اينست قول خدا «و گفتيم ببنى اسرائيل جا كنيد در زمين و چون وعده آخرت رسيد شما را بياوريم پيوسته بهم «104 الاسراء» وعده باز پسين عيسى بن مريم است، ابن عباس گفت: در آن كانال يك سال و نيم راه رفتند.
39- از مقاتل است كه گفت: از فضائلى كه خدا بمحمد6داد اين بود كه شب معراج قوم موسى را كه پشت چين بودند ديدار كرد، چون كه وقتى بنى اسرائيل نافرمانى كردند و كسانى كه امر بعدالت مينمودند و بخدا دعوت ميكردند در ارض مقدسه كشتند گروهى گفتند بار خدايا ما را از ميان اينها بيرون بر، خدا دعاشان را مستجاب كرد، و برايشان كانالى در زمين ساخت و در آن درآمدند و نهرى با آنها روان كرد، و چراغى از نور در جلوشان نهاد، و يك سال و نيم راه رفتند، از بيت المقدس تا آنجا كه نشيمن كردند، در آن، و خدا آنها را از زمين برآورد و با خزندهها و جانوران و درندهها آميختند و در آنجا گناه و نافرمانى نيست، پيغمبر6آن شب نزد آنها آمد و جبرئيل با او بود، و باو ايمان آوردند و او را باور داشتند، و نماز را بدانها آموخت، و گفتهاند موسى بآنها مژده او را داده بود.
40- و از سدّى است در تفسير قول خدا «از قوم موسى امتى باشند كه بدرستى رهبرى كنند و بدرستى عدالت گسترى» گفت: ميان شما و آنها رودخانهايست از ريگ روان (كه گذر از آن را نميتوان).
41- و از صفوان بن عمرو (الدر المنثور ج 3 ص 136) گفت: آنانند كه خدا فرموده: «و از قوم موسى امتى باشند كه بدرستى رهبرى كنند و بدرستى دادگسترى» يعنى يك سبط از اسباط بنى اسرائيل در روز پيشامد بزرگتر يارى كنند اسلام و اهل آن را.
42- و از شعبى (الدر المنثور ج 3 ص 136) گفت خدا را بندههائيست آن سوى اندلس و ندانند كه خدا را مخلوقى نافرمانى كند، ريگ زمين آنها درّ است و ياقوت.
و كوههاشان طلا و نقره نه كشت كنند، و نه بدروند، و نه كارى كنند، درختى بر در خانه آنها است، برگهاى پهنى دارد كه جامه آنها است، و درختى بر در خانه آنها است ميوهاى دارد كه خوراك آنها است.
43- از يكى پيشوايان كوفه گفت: چندى از ياران رسول خدا6ايستاده بودند، و آن حضرت بسوى آنها رفت و خاموش شدند، فرمود: چه ميگفتيد؟ گفتند:
نگاه بخورشيد كرديم، در انديشه شديم كه از كجا آيد و بكجا رود، در آفرينش خدا فكر كرديم، فرمود: چنين كنيد در آفرينش خدا بينديشيد، و در ذات خدا نينديشيد، البته براى خدا تعالى پشت مغرب، زمين درخشانيست كه درخشندگى و نورش تا مسافت چهل روز سير خورشيد است و خدا در آن خلقى دارد كه يك چشم بهمزدن او را نافرمانى نكردهاند، گفته شد: اى پيغمبر خدا، آنان فرزندان آدمند؟
فرمود: ندانند آدم آفريده شده يا نه، گفته شد: اى پيغمبر خدا، ابليس از آنها در كجا است؟ فرمود ندانند ابليس آفريده شده يا نه.
44- از ابن عباس (ج 6 ص 141، الدر المنثور) گفت: در مسجد جوقه جوقه نشسته بوديم كه رسول خدا6وارد شد، و بما فرمود: در چه بوديد شماها؟ گفتيم:
در انديشه خورشيد كه چگونه برآيد و چگونه فرو شود، فرمود: خوب كرديد، چنين باشيد در باره مخلوق انديشه كنيد، و در خالق نينديشيد، زيرا خدا آفريده هر چه خواهد براى هر چه خواسته، و شما از آن در شگفتيد، راستى كه در پشت قاف هفت دريا است، هر دريا پانصد سال راه است، پشت آن هفت زمين است كه نورشان بدرخشد براى اهل آنها، و از پس آن هفتاد هزار امت است بمانند پرندهها كه با جوجه خود در هوا باشند و از يك تسبيح گفتن سستى نكنند.
و از پس آن هفتاد هزار امت كه از باد آفريده شدند، خوراكشان باد است، و نوشابهشان باد، جامهشان باد، ظرفهاشان از باد، و دابههايشان از باد، سم جانوران آنها تا روز قيامت بزمين استوار نشود، چشمههاشان در سينه آنها است. چون يكى از آنها يك بار بخوابد و بيدار شود روزى او نزد سر او آماده است در پس آن سايه عرش است، و در سايه عرش هفتاد هزار امت كه ندانند خدا آدم را آفريد و فرزندان آدم را، و نه ابليس و نه فرزندان ابليس و آن قول خدا است «و آفريند آنچه ندانيد، 8- النحل».
45- و از ابن عباس در قول خدا تعالى «و زمين را براى انام نهاد، 11- الرحمن» فرمود: انام هزار امتند، ششصد در دريا و چهار صد در بيابان.
گويم: اخبار بسيارى از اين باب در جلد هفتم آوردم در باب اينكه آنها حجت بر همه عوالم و همه مخلوقاتند.
46- كفعمى و برسى در فضيلت دعاء معروف بجوشن كبير بسند خود از امام هفتم از پدرانش7روايت كردند كه پيغمبر6فرمود: جبرئيلش گفت:
بدان كه تو را براستى به پيغمبرى فرستاده در پس مغرب زمينى است درخشان و در آن خلقى است از آفريدههاى خدا كه او را بپرستند و نافرمانى نكنند، و البته گوشت چهرهشان از گريه آب شده، خدا بآنها وحى كرد چرا گريه كنيد با اينكه يك چشم بهمزدن نافرمانى من نكرديد، گفتند: ميترسيم خدا بر ما خشم كند و ما را بدوزخ عذاب كند.
گفت على7: يا رسول اللَّه در آنجا ابليس يا يك آدميزاده نيست، فرمود:
بدان كه مرا براستى به پيغمبرى فرستاده نميدانند كه خدا آدم و ابليس را آفريده و شمار آنها را جز خدا نميداند، خورشيد در بلاد آنها چهل روز سير كند نخورند و نياشامند.[1]
(دنبالهايست) [در باره عالم مثال]
بدان كه اخبار اين باب غريب هستند و برخى سند معتبر ندارند چون روايات برسى و جامع الاخبار و كتاب قديم، و برخى از اصول قدماء است، و مطالب آنها از قدرت خدا دور نيست[2]، و «جابلقا» و «جابرسا» را اهل لغت بوجه ديگرى
[1]برخى دانشمندان عصر اين زمين را تطبيق به( فلكان) نمودند كه اخيراً كشف شده چون نزديكترين كواكب است بخورشيد و 2 روز يك بار دور آن ميچرخد و يك سال خورشيدى چهل روز آنست ولى درست نيست زيرا روايت يك روز آن را چهل روز خورشيد دانسته و بعلاوه گرماى آن بحديست كه موجود زنده تاب آن را ندارد مگر خلقش فرشته باشند كه فرمود خوردن و نوشيدن ندارند.( خلاصه ترجمه ص 349)
[2]از مجموع اين اخبار از با اعتبار و بىاعتبار چند مطلب استفاده مىشود.
1- آفريده مادى و مكلف خدا منحصر بآدم نبوده و آدميان بسيارى مانند او آفريده شدند و باز هم ميشوند.
2- جز منظومه شمسى ما خورشيد و ماهها و زمينش منظومههاى ديگرى مانند آن وجود دارد و در آنها هم مخلوقات زنده و خدا پرست وجود دارند و اظهار اين حقيقت يكى از كرامات مذهب شيعه و دليل عصمت ائمه هدى است كه در آن دوره تاريك بيان شده و در گنجينه اخبار شيعه مانده تا آنكه اكتشافات علمى امروزه آن را تأييد كرده و بر حق دانسته.
3- در پس اين جهان ماده عوالم معنوى ديگريست كه حواس ما و دانش ما بدان رسا نيست و آن عوالم بدين عالم محيطند و در باطن آنند، و در آنند و جز آنند و ديده اولياء و ائمه هدى ميتواند آنها را مشاهده كند و اين عوالم اشرف و الطف از عالم مادهاند گرچه داراى اندازه و برخى عوارض جسمى هستند، و نحوهاى از عالم مثال بحساب آيند ولى نه بآن معنا كه شارح مقاصد گفته و مؤلف باو خرده گرفته( خلاصه ترجمه پاورقى ص 350- 351).
تفسير كردند.
فيروزآبادى گفته: جابلص- بفتح باء و لام يا سكون آن شهريست در مغرب و از پس آن آدمى نيست، و جابلق شهرى است در مشرق (ج 2 قاموس ص 297 و ج 3 ص 217) پايان (1).
و گفته شده كه در هر دو يا يكيشان ياران قائم7باشند، صوفيه و حكماء الهى بيشتر اين اخبار را بعالم مثال تفسير كردند.
شارح مقاصد گفته: برخى حكماء الهى بانسبت بقدماء گفته: ميان دو عالم محسوس و معقول يك عالم ميانه است بنام عالم نمونهها كه نه مجرد كامل است و نه مادى كامل و در آن براى هر چيزى از مجرد و جسم و عرض و حركت و سكون و وضع و هيئت و طعم و بو نمونهايست خوددار كه ماده و جا ندارد، و بكمك مظهرى چون آئينه و خيال و آب و هوا و مانند آنها محسوس گردد، و بسا كه از مظهرى جابجا شود، و بسا كه محو شود چنانچه آئينه يا خيال تباه شوند، يا برابرى و تخيل از ميان بروند.
و خلاصه آن جهانى است بسيار پهناور و نامتناهى و چون عالم حسى افلاك مثالى
آن هميشه در حركتند و عناصر و مواليدش اثر حركات افلاك و اشراقات عالم عقلى مناسب آنست، و اين همانست كه قدماء گفتند عالمى هست جز عالم حسى، اندازه دارد و نامتناهى است عجائب آن و شهرهايش فزون از شمار است.
و از آنها است جابلقا و جابرسا كه دو شهر بزرگند و هر كدام هزار در دارند و خلائق آنها شماره ندارند، و از اين عالم است آنجا كه فرشتههايند و جن و شياطين و غولها چون همه نمونهاند و يا نفوس ناطقه بىپيكر كه در آن نمونهها آشكارند، و بوسيله نمونههاى مثالى مجردات گوناگون جلوهگرند، زيبا و زشت لطيف يا زمخت، يا طور ديگر طبق آمادگى قابل و فاعل و معاد جسمانى را هم بر اين پايه نهادند، زيرا پيكر مثالى كه روح بدان تعلق گيرد چون بدن حسى است و حواس ظاهره و باطنه دارد، و خوشى و ناخوشى و دردهاى جسمى را دريابد، و صور معلقه نورانى دارد كه براى سعداء نعمتبارند و ظلمانى كه براى اشقياء عذاب آرند.
و همچنين است خوابها كه بينند و بسيارى از ادراكات ديگر، زيرا آنچه در خواب ديده شود يا در خيال آيد ببيدارى يا در مرض و ترس بديده آيد همه صورتهاى اندازهداريست كه در عالم حس نيستند و از عالم مثالند، و همچنين بسيارى از امور غريبه و خارق عادت، چنانچه حكايت شده يكى از اولياء اللَّه با اينكه در شهر خود بوده در ايام حج در مسجد الحرام ديده شده يا اينكه از ديوار و در بسته و روزنه بيرون آمده يا شخصى را و ميوهاى را از مسافت دور در اندك زمانى حاضر كرده و جز اينها.
