر راهى كه ما ذكر كرديم، حلّ اشكال به صورت ديگرى است، زيرا ما مىگوييم: استفهام، تمنّى و ترجّى در تمام اين موارد، در همان استفهام حقيقى و تمنّى و ترجّى حقيقى استعمال شده است با اين فرق كه در غير مورد خداوند، مستعمل فيه، همان معناى حقيقى است و مسئله، به همينجا خاتمه پيدا مىكند ولى در مورد خداوند، اگرچه مستعمل فيه، همان معناى حقيقى است امّا در معناى حقيقى توقّف نمىكند، بلكه استفهام و تمنّى و ترجّى حقيقى به منزله پلى براى هدف ديگر است. بنابراين، مستعمل فيه در حقيقت و مجاز، در جميع موارد يكسان است و تنها
[1]- طه: 17
[2]- كفاية الاصول، ج 1، ص 102 و 103
فرقى كه ميان آن دو است ركود بر معناى حقيقى و عبور از آن مىباشد. مؤيّد اين روش در ما نحن فيه اين است كه هرچند مرحوم آخوند در اينجا استفهام انشائى و تمنّى و ترجّى انشائى درست كرده ولى ما گفتيم: «انشاء نمىتواند به امور واقعيّه تعلّق بگيرد» درحالىكه استفهام و تمنّى و ترجّى، از واقعياتند.
بحث دوم: آيا مفاد هيئت افْعَلْ، خصوص بعث و تحريك وجوبى است يا بر اعم از وجوب و استحباب[1]دلالت مىكند؟
قبل از ورود به بحث، تذكّر نكتهاى را لازم مىدانيم: در فرق بين وجوب و استحباب، وقتى از مادّه امر- يعنى أ، م، ر- بحث مىكرديم به اين نتيجه رسيديم كه اگرچه هريك از وجوب و استحباب، بسيط مىباشند ولى بين آنها تفاوت وجود دارد و تفاوتشان به شدّت و ضعف است. امّا در آنجا چون هنوز وارد مباحث مربوط به طلب و اراده نشده بوديم و پيرامون مفاد هيئت افْعَلْ، بحثى نكرده بوديم و هنوز به اين نتيجه نرسيده بوديم كه هيئت افْعَلْ، ربطى به طلب ندارد، لذا در آنجا، وقتى مىخواستيم فرق بين وجوب و استحباب را مطرح كنيم، طبق همان حرف مشهور، بر كلمه «طلب» تكيه كرديم و بحث مىكرديم كه آيا وجوب، طلبِ مركّب است يا طلبِ بسيط؟ و ما كه در آنجا مسأله شدّت و ضعف را اختيار كرديم، بنا بر همان پايه طلب بود. ولى اكنون كه آن مراحل را گذراندهايم، اگرچه اصل مسئله- يعنى اينكه فرق بين وجوب و استحباب، به شدت و ضعف است- به قوّت خودش باقى است ولى بحث اين
[1]- به نحو اشتراك لفظى يا معنوى.