فصل هشتم آداب خوردن و آشاميدن و آنچه همانند آنهاست
امام حسن مجتبى7فرمود: «در هر سفره دوازده خصوصيت است كه لازم است هر مسلمانى آنها را بداند: چهار عدد آنها لازم است، و چهار عدد آن سنت است، و چهار عدد آن ادب است. اما آن چهار چيزى كه لازم است عبارتند از: شناخت حلال و حرام، خرسندى، بسم اللَّه گفتن، شكرگزارى.
و سنت عبارتند از: شستن دستها قبل از غذا خوردن، تكيه بر طرف چپ بدن، با سه انگشت غذا خوردن، تميز كردن انگشتان. و ادب عبارت است از: غذا خوردن از آنچه نزد خود است، كوچك گرفتن لقمه، جويدن زياد، كمتر نگاه كردن به صورت مردم».
و در روايتى آمده است: «هر كس قبل از غذا و پس از آن دستهاى خود را بشويد گشايش در زندگى او پديد آمده و از بلاهاى جسمانى عافيت مىيابد».
اگر بر سفره غذاهاى متعدد بود بر هر كدام يك «بسم اللَّه» بگو، و اگر آن را فراموش كردى بگو: «بسم اللَّه على أوله و آخره نام خداوند بر ابتدا و پايان آن باد».
در حال غذا خوردن تكيه نكن، گوشت را با چاقو ذرّه ذرّه نكن كه اين كار بيگانگان است بلكه آن را با دندان خوب جويده كن كه اين لذيذتر و گواراتر خواهد بود.
نان را احترام كن و آن را به خدمت چيز ديگر نگير، زيرا هر كس چنين كند احتمال دارد فقير شده يا مرض جذام گيرد.
خوردن آنچه از سفره بيرون مىريزد فقر را از انسان مىزدايد، و مهر حور العين است، و هر كس آنها را بخورد دلش پر از علم و حكمت و نور و ايمان مىگردد. ولى اگر در صحرا بودى آنچه از سفره بيرون مىريزد آنها را رها كن.
در حال سيرى غذا مخور كه آن ناپسند است و چه بسا خطر دارد. جز در حال ضرورت چيزى را با دست چپ نخور و نياشام.
حتما پس از غذا خوردن خلال كن، زيرا امام صادق7فرمود:
«جبرئيل7دستور به مسواك و حجامت و خلال نمودن داده است».
و همان گونه كه در روايات آمده است با چوب نى و ريحان يا مورد و چوب انار خلال نكن.
روايت شده است كه غذايى بر پيامبر اكرم6آورده شد، آن حضرت انگشت خود را به آن نزديك كرده احساس نمود كه آن غذا بسيار داغ است پس فرمود: «صبر كنيد تا خنك شود كه بركت آن بيشتر است».
و نيز آن حضرت6فرمود: «هر گاه آبگوشت مىخوريد از اطراف آن بخوريد، زيرا بركت در وسط آن است و باقى بماند».
هنگام غذا خوردن اين دعا را بخوان:
«الحمد للَّه الّذي يطعم و لا يطعم، و يجير و لا يجار عليه و يستعان به و يفتقر إليه اللّهمّ لك الحمد على ما رزقتني من طعام و إدام في يسر و عافية، من غير كره منّا و مشقّة، بسم اللَّه خير الأسماء (بسم اللَّه) ربّ الأرض و السّماء، بسم اللَّه الّذي لا يضرّ مع اسمه شيء في الأرض و لا في السّماء و هو السّميع العليم، اللّهمّ اسعدني في مطعمي هذا بخيره و اعذني من شرّه، و امتعني بنفعه، و سلّمني من ضرّه».
«ستايش خداوندى را كه غذا مىدهد و خود غذا نمىخواهد، او پناه مىدهد و كسى در برابر او پناه نمىدهد، از او كمك طلبيده مىشود و نياز همه به اوست. خداوندا در برابر هر خورشت و غذايى كه در آسايش و عافيت و بدون سختى و مشقّت روزى من نمودى تو را سپاس مىگويم.
بنام خداوندى كه نامش بهترين اسمها است، بنام خداوندى كه پروردگار زمين
و آسمان است، بنام خداوندى كه با وجود نام او هيچ چيزى در زمين و آسمان زيان نمىرساند و او شنوا و داناست، خداوندا، مرا به خوبى اين غذايم سعادت ده و از شرّ آن بازم دار، و به نفع آن سودم ده، و از زيانش مصونم بدار».
و هنگام فارغ شدن از غذا بگو:
«الحمد للَّه الّذي اطعمني فأشبعني و سقاني فأرواني و صانني و حماني، الحمد للَّه الّذي عرّفني البركة و اليمن بما أصبته و تركته منه، اللّهمّ اجعله هنيئا مريئا لا وبيّا و لا دويّا و أبقني بعده سويّا فإنّما بشكرك محافظا على طاعتك، و ارزقني رزقا دارّا و اعشني عيشا قارّا، و اجعلني بارّا و اجعل ما يتلقّاني في المعاد مبهجا سارّا برحمتك».
