کتاب اعتقاد ما

مى‌شويد، اين امرى است حتمى و قطعى بر پروردگارت، سپس آنها را كه تقوا پيشه كرده‌اند از آن رهايى مى‌بخشيم و ظالمان را، در حالى كه به زانو درآمده‌اند در آن رها مى‌سازيم».[1]

عبور از اين گذرگاه صعب العبور خطرناك بستگى به چگونگى اعمال انسان‌ها دارد چنان كه در حديث معروفى مى‌خوانيم:

مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ الْبَرْقِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مِثْلَ عَدْوِ الْفَرَسِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ حَبْواً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مَشْياً، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمُرُّ مُتَعَلِّقاً، قَدْ تَأْخُذُ النّارُ مِنْهُ شَيئاً وَ تَتْرُكُ شَيْئاً؛

بعضى مانند برق از آن مى‌گذرند و بعضى همچون اسب تيزرو، بعضى با دست و زانو، بعضى همچون پيادگان و بعضى به آن آويزان مى‌شوند (و مى‌گذرند!) گاه آتش دوزخ از آنها چيزى را مى‌گيرد و چيزى را رها مى‌كند!».[2]

امّا «ميزان» چنان كه از نامش پيداست وسيله‌اى است براى سنجش اعمال انسان‌ها، آرى در آن روز همه اعمال ما را مى‌سنجند و ارزش و وزن هر يك را آشكار مى‌كنند:

«وَ نَضَعُ الْمَوازينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيمَة فَلا تُظْلَمُ نَفْس شَيْئاً وَ انْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اتَيْنا بِها وَ كَفى بِنا حاسِبينَ؛ما ترازوهاى عدل را در روز قيامت برپا مى‌كنيم، و به هيچ كس كم‌ترين ستمى نمى‌شود، حتّى اگر به مقدار سنگينى يك دانه خردل (كار نيك و بدى) داشته باشد ما آن را

[1]. سوره مريم، آيات 71 و 72

[2]. اين حديث با مختصر تفاوتى در منابع معروف شيعه و اهل سنّت، مانند كنز العمّال حديث 39036 و قرطبى، جلد 6، صفحه 4175 ذيل آيه 71 سوره مريم و صدوق در امالى خود آن را از امام صادق عليه السلام نقل كرده است. در صحيح بخارى نيز بابى ديده مى‌شود تحت عنوان «الصّراط جسر جهنّم» (صحيح بخارى، جلد 8، صفحه 146)

حاضر مى‌كنيم و (جزايش را به او مى‌دهيم) و كافى است كه حساب كننده باشيم!».[1]

«فَامّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوازينُهُ* فَهُوَ فى عيشةٍ راضِيَةٍ* وَ امّا مَنْ خَفَّتْ مَوازينُهُ* فَامُّهُ هاوِيَة؛امّا كسى كه در آن روز، ترازوهاى اعمالش سنگين است، در يك زندگى رضايتبخش خواهد بود، و كسى كه ترازوهايش سبك است جايگاهش دوزخ است!».[2]

آرى عقيده ما اين است كه نجات و رستگارى در آن جهان بستگى به اعمال انسان‌ها دارد، نه آرزوها و پندارها، هر كس در گرو اعمال خويش است و بدون پاكى و تقوا كسى راه به جايى نمى‌برد:«كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَة؛هر انسانى در گرو اعمال خويش است».[3]

اين شرح كوتاهى بود از چگونگى «صراط» و «ميزان» هرچند جزئيات آن براى ما معلوم نيست و همان گونه كه قبلًا نيز گفته‌ايم چون سراى آخرت عالمى است بسيار برتر از جهانى كه در آن زندگى مى‌كنيم، درك همه مفاهيم آن براى ما زندانيان دنياى مادّى مشكل يا غير ممكن است.

41- شفاعت در قيامت‌

ما معتقديم:در قيامت پيامبران و امامان معصوم و اولياء اللَّه بعضى از گنهكاران را به اذن خدا شفاعت مى‌كنند و مشمول عفو الهى‌

[1]. سوره انبياء، آيه 47

[2]. سوره قارعه، آيات 6 تا 9

[3]. سوره مدّثّر، آيه 38

مى‌گردند، ولى فراموش نكنيم كه اين اذن تنها براى كسانى است كه پيوندهاى خود را از خدا و اولياء اللَّه قطع نكرده باشند، بنابراين شفاعت بى‌قيد و شرط نيست، آن نيز نوعى رابطه با اعمال و نيّات مادارد.

