مقصود از«سنگ»
نکته دیگر این است که قرآن فرموده است: «آتشی که وقودش انسانها هستند و سنگ». مقصود از سنگ چیست؟ بعضی از مفسرین به صورت احتمال گفتهاند شاید مقصود این بتهایی است که مسجود مردم قرار میگیرند، معبودها که اغلب سنگی بود.
ولی بعضی دیگر که دقیقتر فکر کرده و نظر دادهاند گفتهاند: یکی از تفاوتهای دنیا و آخرت (غیر از آن جهتی که عرض کردم) این است که در دنیا اگر انسانی را بخواهند آتش بزنند حداکثر این است که بدنش را آتش میزنند. حال اگر آتش نمرود هم در دنیا باشد، با هر وسیلهای بخواهد باشد، با زغالسنگ یا کنده یا هیزم یا چوبهای آتشزا، چه میکند؟ آخرش بدن انسان را خاکستر میکند؛ دیگر از این بیشتر نیست. آیا آتشدنیا میتواند روح انسان را آتش بزند؟ یعنی آیا میتواند در دنیا آتشی وجود داشته باشد که از دل انسان و از آن کمون روح انسان طلوع کند؟
نه، آتش دنیا به آن دسترسی ندارد. روح انسان که مرکز
فکرها و احساسهاست و با آن روح، انسان میاندیشد و فکر میکند و میخواهد و دشمنی میورزد، او از آتشهای دنیا مصون است. ولی قرآن در آیهای که در سوره«وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ» است جملهای گفته است:
وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ.الَّذی جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ.یحْسَبُ انَّ مالَهُ اخْلَدَهُ.کلّا لَینْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ.وَ ما ادْریک مَا الْحُطَمَةُ.نارُ اللَّهِ الْموقَدَةُ.الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْافْئِدَةِ.انَّها عَلَیهِمْ مُؤْصَدَةٌ.فی عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ[1].
وای به حال این عیبجویان (عیبجویی غیر از انتقاد است که انتقاد گاهی به حق است؛ عیبجویی یعنی مسخرهچیگری؛ اشخاصی که کار و شغلشان این است که مردم را به یک شکلی خفیف و تحقیر کنند، با چشمشان، با گوششان، با شکلک درآوردن؛ در خیابان یک کسی راه میرود، پشت سرش تقلیدش را در بیاورند؛ اینهایی که شأنشان فقط این شده است که آبرو و حیثیت مردم را بریزند)«ا لَّذی جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ» آنکه ثروت فراوانی جمع کرد و مرتب میشمارد که چقدر زیاد شده است. شاید منظور این باشد که از همین راه، ثروتهایی هم به دست آورده و معبودش هم این ثروت است. اینکه میگوید«وَ عَدَّدَهُ» مرتب میشمارد، وقتی که برای انسان ثروت هدف بشود [گویی خودش همان ثروت شده است.]
اخیراً کتابی در فلسفه اخلاق مطالعه میکردم، دیدم اصطلاح
[1]. همزه/ 1- 9.
خیلی خوبی فرنگیها دارند. به فارسی به کلمه «تثبیت» ترجمه شده است. میگویند انسان گاهی در یک چیزهایی «تثبیت» میشود، یعنی شخصیتش در همان شیء ثابت میماند، شخصیت او میشود عین آن. بعد مثال میزند، میگوید با اینکه انسان باید به پول مثل یک وسیله برای خود نگاه کند، ولی گاهی خود را وسیله برای پول قرار میدهد، شخصیتش در پول تثبیت میشود، یعنی همه چیز او میشود پول، او بودنِ او و تمام شخصیتش میشود پول. وقتی که پول را میشمارد گویی خودش را دارد میشمارد. اگر مثلًا یک تومان بر پول اضافه شده، چیزی بر خودش اضافه شده؛ اگر یک تومان از پول کم شده، قطعهای از جان او کم شده است.
«یحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ» خیال میکند این ثروت میتواند او را جاویدان کند.
انسان میتواند جاویدان شود ولی نه از راه ثروت. آنکه انسان را جاویدان میکند ثروت نیست.«کلّا» سخن مگو، رها کن، حرف آخر را بزن«لَینْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ» این پرت خواهد شد در حطمه. بعد میگوید:«وَ ما أَدْریک مَا الْحُطَمَةُ» چه میدانی حطمه چیست«نارُاللَّهِ الْموقَدَةُ» آتش افروخته الهی، آنکه طلوع میکند بر دلها نه بر جسمها:«ا لَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ» آتشی که بر دلها طلوع میکند، یعنی این از آن آتشها نیست که فقط بدن را بسوزاند (بدن را بسوزاند خاکسترش میکند) آتشی است که بر دلها [طلوع میکند.]