«سپاس خداوندى كه مرا غذا داده و سيرم نمود، و با آب سيرابم نمود، و مرا حفظ كرده و حمايتم نمود. سپاس خداوندى كه بركت و خوبى آنچه را تناول كردم و آنچه را نخوردم به من شناساند. خداوندا، آن را لذيذ و گوارا قرار ده، و آن را از وبا و مرض دور نگه دار،
و مرا پس از اين غذا سالم نگه دار تا هميشه وظيفه شكر تو را بپاداشته و محافظت بر طاعت تو نمايم، و روزى فراوان روزيم كن و زندگى با آرامش به من بده، و مرا نيكوكار قرار ده، و آنچه در قيامت به من مىرسد باعث بهجت و سرور من شده باشد. به رحمت تو».
غذا را با نمك شروع و با سركه ختم نما.
هر گاه مىخواهى آب بياشامى از جاى شكسته ظرف پرهيز كن زيرا آنجا محل نشستن شيطان است. آب را به يك نفس نخورده بلكه سزاوار است كه به سه جرعه باشد.
هنگام آشاميدن آب بگو:
«الحمد للَّه مدرّ السّماء و منزل الماء من السّماء، مصرّف الأمر كيف يشاء، بسم اللَّه خير الأسماء».
«سپاس خداوندى كه آسمان را پر رونق ساخته و نازلكننده آب از آسمان است، كارها را آن گونه كه بخواهد مشخص مىكند. بنام خداوند كه نام او بهترين اسمها است».
پس از آشاميدن آب بگو:
«الحمد للَّه الّذي سقاني عذبا فراتا، و لم
يجعله ملحا أجاجا، فله الشّكر على إنعامه و إحسانه وجوده و امتنانه، الحمد للَّه الّذي سقاني فأرواني و أعطاني فأرضاني و عافاني و كفاني، اللّهمّ اجعلني ممّن تسقيه في المعاد من حوض محمّد6و تسعده بمرافقته برحمتك يا أرحم الرّاحمين».
«سپاس خداوندى را كه آب شيرين و گوارا به من نوشاند، و آن را شور و تند قرار نداد، و به جهت نعمت دادن و احسان و بخشش و منّتهايش شكر مخصوص اوست. سپاس خداوندى را كه عطش مرا برطرف و سيرابم نمود و با عطاى خود مرا راضى نمود و بدى را از من دور و كفايتم نمود. خداوندا، مرا از كسانى قرار ده كه در قيامت از حوض محمد6سيراب مىنمايى و سعادت همراهى با رسولت را نصيب او مىكنى، به رحمت تو اى مهربانترين مهربانان».
خوردن و آشاميدن در حال راه رفتن مكروه است اما حرام نيست.
مستحب است كه ميزبان قبل از ديگران شروع به خوردن نموده و پس از همه از آن دست بكشد.
هنگام شستن دست از كسى كه طرف راست ميزبان است شروع كرده تا به
نفر آخر برسد.
مستحب است آبى كه دستها را در آن شستهاند در يك ظرف جمع نمايند.
مستحب است پس از غذا، به پشت دراز كشيده و پاى راست را بر پاى چپ نهد.
و در كتاب «مسند امام رضا7» آمده است: «پيامبر6هر گاه غذا تناول مىفرمود اين دعا را مىخواند:
«اللّهمّ بارك لنا فيه و ارزقنا [خيرا] منه».
«خداوندا، در اين غذا براى ما بركت قرار ده، و بهتر از آن را روزى ما گردان».
و هر گاه آن حضرت آب يا شير تناول مىكرد مىگفت:
«اللّهمّ بارك لنا فيه و ارزقنا منه».
«خداوندا، در اين آشاميدنى براى ما بركت قرار ده، و بهتر از آن را روزى ما گردان».
و هر گاه رسول خدا6شير تناول مىفرمود دهان خود را مىمكيد و مىفرمود: شير چربى دارد.
و در روايتى آمده است كه آن حضرت پس از خوردن غذاى چرب بيرون دهان را مىشست اما داخل دهان چربى به خود نمىگيرد.
و رسول خدا6هر گاه خرما تناول مىفرمود هسته آن را بر پشت دست قرار داده و بر زمين مىگذارد.
و عبد اللَّه بن عباس هر گاه انار مىخورد كسى را در آن سهيم نمىنمود و معتقد بود كه در هر انارى يك دانه از دانههاى بهشت است. امير المؤمنين7فرمود: «انار را با پوسته نازك داخل آن بخوريد زيرا آن تصفيهكننده معده است».
خوردن انار در روز جمعه مستحب است.
در روايتى آمده است كه: مردى امير المؤمنين7را به خانه خود دعوت نمود، امام7به او فرمود: «اجابت مىكنم بشرط آنكه سه چيز را بر من ضمانت كنى». عرض كرد: يا امير المؤمنين آن شرايط چيست؟
فرمود: «چيزى از بيرون منزل براى من تهيه نكنى، آنچه در خانه است آورده و پنهان نكنى، و به خانواده اجحاف ننمايى»، آن شخص گفت اين سه شرط را براى شما ضمانت مىكنم. آنگاه امير المؤمنين7او را اجابت نمود.