«وَ لا يَشْفَعُونَ الّا لِمَنِ ارْتَضى؛آنها جز براى كسى كه خدا راضى به شفاعت اوست، شفاعت نمى‌كنند!».[1]

و چنان كه در گذشته نيز اشاره شد «شفاعت» راهى است براى تربيت انسان و وسيله‌اى است براى جلوگيرى از غوطه‌ور شدن در گناه و قطع تمام پيوندها و روابط از اولياء اللَّه به انسان مى‌گويد اگر آلوده گناه هم شده‌اى، از همان جا باز گرد و بيش از اين گناه مكن!

به يقين مقام «شفاعت عظمى» از آن پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است و بعد از او ساير پيامبران و امامان معصوم و حتّى علما و شهدا و مؤمنان عارف و كامل و از آن فراتر قرآن و اعمال صالحه نيز براى بعضى شفاعت مى‌كنند.

در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم:«ما مِنْ احَدٍ مِنَ الاوَّلينَ وَ الآخِرينَ الّا وَ هُوَ يَحْتاجُ الى شَفاعَةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله يَوْم القِيامَةِ؛هيچ كس از اوّلين و آخرين نيست مگر اين‌كه نياز به شفاعت محمّد صلى الله عليه و آله در قيامت دارد!».[2]

در حديث ديگرى در كنز العمّال از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است:«الشُّفعاءُ خَمْسَة: الْقُرْآنُ و الرَّحْمُ وَ الامانَةُ وَ نَبِيُّكُمْ وَ اهْلُ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ؛در روز قيامت پنج شفيع وجود دارد: قرآن، صله رحم، امانت و پيامبر شما و اهل بيت او».[3]

[1]. سوره انبيا، آيه 28

[2]. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 42

[3]. كنز العمّال، حديث 39041 (جلد 14، صفحه 390)

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم:«اذا كانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ بَعَثَ اللَّهُ الْعالِمَ وَ الْعابِدَ، فَاذا وَقَفا بَيْنَ يَدَىِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قيلَ لِلْعابِدِ انْطَلِقْ الَى الْجَنَّةِ، وَ قيلَ لِلْعالِمِ قِفْ تَشْفَعْ لِلنّاسِ بِحُسْنِ تَأديبِكَ لَهُمْ؛روز قيامت كه مى‌شود خداوند «عالم» و «عابد» را مبعوث مى‌كند، هنگامى كه در پيشگاه خداوند متعال قرار مى‌گيرند، به «عابد» گفته مى‌شود:

به سوى بهشت برو! و به عالم گفته مى‌شود: بايست و براى مردم به خاطر تربيت خوبى كه نسبت به آنها داشتى شفاعت كن!».[1]

اين حديث اشاره لطيفى نيز به فلسفه شفاعت دارد.

42- عالم برزخ‌

ما معتقديم:در ميان اين جهان و سراى آخرت، جهان سوّمى به نام «برزخ» است كه ارواح همه انسان‌ها پس از مرگ تا روز قيامت در آن قرار مى‌گيرند.

«وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخ الى يَوْمِ يُبْعَثُونَ؛و پشت سر آنها (پس از مرگ) برزخى است تا روز قيامت».[2]

البته از جزئيات آن جهان نيز آگاهى زيادى نداريم و نمى‌توانيم داشته باشيم، اين قدر مى‌دانيم كه ارواح نيكان و صالحانى كه در درجات بالا قرار دارند (مانند ارواح شهدا) در آن جهان، متنعّم به نعمت‌هاى فراوانى هستند:«وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا فى سَبيلِ اللَّهِ امْواتاً بَلْ احْياء عِنْدَ

[1]. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 56، حديث 66

[2]. سوره مؤمنون، آيه 100

ربِّهِمْ يُرْزَقُونَ؛هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند مردگانند، بلكه آنها زنده‌اند و در پيشگاه پروردگارشان متنعّمند».[1]

و نيز ارواح ظالمان و طاغوت‌ها و حاميان آنها در آن جهان معذّبند، همان گونه كه قرآن درباره فرعون و آل‌فرعون مى‌گويد:«النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ ادْخِلُوا آل‌فِرْعَوْنَ اشَدَّ الْعَذابِ؛عذاب آنها (در برزخ) آتش (دوزخ) است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مى‌شوند، و روزى كه قيامت برپا شود (مى‌فرمايد) آل فرعون را داخل سخت‌ترين عذاب‌ها كنيد!».[2]

ولى گروه سوّمى كه گناهان كمترى دارند نه جزء اين دسته‌اند و نه جزء آن دسته، و مشمول هيچ كدام از عذاب و كيفر نيستند، گويى در جهان برزخ در حالتى شبيه به خواب فرو مى‌روند و در رستاخيز بيدار مى‌شوند!