و دليل يك دسته معتقدان باين عالم مكاشفه و آزمايش درست است و يك دسته ديگر گويند آنچه از اين صور جزئيه مشاهده مىشود نيست محض نيست و از عالم ماده هم نيست و از عالم عقل هم نيست چون اندازه دارد، و نقشى نيست در درون مغز چون نقش بزرگ در كوچك ممتنع است پس بايد اينها از عالم مثال باشند و چون دعوى بلند پايه است و شبههها ياوه چنانچه پيش گفتيم محققان از حكماء و متكلمين بدانها توجه نكردند (پايان)
و برخى از معلم اول در رد كسانى كه گفتند عالم جسمانى بيش از يكى است نقل كرده كه حكماء الهى چون هرمس، و انباذقلس، و فيثاغورس، و افلاطون و ديگر از افاضل قدماء گفتهاند: عوالم ديگر موجودند كه اندازه دارند جز اين عالم و جز نفس و عقل، در آنها امور شگفت آور و دور از نظر است، و در آنها است بلاد و عباد و جويها و درياها و درختها، و صورتهاى نمكين و زشت بينهايت، و اين جهان در اقليم هشتم است كه در آن جابلقا و جابرسا هستند، و آن اقليم شگفت خيزيست، و آن ميانه ترتيب عوالم است.
و آن عالم دو افق دارد، يكم كه لطيفتر است از فلك اقصى است كه ما در آنيم، و آن بحواس درك مىشود، و افق بالاترش كنار نفس ناطقه است و زمختتر است از آن، و طبقههاى چندى از انواع لطيف و زمخت و لذت بخش و بهجت زا و درد آور و نفرت آور بينهايت دارد، و بناچار تو را بر آن گذريست، و بسا كه برخى كاهنان و جادوگران، و دانشمندان روحانى آن را مشاهده كنند و مبادا آنها را منكر شوى.
ارسطو در «اثولوجيا» گفته: در پس اين جهان آسمانى است و زمينى و دريائى و حيوانى، و گياهى و مردمى، و آسمانى، و هر كه در اين عالم جسمانيست، و آنجا چيز زمينى نيست، و روحانيانى كه آنجا هستند مناسب آدميانيند كه در آنجايند و از هم نفرتى ندارند، و دشمنى ندارند، و بلكه وسيله همدگرند.
و صاحب فتوحات گفته: در همه خلق خدا عوالمى است كه شب و روز تسبيح خوانند و سستى ندارند، و خدا در ضمن عوالم خود عالمى آفريده همصورت ما، چون عارف آن را مشاهده كند خود را در آن بيند، و عبد اللَّه بن عباس در آنچه از او روايت شده بدان اشاره كرده كه گفته: اين خانه كعبه يكى از چهارده خانه است، و راستى كه در هر يك از هفت زمين خلقى است مانند ما تا اينكه چون من ابن عباسى هم دارند و اين روايت را اهل كشف باور دارند، و هر كدام از اين عوالم زنده است و گويا، و باقى نه فناء شود، و نه دگرگون گردد، و عارفان با ارواح خود در آنها درآيند نه
با پيكرهاى خود، بدن خود را در اين زمين دنيوى وانهند و مجرد شوند.
در آنها شهرهاى بىشماريست و برخى بنام شهرهاى نورند و جز عارفان برگزيده و پسنديده در آنها راه ندارند، و هر حديث و آيه كه بما رسيده و بعقل خود آن را از ظاهرش تأويل كنيم، در آن سر زمن بظاهر خود باشد، و هر جسدى در آن شكل روحانى گيرد فرشته باشد يا پرى و صورتى كه انسان در خواب بيند از اجساد آن عالم است (پايان) من گويم: چه اندازه اين مزخرفات بخرافات و خيالات واهى و اوهام فاسد مانند، و تصحيح آنچه گفتهاند موقوف بر اين عقيده زشت نيست، و بسط سخن در آن بدرازا كشد، آن اجساد مثاليه كه ما گفتيم از اين قبيل نباشند چنانچه تحقيق آن را در مجلد سوم شناختى، و اكثر اخبار اين باب را ممكن است بظاهر آن حمل كرد زيرا جز انبياء و اوصياء كسى از گرد همه عالم خبرى ندارد تا حكم به نبود آنها شود، و آنچه حكماء و روحانيون گفتهاند جز پندارى نيست، و خدا رهبر است بحق آشكار و روشن.
