کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

ترجمه :

عكس مشروطه و عرفيّه عامّه‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « العامتان » ميفرمايد :

مقصود از « عامّتان » مشروطه عامه و « عرفيّه عامّه » است و چنانچه مصنّف در متن آورده عكس ايندو نيز حينيّه مطلقه است .

مثلا قضيّه ذيل :

بالضرورة كلّ كاتب متحرّك الاصابع ماام كاتبا ( هر نويسنده‌اى در وقت نوشتن انگشتانش حركت مى‌كند ) قضيّه مشروطه عامّه است كه اگر بجاى كلمه « بالضّرورة » لفظ « دائما » را قرار دهيم بقضيّه عرفيّه عامّه مبدّل ميشود و بهر تقدير صحيح و صادق است حال مدّعى اينستكه عكس آن قضىّ حينيّه مطلقه است بشرح زير :

بعض متحرك الاصابع كاتب بالفعل حين هو متحرّك الاصابع ( يعنى بعضى از كسانيكه انگشتانشان حركت مى‌كند در حين حركت در يكى از سه زمان نويسنده مى‌باشند ) كه اين قضيّه نيز همچون اصلش صادق و صحيح مى‌باشد .

دليل خلف و بيان عكس‌

دليل ما بر اينكه عكس دو قضيّه نامبرده حينيّه مطلقه است اينكه اگر عكس مذكور صادق نباشد ناچار بايد نقيض آن صدق كند و آن عبارتست از :

دائما لا شئ من متحرك الاصابع بكاتب مادام متحرك الاصابع ( دائما هيچ فردى از افراد متحرّك الاصابع در وقت حركت انگشتان كاتب نيست ).

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :268««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و وقتى آنرا با اصل قضيّه ضميمه نموده و تشكيل قياسى دهيم باين شرح :

كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا ( صغرى ) و لا شئ من متحرك الاصابع بكاتب مادام متحرك الاصابع ( كبرى ) نتيجه‌اش چنين ميگردد : دائما يا بالضروره هيچ نويسنده‌اى ماداميكه نويسنده است نويسنده نيست و اين معنا خلاف واقع و امر مستحيلى است .

متن : و الخاصّتان حينيّة لا دائمه.

ترجمه : و عكس خاصّتان، حينيّه لا دائمه مى‌شود .

حاشيه : قوله : و الخاصّتان‌

اى « المشروطة الخاصّة و العرفية الخاصّة » تنعكسان الى حينيّة مطلقة مقيّدة باللّادوام امّا انعكاسهما الى الحينية المطلقة :

فلانّه كلّما صدقت « الخاصّتان » صدقت « العامّتان » و قد مرّ انّه كلّما صدقت العامّتان صدقت فى عكسهما « الحينيّة المطلقة » .

و امّا اللّادوام :

فبيان صدقه انّه لو لم يصدق لصدق نقيضه و نضّم هذا النقيض الى الجزء الاوّل من الاصل فينتج نتيجة و نضّمه الى الجزء الثّان من الاصل فينتج ما ينافى تلك النتيجة .

ترجمه و شرح :

عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و الخاصّتان » ميفرمايد :

مقصود از « خاصّتان » مشروطه خاصّه و عرفيه خاصّه مى‌باشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :269««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

سپس ميفرمايد :

عكس ايندو « حينيّه مطلقه » مقيّد به « لا دوام » ميباشد .

امّا برهان عكس ايندو به « حينيّه مطلقه » اينستكه هر وقت دو قضيّه مشروطه خاصّه و عرفيّه خاصّه در موردى صادق باشند قطعا عرفيّه عامّه و مشروطه عامه نيز در آنجا صادقند زيرا در محلّش مقرّر است كه صدق خاص ملازم با صدق عام مى‌باشد و قبلا گفته شد در هر مورديكه مشروط و عرفيه عامه صدق كنند عكس ايندو كه « حينيّه مطلقه » است نيز صادق ميباشد پس از باب و لازم اللّازم لازم در عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه نيز اين قضيّه بايد صادق باشد .

و امّا برهان و دليل بر صدق قيد « لا دوام » :

اگر اين قيد صادق نباشد مى‌بايد نقيضش صدق كند و وقتى نقيض را با جزء اوّل از اصل قضيّه ضميمه نمائيم نتيجه‌اى مى‌دهد كه آنرا محفوظ نگاه داشته و سپس با جزء دوّم از اصل ضميمه كرده و تشكيل قياسى ميدهيم و پس از اخذ نتيجه ملاحظه ميشود نتيجه‌اى كه اين بار بدست آمده با نتيجه قبلى منافات دارد .

حاشيه : مثلا كلّما صدق « بالضّرورة او بالدّوام كلّ كاتب متحرك الاصابع مادام كاتببا لا دائما » صدق فى العكس « بعض متحرّك الاصابع كاتب بالفعل حين هو متحرك الاصابع لا دائما » .

امّا صدق الجزء الاوّل فقد ظهر ممّا سبق .

و امّا صدق الجزء الثانى اى اللّادوام و معناه « ليس بعض متحرّك الاصابع كاتبا بالفعل » فلانّه لو لم يصدق لصدق نقيضه و هو قولنا « كلّ متحرّك الاصابع كاتب دائما » فنضّمه الى الجزء الاوّل من الاصل فنقول : كلّ متحرّك الاصابع كاتب دائما و كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا ينتج كلّ متحرك الاصابع متحرك الاصابع دائما ثمّ نضمّه الى الجزء

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :270««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

الثانى من الاصل و نقول : كلّ متحرك الاصابع كاتب دائما و لا شئ من الكاتب بمتحرّك الاصابع بالفعل ينتج لا شئ من متحرك الاصابع بمتحرك الاصابع بالفعل و هذا ينافى النتيجة السابقة فيلزم من صدق نقيض « لا دوام » العكس اجتماع المتنافيين فيكون باطلا فيكون « لا دوام » العكس حقا و هو المطلوب .

ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايند :

مثلا قضيّه ذيل يعنى :

بالضروره كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا دائما كه مشروطه خاصّه است صادق مى‌باشد كه اگر بجاى « بالضّرورة » بالدّوام قرار دهيم مبدّل به عرفيّه خاصّه شده و آن نيز صادق است و بهر تقدير مدّعا اينست عكس ايندو قضيّه، قضيّه حينيّه مطلقه مقيّد به لا دوام است بشرح زير :

بعض متحرّك الاصابع كاتب بالفعل حين هو متحرّك الاصابع لا دائما .

دليل بر صدق عكس‌

امّا صدق جزء اوّل عكس از مطالب گذشته بخوبى ظاهر و روشن ميشود و آن اينست كه گفتيم حينيّه مطلقه لازمه عرفيه و مشروطه عامّه است و ايندو نيز چون لازمه عرفيّه و مشروطه خاصّه هستند لاجرم قضيّه « حينيّه مطلقه » لازمه خاصّتان بوده و از صدق ايندو صدق آن نيز استفاده ميشود .

و امّا صدق جزء دوّم عكس يعنى « لا دوام » كه معنايش اينست :

ليس بعض متحرّك الاصابع كاتبا بالفعل .

ميگوئيم : اگر اين قضيّه صادق نباشد بناچار مى‌بايد نقيضش كه « كلّ متحرّك الاصابع كاتب دائما » بوده صادق باشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :271««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

حال نقيض را بار اوّل با جزء اوّل از اصل قضيّه ضميمه كرده و قياسى باين نحو تشكيل ميدهيم :

كلّ متحرّك الاصابع كاتب دائما ( صغرى ) و كلّ كاتب متحرك الاصابع مادام كاتبا ( كبرى ).

نتيجه چنين ميشود : كلّ متحرّك الاصابع متحرّك الاصابع دائما .

و بار دوّم آنرا با جزء دوّم از اصل قضيّه ضميمه نموده و قياس را باين طرز ترتيب ميدهيم :

كلّ متحرّك الاصابع كاتب دائما ( صغرى ) و لا شئ من الكاتب بمتحرّك الاصابع بالفعل ( كبرى ).

نتيجه چنين ميشود : لا شئ من متحرّك الاصابع بمتحرّك الاصابع بالفعل .

و چنانچه ملاحظه ميشود نتيجه دوّم با اوّل منافى ميباشد پس اگر نقيض صادق باشد لازمه‌اش اجتماع متنافيين است كه آن امر ممتنع و محالى است از اينرو عكس بايد صادق باشد كه چنين محذورى بدنبالش نيست و مطلوب بدين ترتيب ثابت ميگردد .

متن : و الوقتيّتان و الوجوديّتان و المطلقة العامّة، مطلقة عامّة.

ترجمه : وقتيّتان و وجوديّتان و مطلقه عامّه عكسشان مطلقه عامّه ميشود .

حاشيه : قوله : و المطلقة العامّة مطلقة عامّة .

اى هذه القضايا الخمس تنعكس كلّ واحدة منها الى مطلقة عامّة فيقال لو صدق « كلّ ج ب » باحدى الجهات الخمس لصدق « بعض ب ج بالفعل » و الّا لصدق نقيضه و هو « لا شئ من ب ج دائما » و هو مع الاصل ينتج « لا شئ من ج ج » هذا خلف .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :272««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

ترجمه :

عكس قضاياىپنجگانه‌

مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و المطلقة العامّة الخ » ميفرمايد :

مقصود اينستكه عكس هركدام از قضاياى پنجگانه يعنى :

وقتيّه، منتشره، وجوديّه لا ضروريّه، وجوديه لا دائمه و مطلقه عامّه، مطلقه عامّه ميباشد فلذا در عكس اين پنج قضيّه بايد چنين گفت :

اگر قضيّه ذيل يعنى :

كلّ ج ب بالضّرورة لا دائما كه قضيّه وقتيّه است صادق باشد قطعا عكس آن يعنى قضيّه مطلقه عامه كه عبارتست از :

بعض ب ج بالفعل صادق است زيرا در غير اينصورت نقيض آن‌كه لا شئ من ب ج دائما بايد صدق داشته باشد در حاليكه وقتى آنرا با اصل قضيّه ضميمه نموده و قياسى باين نحو تشكيل داده :

كلّ ج ب بالضّروره و لا شئ من ب ج نتيجه‌اش « لا شى من ج ج » ميشود كه خلاف واقع و امر مستحيلى است چون سلب شئ از نفس است .