در جای دیگر همین دلها را تشبیه به سنگ میکند، میگوید دلهای سنگ و بدتر از سنگ:کالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً[1]. آنگاه گفتهاند اینجا که
[1]. بقره/ 74.
قرآن میگوید:«وَقودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَةُ» انسانها و سنگها مایههای احتراق هستند، این سنگها یعنی انسانها.
آنجا که میگوید انسانها، یعنی انسانها با آن جسمشان، انسانها با آن اعمال تجسمیافتهشان؛ ولی آن آتش منحصر به آتش جسمانی نیست:«وَالْحِجارَةُ» و دلهای سنگشان.
«یا ایهَا الَّذینَ امَنوا قوا انْفُسَکمْ وَ اهْلیکمْ ناراً وَقودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیها مَلائِکةٌ غِلاظٌ شِدادٌ» بر آن آتش از فرشتگان خشن و قوی مسلطاند«لایعْصونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ» سنت الهی و امر الهی و جریان کار الهی را یک ذره تخطّی نمیکنند؛ آن ناموس الهی که باید اجرا شود بدون تخطی به وسیله آنها اجرا میشود؛ و هر چه که در دستور خلقت و قضا و قدر الهی به آنها امر شود که اجرا شود آنها فقط مأمور اجرا هستند و جز این چیزی نیست.
پس این آیه به تناسبی که در آیه پیش سخنی از زنان پیغمبر بود یکمرتبه خطاب به عموم مؤمنین کرد و آن مسأله مسؤولیت نهاییای را که انسانها در برابر خودشان و در برابر خاندانشان دارند [مطرح کرد که] خود را نگه دارید، خود را آنچنان بسازید که چنین عاقبتی نداشته باشید، و خاندانتان را آنچنان بسازید که [کار آنها] به چنین عواقبی منتهی نشود.
حال، اینکه «خاندانتان را اینچنین بسازید» این مسؤولیت در چه حد است؟
میگویند وقتی که این آیه نازل شد یکی از اصحاب پیغمبر را دیدند که در کنار خانه پیغمبر سخت میگرید. حضرت سؤال کردند چرا میگریی؟ گفت: یا رسولاللَّه! من تا حالا درباره خودم فکر میکردم، حالا میبینم یک مسؤولیت بزرگتری دارم، من چطور میتوانم آنها را حفظ کنم؟ فرمود: مسؤولیت تو یک حدی دارد؛ که
آمادگی بیشتر برای تربیت، در جوانی
اینجا دو سه نکته را باید متوجه شد. یک نکته این است که به طورکلی در تعلیم و تربیت، انسانها هر چه از نظر سنی کوچکتر و جوانتر باشند آمادگیشان برای هرگونه تربیتی بیشتر است؛ یعنی انسان هر چه کوچکتر است نقشپذیرتر است و هر چه که بزرگتر میشود نقشناپذیرتر میشود. این، هم در خوبیها صدق میکند هم در بدیها.
همسر انسان در همان اوایل نقشپذیرتر است تا وقتی که سنش بالا برود. بچه انسان هم اینچنین است. این است که حضرت امیر در وصیتشان به امام حسن مرتب توصیه میکنند، میفرمایند مراقب بچهها باش:«وَ إنَّما قَلْبُ الْحَدَثِ کالْارْضِ الْخالِیةِ»[1]دل جوان مانند زمینِ کشت نشده است، آماده هر بذری است که در آنجا بکاریم.
ولی اگر زمین را یک بار کشت کردند، دیگر کشت دوم کارش مشکل میشود.
سعدی میگوید:
هر که در خردیاش ادب نکنند
در بزرگی صلاح از او برخاست
چوب تر را چنان که خواهی پیچ
نشود خشک جز به آتش راست
چوب وقتی که تر است هر طور که آن را بپیچی بعد که خشک شد به همان شکل درمیآید؛ ولی وقتی که خشک است نمیتوان آن را به شکل دلخواه درآورد.
[1]نهجالبلاغه، نامه 31.