يك آگهى
بسا دليل آرند براى عالم مثال بآنچه شيخ بهائى- ره- روايت كرده در كتاب مفتاح الفلاح در تاويل دعاء تعقيب «اى كسى كه پديدار كنى نيكو را و بپوشانى زشت را» از امام صادق7كه فرمود هيچ مؤمنى نباشد جز آنكه نمونهاى در عرش دارد، چون بكار ركوع و سجود و مانند آن پردازد، در نمونه او منعكس شود، و فرشتههاى عرش ببينند و بر او رحمت فرستند و برايش آمرزشخواهند، و چون بنده گناهى ورزد خدا پرده بر نمونهاش كشد تا فرشتهها بر آن آگاه نشوند. اينست تاويل «يا من اظهر الجميل و ستر القبيح» (پايان).
من گويم: گرچه تاويلش با سخن آنها ممكن است، ولى دليل بر اثبات خصوصياتى كه آنها گفتند نيست و در همه چيز دلالت ندارد، و همين سخن است در باره وجود اشباح امير المؤمنين و حسنين، و ديدار پيغمبر6و آدم اشباح ائمه:را در
طرف راست عرش، نمونههاى آن بسيار است و سخن در همه يكى است، ما منكر بدن مثالى و تعلق روح بدان پس از مرگ نيستيم، بلكه آن را قبول داريم چون اخبار بسيارى و معتبرى و صريحى بر آن دلالت دارند؛ و دور نيست پيش از مرگ هم باشند و ارواح در حال خواب و احوال ضعف اجساد اصليه بدانها تعلق گيرند، و آنها را بعالم ملك و ملكوت ببرند.
و دور نميدانم كه ارواح قويه باجساد مثاليه بسيارى تعلق گيرند و در يك حال در همه تصرف كنند، و در يك آن نزد جميع محتضران حضور يابند و جز آنان ولى براهى كه با قواعد عقل و قوانين شرع منافات نداشته باشد، و اينجا گنجايش بسط سخن در باره آن ندارد، و برخى خردهاى كوتاه از درك حقائق خفيه بسا تاب پذيرش آن را ندارند، از اين رو آن را سر بسته نهاديم و سخن را كوتاه كرديم، و خدا توفيق ده است براى رسيدن به دقائق پيچيده و راز آنها[1].
[1]براى هر جسمى يك وجود شعاعى است كه مانند ارتجاجات صوتى در هوا و امواج سيال ديگر چون كهربا و امواج حامل صوت در راديو منتشر مىشود و تا هر جا پيش ميرود و بسا كه تا عرش هم ميرسد و دليل آن دوربينهاى عكاسى است كه از نزديك و دور عكس برميدارند و با وسائل فنى آن را ظاهر ميكنند و اين همان وجود شعاعى هر چيزيست و معلوم مىشود كه هر جسمى از اطراف خود پيوسته وجود شعاعى پخش ميكند و در همه هست و ارواح قويه ميتوانند بوجود شعاعى خود مانند جسم اصلى كار كنند و ببينند و بشنوند و اين حقيقت را حكماء سلف درك كردند و از آن به عالم مثال تعبير كردهاند و روايت شيخ بهائى هم همين معنا را افاده ميكند البته وجود شعاعى تا بوسيله فنى بصورت عكس معمولى در نيايد براى بشر با ديده عادى رؤيت نميشود ولى براى فرشتهها كه خود اجسام لطيفه هستند و از امواجيكه حامل وجود شعاعى هستند لطيفترند قابل درك و رؤيت ميباشند( شرح مترجم)