«وَ يَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ يُقْسِمُ الُمجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ ... وَ قالَ الَّذينَ اوتُوا الْعِلْمَ وَ الايمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فى كِتابِ اللَّهِ الى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛و روزى كه قيامت برپا شود گنهكاران قسم ياد مى‌كنند كه جز ساعتى در عالم برزخ درنگ نكردند ... امّا كسانى كه علم و ايمان به آنها داده شده (خطاب به مجرمان) مى‌گويند:

شما به فرمان خدا تا روز قيامت (در عالم برزخ) قرار داشتيد، و اكنون روز رستاخيز است ولى شما نمى‌دانستيد!».[3]

در روايات اسلامى نيز از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود:

[1]. سوره آل عمران، آيه 169

[2]. سوره مؤمن، آيه 46

[3]. سوره روم، آيه 56

«الْقَبْرُ رَوْضَة مِنْ رِياضِ الْجَنَّةِ اوْ حُفْرَةِ مِنْ حُفَرِ النّيران؛قبر يا باغى است از باغ‌هاى بهشت، يا حفره‌اى از حفره‌هاى دوزخ».[1]

43- پاداش‌هاى معنوى و مادّى‌

ما معتقديم:پاداش‌هاى قيامت هم جنبه مادّى دارد و هم جنبه معنوى، چرا كه معاد نيز هم روحانى و هم جسمانى است.

آنچه در قرآن مجيد و روايات اسلامى درباره باغ‌هاى بهشتى كه نهرها از زير درختانش جارى هستند«جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الانْهارُ»[2]باغ‌هايى كه ميوه‌هاى آن و سايه هايش جاودانى است‌«اكُلُها دائِم وَ ظِلُّها»[3]و براى افراد با ايمان همسران خوب بهشتى وجود دارد«وَ ازْواج مُطَهَّرَة»[4]و مانند آن آمده است، و همچنين آنچه درباره آتش سوزان دوزخ و مجازات‌هاى دردناك آن ديده مى‌شود، همه ناظر به جنبه‌هاى مادّى پاداش و كيفر آن جهان است.

ولى از آن مهم‌تر، پاداش‌هاى معنوى، انوار معرفت الهى و قرب روحانى پروردگار و جلوه‌هاى جمال و جلال اوست؛ همان لذّاتى است كه با هيچ زبان و بيانى، قابل توصيف نيست.

در بعضى آيات قرآن بعد از بيان بخشى از نعمت‌هاى مادّى بهشت‌

[1]. صحيح ترمذى، جلد 4، كتاب صفة القيامة، باب 26، حديث 2460، در منابع شيعه اين حديث گاه از اميرمؤمنان على عليه السلام و گاه از امام على بن الحسين عليه السلام نقل شده است (بحارالانوار، جلد 6، صفحه 214 و 218)

[2]. سوره توبه، آيه 89

[3]. سوره رعد، آيه 35

[4]. سوره آل‌عمران، آيه 15

(باغ‌هاى پرطراوت و مسكن‌هاى پاكيزه) مى‌افزايد:«وَ رِضْوان مِنَ اللَّهِ اكْبَرُ؛و رضا و خشنودى خدا از همه اينها برتر است!» و بعد مى‌افزايد:«ذلِكَ هُوَ الْفَوزُ الْعَظيمُ؛پيروزى بزرگ همين است!»[1]آرى لذّتى بالاتر از اين نيست كه انسان درك كند از سوى معبود و محبوب بزرگش پذيرفته شده و مشمول رضا و خشنودى و پذيرش او قرار گرفته است!

در حديثى از امام على بن الحسين عليه السلام مى‌خوانيم:«يَقُولُ (اللَّهُ) تَبارَكَ وَ تَعالى رِضاىَ عَنْكُمْ وَ مَحَبَّتى لَكُمْ خَيْر وَ اعْظَمُ مِمّا انْتُمْ فيهِ ...؛خداوند متعال به آنها مى‌گويد: خشنودى من از شما و محبّتم نسبت به شما بهتر و برتر است از نعمت‌هايى كه شما در آن هستيد! ... آنها همگى اين سخن را مى‌شنوند و تصديق مى‌كنند!»[2]

راستى چه لذّتى از اين بالاتر كه انسان مخاطب به اين خطاب شود:«يا ايَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ* ارْجِعى الى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضيَّةً* فَادْخُلى فى عِبادى* وَ ادْخُلى جَنَّتى؛تو اى روح آرام يافته! به سوى پروردگارت باز گرد، در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود، و در سلك بندگانم در آى و در بهشتم وارد شو!».[3]

[1]. سوره توبه، آيه 72

[2]. تفسير عياشى، ذيل آيه 72، سوره توبه، مطابق نقل الميزان، جلد 9

[3]. سوره فجر، آيات 27 تا 30

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة