زيرا بىايمان قوم خود را بدان دعوت نميكردند، و گفتند: اى قوم، ما شنيديم كتابى را كه الخ دو وصف برايش آوردند.
يك- مصدق كتب انبياء پيش است و همانند ديگر كتب الهيه در دعوت بمطالب عاليه شريفه.
2- اين مطالب در ذات خود درستند و هر كس بخرد پاك خود داند كه درستند و همانا گفتند: پس از موسى چون يهودى بودند، و از ابن عباس است كه جز داستان عيسى را نشنيده بودند و از اين رو گفتند: پس از موسى «أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ» يعنى پذيرا شويد رسول يا نماينده او را، و اين دلالت دارد كه بپريان مبعوث بوده مانند آدميان، مقاتل گفته: خدا پيش از او پيغمبر بجنّ و آدمى هر دو نفرستاده.
و آيا جن هم ثوابى دارند يا نه؟ گفته شده، نه، جز اينكه بدوزخ نروند و مانند جانوران خاك شوند و دليل آوردند باينكه گفت: «شما از عذاب دردناك پناه دهد» و نويد ثواب نداد.
و اين گفته ابو حنيفه است، و درست اينست كه چون بنى آدم شايان ثواب بر طاعتند و عذاب بر گناه، و اين گفته ابى ليلى و مالك است، و در اين باره ميانه او و ابى حنيفه مناظرهاى است ضحّاك گفته ببهشت روند و در آنجا بخورند و بنوشند، و دليل درستى اين گفته هر دليلى است كه آدمى را شايان ثواب بر طاعت دانسته كه همان در باره پريان هم جاريست و جدا كردن اين دو از هم دور است جدا پايان طبرسى- ره- در «9: 201 مجمع» گفته «خَلَقَ الْجَانَ» يعنى پدر پريان، حسن گفته: آن ابليس است كه پدر جنّ است و آفريده از شرار آتش است چنان كه آدم از گل «ازمِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ» يعنى آتش آميخته از سرخ و سياه و سپيد، از مجاهد است و گفتهاند مارج شعله زلال آتش است كه دود ندارد.
«سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ»يعنى بحساب شما ميرسيم اى جن و انس و تعبير
از آنها به ثقلان براى ارزش و وزن آنها است نسبت بموجودات ديگر زمين، و گفتهاند براى سنگينى آنها بر زمين در زندگى و مردگى كه خدا فرموده «و بر آرد زمين اثقالش را» يعنى مرده كه در آنست.
«أَنْ تَنْفُذُوا»اگر توانيد بگريزيد از مرگ و بيرون رويد از اطراف آسمانها و زمين، و نتوانيد جز با سلطنت و هر جا رو كنيد ملك من است و من شما را بميرانم، مگر اينكه من براى شما جاى ديگر فراهم كنم و شما را از محيط آسمانها و زمين برآورم.
«لَمْ يَطْمِثْهُنَّ»يعنى بخون نكشيده و بكارت آنها را بر نداشته پيش از آنها كسى و دوشيزهاند چون در بهشت آفريده شدند، و بر اين قول آنان از زنان بهشتند، و گفتهاند زنان دوشيزه دنيا باشند، و اين تعبير دلالت دارد كه پرى هم مانند آدمى جماع ميكند، زجاج گفته: و ضمرة بن حبيب گفته: اين دليل است كه پرى هم ثواب دارد و همسران بهشتى و زنان آدمى از مردان آدميند، و جنيات از جن باشند.
بلخى گفته: مقصود اينست كه آنچه را خدا بمؤمنان آدمى داده از حوريهها آدمى آنها را نگاده و آنچه بمؤمنان جن دهد جنى بآنها دست نزده- پايان- (9: 208 مجمع البيان) رازى در تفسير «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ» گفته: خطاب بآدمى و پرى است يا مرد و زن يا تكرار براى تاكيد است، يا مقصود تعميم است چون عموم دو قسم دارد حاضر و غير حاضر، سياه و غير سياه، سفيد ناسفيد و همچنين يا مقصود دل است و زبان چون تكذيب گاهى باين باشد و گاه بآن يا تكذيب بدليل شرعى و عقلى و ظاهر همان آدمى و پريست بقرينه«سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ»و قول او «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» و قول او«خَلَقَ الْإِنْسانَ،خَلَقَ الْجَانَ» (تفسير كبير 29: 94 و 95 با اختصار مصنف).
و در باره:لَمْ يَطْمِثْهُنَتا آخر گفته: ذكر جن چه سودى دارد با اينكه جماع
ندارد؟ در پاسخ گوئيم پرى هم فرزند و هم نژاد دارد، و خلاف در اينست كه جماع دارد يا نه؟ و مشهور اينست كه جماع دارند، و چون در بهشت آدمى و پريست جماع آنان زمينه دارد و نفى آن بايد پايان 29: 130 تفسير كبير.