کیفیت اعمال این مسؤولیت:
1. از راه ارشاد و گفتن
2. از راه عمل
از این بالاتر، عمل خود پدر و مادر است و مخصوصاً پدر؛ یعنی پدر در منزل اگر عملش به گونهای باشد که پسر، دختر و همسر همیشه در وجود او حقیقت را ببینند، [خاندان او اهل حقیقت خواهد شد؛] در وجود او نه فقط نماز خواندن را ببینند، احترام به نماز را ببینند؛ ببینند اصلًا نماز برای او یک حقیقت محترمی است. بچهای میبیند پدرش نماز میخواند، اما میبیند این نماز برای پدرش کوچکترین کارهاست. سر ظهر که به خانه میآید، از همه کارهایش فارغ شده میخواهد ناهار بخورد، میگوید چقدر فاصله تا ناهار هست؟ پنج دقیقه. پس ما نمازمان را بخوانیم تا خیالمان راحت شود. نماز در دل بچه به صورت یک امر غیرمهم وارد میشود؛ برخلاف آن بچهای که میبیند برای پدر نماز مهمترین کارها و اصلهاست؛ حتی برنامهاش را طوری
تنظیم میکند که نماز اول وقتش [از بین نرود؛] مسافرت میخواهد برود، میگوید به گونهای برویم که اول مغرب به نمازمان برسیم. بعد این نماز را با آداب و مستحباتش انجام میدهد. اصلًا نماز در ذهن این بچه حالت دیگری پیدا میکند.
مرحوم پدر خودمان رضواناللَّه علیه، ما از بچگی این را میدیدیم که از نظر ایشان آنچه که مربوط به دین و مذهب بود در نهایت احترام بود؛ نماز یک حقیقت محترم بلکه محترمترین حقیقتها بود. ما حس میکردیم ماه رمضان که میآید واقعاً یک امر قابل احترامی میآید، یک امری میآید که دارد استقبال میشود، از ماه رجب و شعبان به استقبال میرفتند یعنی مرتب روزه مستحبی میگرفتند؛ پیشواز میرفتند. پیشواز رفتن [یعنی] مهمانی دارد میآید که ما داریم استقبالش میکنیم.
آداب ماه رجب، آداب ماه شعبان و مستحبات این دو ماه عمل میشد. معلوم بود که به سوی یک امر بزرگ و خطیر دارند میروند. اگر بچه یک ذره قابل باشد در او اثر میگذارد. اگر در خانوادهای بچه حس کند که پدر راستی را به دلیل اینکه راستی است [ترک نمیکند و] دروغ اساساً به زبان این پدر نمیآید، او راستگو میشود. اما بچهای که میبیند پدرش به خاطر کوچکترین منفعتی دروغ میگوید، اگر پدر یک ساعت بنشیند بگوید بچه جان دروغ نگو، او نمیتواند بپذیرد.
بنابراین اینجا که قرآن دارد:«قوا انْفُسَکمْ وَ اهْلیکمْ» نکته دیگری هم هست و آن این است: قرآن اگر میگفت: «یا ایها الذین امنوا قوا اهلیکم» ای اهل ایمان خاندان خودتان را حفظ کنید، مطلب درست کاملی گفته بود. ولی وقتی فرمود:«قوا انْفُسَکمْ وَ اهْلیکمْ» خودتان را و خاندانتان را حفظ کنید، و اول «خودتان» را ذکر کرد، ضمناً اشاره به رابطه میان ایندو
سخن مرحوم شاهآبادی
میگویند مرحوم شاهآبادی میگفته طبیعت دزد است، یعنی انسان با انسان بد بنشیند، خودش نمیفهمد، یک وقت میبیند خصلت او در وی آمده، یعنی طبیعتش دزدکی از او گرفته است. «دزد است» یعنی طبیعتْ مخفی از شعور انسان میگیرد.
مولوی این نکته را به این صورت میگوید:
میرود از سینهها در سینهها
از ره پنهان صلاح و کینهها
یعنی تو با دیگری داری حرف میزنی، [بدون آنکه خودت بفهمی صفات او را میگیری.] برخی اشخاص گاهی از این غرورها دارند، به او میگویند با فلانکس ننشین، میگوید من مواظب خودم هستم. میگوییم تو مواظب هستی یعنی آگاهانه نمیگیری، ولی نمیفهمی، میبینی ناآگاهانه طبیعتت گرفته، و خودت نفهمیدهای.
حال وقتی که انسان از مُعاشر خودش ناآگاهانه بگیرد، اولاد از پدر و مادر ناآگاهانه نمیگیرد؟ پس این باوری نیست که انسان خودش را حفظ نکند و بتواند خاندانش را حفظ کند. مرحوم شیخ غلامرضا یزدی رضواناللَّه علیه که مرد بسیار بزرگی بود (دو سال به قم آمد، علمای قم خیلی اصرار کردند که او را نگه دارند، جریان مفصلی دارد، پسرش هم همان جا فوت کرد، برای درس تفسیری که داشت) یک وقتی در یک