بيضاوى در (ج 2 ص 487) تفسيرش گفته: در «لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» كه يك بهشت از آن ترسان آدمى است و ديگرى از ترسان پرى چون خطاب براى هر دو دسته است و يا مقصود اينست كه هر ترسانى دو بهشت دارد يكى براى عقيده و يكى براى كردار، يا يكى پاداش طاعت و يكى پاداش ترك گناه، يا يكى پاداش عمل و ديگرى تفضل، يا يكى روحانى و يكى جسمانى.
در قول خدا تعالى «راستى كه نفرى از پريان گوش داد» گفته: نفر از سه تا ده است، پرى جسمى است خردمند و نهان كه عنصر آتش يا هوا در آن غلبه دارد، و گفتهاند: يك نوع از ارواح مجردهاند، گفتند روح آدمى است كه از تن بيرون شده، و آيه دلالت دارد كه پيغمبر6آنها را نديده و بر آنها نخوانده و در برخوردى خواندن او را شنيدند و خدا آن را بوى گزارش داد كه «گفتند ما كتاب شگفتى شنيديم» بديع و جدا از سخن مردم در شيرينى بيان و دقت معنا «رهنمايد براه راست و بدان گرويديم» كه قرآنست «و با پروردگار خود احدى را شريك ندانيم» بدلائل قطعى توحيد.
«وَ أَنَّهُ تَعالى جَدُّ رَبِّنا» يعنى بهره پروردگار ما والا است و نگرفته است و ندارد همسر و فرزند چون از آنها بىنياز است «و راستش ميگويند نابخردان ما» كه ابليس و پريان سركشند «ناروا بر خدا» كه او همسر و فرزند دارد.
«و ما پنداشتيم كه هرگز آدمى و پرى بر خدا دروغ نبندند» و اين پوزش براى پيروى از نابخرد است كه از سادگى نپنداشتند كس بخدا دروغ بندد «و راستش مردانى از آدمى پناه بمردانى از پرى ميبردند» كه در بيابان ميگفتند پناه بريم بسرور اين وادى از شرّ نابخردان تيره او «و فزودند» كبر و سركشى
پريان را و فزودند پريان گمراهى آدميان را تا بآنها پناهنده شدند.
«و راستش آدميان پنداشتند چنانچه شما پنداشتيد» اى پريان يا بر عكس و اين دو آيه نقل سخن پريانست كه بهم ميگفتند، يا گزارشى است از خدا در باره آنها.
«و ما از آسمان جستجو كرديم كه بآن رسيم يا از آن خبر بدست آريم» و دريافتيم كه پر شده از پاسبانان سرسخت» كه فرشتههاى جلوگير آنهايند «و از شهابها» كه ستارههاى پرّان و سوزانند.
«ما هميشه در كمينگاه مىنشستيم براى گوش گرفتن» بىمانع و پاسبان در آنجا «و اكنون هر كه گوش كند تير شهابى در كمين خود دريابد» و او را براند.
«و راستش نميدانيم براى زميننشينان قصد سوئى شده» كه آسمان را بروى آنها بستهاند «يا پروردگارشان خواسته آنها را براه راست رساند و بخوشى «و راستش از ما هستند نيكانى» كه مؤمن و خوشكردارند.
«و از مايند فروتر از آن» كه ميانه روند «ما بوديم در چند راه و آئين پراكنده».
«راستش ما ميدانستيم كه خدا را درمانده نسازيم، و نتوانيم از او گريخت و چون فرياد هدايت را شنيديم» كه قرآنست «بدان گرويديم و هر كه بگرود بپروردگارش نگرانى ندارد از كاستى مزد و از خوارى» زيرا خدا نه مزد را كم دهد و نه از ستم كسى را خوار كند.
«و راستى از مايند مسلمانان و از مايند ستمكاران» جدا از راه حق كه ايمان و فرمانبريست «و هر كه مسلمان شد آنان راه راست را جستند» كه آنها را بثواب رساند «و اما ستمكاران هيزم دوزخ باشند» و آنها را در آن بسوزاند مانند كفار آدميزاده «و راستش اگر آدمى و پرى براه راست بودند بدانها آب فراوان نوشانديم» و زندگى خوش داديم و ذكر آب فراوان كه مايه زندگى و رفاه است
كنايه از آنست، زيرا ميان عرب كمياب بوده «تا آنها را بيازمائيم بدان» و گفتند: مقصود اينست كه اگر پريان براه گمراهى ديرين خود پائيده بودند نعمت فراوان بدانها داده بوديم براى آزمايش و آنها را بسزاى كفر كيفر ميداديم «و هر كه از ذكر پروردگارش روگرداند» و از عبادت و پند و وحى او «در آوردش در عذابى سخت» و سراپاگير «و راستش مساجد از آن خدايند و نخوانيد و نپرستيد در آنها جز خدا ديگرى را».
گفتند: مقصود از مساجد همه روى زمين است، و گفتند خصوص مسجد الحرام است كه قبله مساجد است و هم مواضع سجده باعتبار اينكه غدقن است سجده براى جز خدا و همه مواضع سجده خاص حضرات او است كه هفت باشند.
«و راستش چون قيام كرد بنده خدا» يعنى پيغمبر كه براى تواضع او را عبد گفته چون در مقام حكايت از قول او است و اشاره دارد برمز قيام او «بدعوت بسوى او» و پرستش او «بسا كه همه پريان بر او فراهم شدند» و بر سر او ازدحام كردند و در شگفت ماندند از عبادت او و شنيدند قرائت او را يا اينكه همه آدمى و پرى جمع شدند تا دعوت او را نابود كنند.
گويم: تفسير اين آيات بوجه ديگر در ابواب معجزات پيغمبر6و جز آنها گذشت.
اخبار باب
1- در دلائل طبرى بسندى كه بمعتب مولاى امام ششم7رسيده آورده كه معتب گفت: من روز ترويه بيرون مدينه بودم و مردى نزد من آمد و نامهاى بمن داد كه مهرش تر بود و نامه از امام ششم7بود كه در مكه بحج رفته بود، من نامه را باز كردم و خواندم و در آن نوشته بود كه فردا چنين و چنان كن و خواستم از آن مرد بپرسم چه زمانى نزد امام بودى كسى را نديدم، و چون آن حضرت برگشت از او پرسيدم فرمود: او يكى از شيعيان پرى ما بود كه مؤمن است و چون كار مهمى برايش پيش آيد آنها
را بدنبالش ميفرستيم (132).
2- در مجالس صدوق (266 در حديث طولانى): بسندى تا امام ششم كه در آن بيمارى پيغمبر را در ضمن حديثى طولانى ياد كرده كه حسنين7بديدن او آمدند و آنها را گم كرد و بجستجوى آنها پرداخت تا بباغ بنى نجار رسيد و بناگاه هر دو در خواب بودند و هم را در آغوش داشتند، و مارى گرد آنها بود كه موهائى داشت مانند نى نيزار و دو بال داشت كه با يكى حسن را پوشانده و با ديگرى حسين7را.
چون چشم پيغمبر6بآنها افتاد سرفهاى كرد و آن مار خود را كشيد و ميگفت: بار خدايا تو و فرشتههايت را گواه گيرم كه اين دو نبيره پيغمبر هستند و من آنها را نگهدارى كردم برايش و تندرست باو دادم.
پيغمبر6باو فرمود: اى مار تو كيستى؟ گفت پيك پريانم بسوى تو، فرمود: كدام پريان؟ گفت پريهاى نصيبين، چند تن از بنى مليح كه يك آيه از قرآن را فراموش كرديم و مرا فرستادند نزد شما تا آن را بما آموزى و چون باينجا رسيدم شنيدم يك جارچى ميگويد: اى مار راستى اين دو تا نبيره پيغمبر تواند، آنها را از هر عاهت و آفت نگهدار و از بدآمدهاى شب و روز من آنها را نگهداشتم و سالم و تندرست بتو دادم و آن مار آيه را ياد گرفت و برگشت الخبر و از همان: بسندش تا ام سلمه كه از روزى كه پيغمبر6درگذشته نوحه پرى را نشنيدم جز امشب و البته پسرم از دست رفته (يعنى امام حسين) گفت يك جنيه از آنها ميگفت:
هلا اى ديدهام اشكى فزون بار
پس از من كيست گريد بر شهيدان
بدانهائى كه مرگ تلخشان راند
بجبارى چه بنده زورگويان
(85 مجالس صدوق).
4- در كافى (1: 396- اصول): بسندى از امام پنجم7كه در اين ميان كه امير المؤمنين7بر منبر بود، ناگاه اژدهائى از يكى از درهاى مسجد پيش آمد و مردم خواستند آن را بكشند و امير المؤمنين فرستاد كه دست بازداريد
و دست باز داشتند، و اژدها خود را كشيد تا به منبر رسيد و دراز شد و بامير المؤمنين7درود گفت و آن حضرت اشاره كرد بايستد تا از خطبهاش فارغ شود.
و چون از خطبه فراغت يافت باو رو كرد و فرمود: تو كيستى؟ گفت من عمرو بن عثمان نماينده تو است بر پريان، و پدرم مرد و بمن وصيت كرد نزد شما آيم و نظر شما را بخواهم، و آمدم اى امير المؤمنين تا چه فرمائى و چه نظر بدهى؟
امير المؤمنين فرمود: بتو سفارش كنم از خدا بترسى و برگردى و جاى پدرت نماينده بر پريان باشى كه تو خليفه من هستى بر آنها، گفت: عمرو با امير المؤمنين وداع كرد و برگشت و او نماينده او است بر جن، من گفتم: قربانت عمرو نزد شما مىآيد كه بر او بايد؟ فرمود: آرى 5- و از همان (1: 394- اصول كافى): بسندى از ابن جبل كه ما بر در خانه امام ششم7بوديم و از مردمى مانند هنديها بيرون آمدند كه ازار و رداء در بر داشتند و ما از امام7در باره آنها پرسيديم فرمود: اينها برادران شمايند از پريان.
6- و از همان (1: 395): بسندى از حكيمه بنت موسى كه ديدم امام رضا7بر در انبار هيزم ايستاده و راز ميگويد و من كسى را نميديدم، گفتم: اى آقايم با كه رازگوئى؟ فرمود: اين عامر زهرائى است آمده و بمن شكايت دارد، گفتم:
اى آقايم ميخواهم سخن او را بشنوم، فرمود: اگر سخنش را بشنوى يك سال تب ميكنى، گفتم: اى آقايم ميخواهم بشنوم، فرمود: بشنو، گوش دادم مانند سوت بود و يك سال تب كردم.
بيان: شايد خصوصيت گوينده يا شنونده در تب دخالت دارد.
7- در بصائر: بسندى از امام ششم كه روز يك شنبه نوبت پريانست و جز آنان بر ما عيان نشوند.
8- و از همان: بسندى تا ابراهيم بن وهب كه ميگفت بيرون شدم و ميخواستم ابو الحسن7را در عريض ديدار كنم رفتم تا نزديك كاخ بنى سراة و سرازير شدم در وادى و آوازى شنيدم و كسى نديدم، ميگفت اى ابا جعفر آقاى تو پشت كاخ نزد
سدّه است، سلام مرا باو برسان، روگرداندم و كسى را نديدم، و او بازگو كرد تا سه بار و تنم لرزيد، و من در وادى فرو شدم تا براهى رسيدم كه پشت كاخ بود و بسدّه رفتم در سوى سمرات (درختهاى سمر) سپس راه غدير را پيش گرفتم و 50 مار ديدم كه سر برآوردند (سرخوشند خ ب) نزد غدير، وانگه گوش دادم و گفتگوئى شنيدم و آواز كفشم را بلند كردم تا گامزدنم را بشنود.
و شنيدم ابو الحسن7سرفهاى كرد و من در پاسخ سرفه كردم و يورش بردم و ناگاه مارى بر تنه درختى آويخته بود، بمن فرمود: نترس زيانى ندارد، و آن مار خود را انداخت و بلند شد بر شانه او و سرش را در گوشش كرد و بسيار سوت كشيد و امام پاسخ داد آرى من ميان شما قضاوت كردم و كسى مخالف گفته من نباشد جز ستمكار و هر كه در دنيا ستم كند در آخرت ستم كشد با كيفر سختى كه من باو دهم و مالش را بگيرم اگر داشته باشد تا توبه كند.
گفتم: پدر و مادرم قربانت آنها هم در فرمان شمايند؟ فرمود: آرى، سوگند بدان كه محمّد6را به پيغمبرى گرامى كرده و على7را بوصايت و ولايت عزيز ساخته، البته آنها براى ما از شماها فرمانبرترند اى آدميان، و چه بسيار كمند.
بيان: سراة نام چند جا است و سمره نام درختى است معروف و در نسخهاى رواقع آمده بقاف و عين بىنقطه يعنى رنگارنگ و محتمل است رواتع باشد با تاء و عين بىنقطه يعنى چراكن بودند گرد غدير «و چه بسيار كمند» يعنى فرمانبران از آدمى يا از پرى نسبت بديگران.
9- در تفسير الفرات: بسندش از قبيصه كه نزد امام ششم7رفتم و در بر او گروهى بودند و سلام كردم و نشستم و گفتم: يا بن رسول اللَّه شما كجا بوديد پيش از آنكه آسمان ساخته و زمين گسترده آفريده شوند و ظلمت و نور با ديد گردند؟ فرمود: اى قبيصه چرا از من اين پرسش را ميكنى در اين وقت مگر ندانى دوستى ما نهانى گرفته و دشمنى با ما فاش شده.
و راستى ما دشمنانى از جن داريم كه حديث ما را بگوش دشمنان آدمى