و بهمين ترتيب عكس چهار قضيّه ديگر را ميتوان اثبات نمود منتهى بجاى « بالضرورة » جهات هريك را بايد قرار داد .

شارح گويد :

براى اينكه عبارات كتاب طولانى نشده و كثرت امثله سبب صعوبت در درك مطالب نشود بين ارباب منطق و مصنّفين چنين رسم شده از حروف تهجّى همچون « ج » يا « ب » يا « د » استفاده مى‌كنند چنانچه در مثال فوق ملاحظه شد .

متن : و لا عكس للممكنتين:

ترجمه : دو قضيّه ممكنه هيچكدام عكس ندارند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :273««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

حاشيه : قوله و لا عكس للممكنتين :

اعلم : انّ صدق وصف الموضوع على ذاته فى القضايا المعتبرة فى العلوم « بالامكان » عند الفارابى و « بالفعل » عند الشيخ .

فمعنى « كلّ ج ب بالامكان » على رأى الفارابى هو انّ « كلّما صدق عليه ج بالامكان صدق عليه ب بالامكان » و يلزمه العكس حينئذ و هو انّ « بعض ما صدق على ب بالامكان صدق عليه ج بالامكان » .

و على رأى الشيخ معنى « كلّ ج ب بالامكان » هو انّ « كلّ ما صدق عليه ج بالفعل صدق عليه ب بالامكان » و يكون عكسه على اسلوب الشيخ هو انّ « بعض ما صدق عليه ب بالفعل صدق عليه ج بالامكان » .

و لا شكّ انّه لا يلزمه من صدق الاصل حينئذ صدق العكس .

ترجمه :

عدم عكس در ممكنتين‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه مى‌گويد « و لا عكس للممكنتين » ميفرمايد :

صدق وصف عنوان بر ذات موضوع در قضاياى معتبره از نظر معلّم ثانى يعنى فارابى بنحو « امكان » و برأى شيخ الرئيس ابن سينا بطور « فعليّت » است از اينرو معناى « كل ج ب بالامكان » كه قضيّه ممكنه است بعقيده فارابى چنين است :

هر ذاتى كه وصف « ج » بودن بر آن ممكن باشد بالامكان « ب » مى‌باشد بنابراين لازمه آن عكس آنست يعنى بگوئيم :

بعضى از ذوات كه وصف « ب » بودن بر آنها ممكنست بالامكان « ج » هستند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :274««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و امّا بعقيده شيخ الرئيس مثال مذكور را مى‌بايد چنين معنا نمود :

هر ذاتى كه وصف « ج » بودن بر آن فعليّت داشته باشد بالامكان « ب » بر آن صادق است و عكس اين قضيّه بايد چنين باشد :

بعضى از ذوات كه وصف « ب » بودن بر آن بالفعل ثابت است بالامكان « ج » هستند .

در حاليكه جاى ترديد نيست كه بعقيده شيخ الرئيس از صدق اصل صدق عكس لازم نمى‌آيد .

حاشيه : مثلا : اذا فرض انّ مركوب زيد بالفعل منحصر فى الفرس صدق « كلّ حمار بالفعل مركوب زيد بالامكان و لم يصدق عكسه و هو انّ « بعض مركوب زيد بالفعل حماز بالامكان فالمصنّف لمّا اختار مذهب الشيخ اذا هو المتبادر فى العرف و اللّغة حكم بانّه لا عكس للممكنتين .

ترجمه : مثلا اگر فرض كرديم مركب‌سوارى زيد فعلا منحصر در اسب بوده و وى بغير از اين حيوان مركب ديگرى ندارد در اينجا صادق است بگوئيم :

هر حيوانى كه فعلا وصف حمار بودن بر آن صادق باشد ممكن است مركب‌سوارى براى زيد باشد .

در حاليكه عكس آن صحيح نيست يعنى اگر بگوئيم :

برخى از حيواناتيكه فعلا مركب‌سوارى زيد هستند ممكن است حمار باشند اين قضيّه صادق نيست زيرا فرض ما اين بود مركوب فعلى زيدد اسب است و ممكن نيست اسب حمار باشد .

پس از اين شرح مختصر معلوم شد بعقيده شيخ الرئيس قضيّه ممكنه چه ممكنه عامّه و چه خاصّه داراى عكس نيست و چون مصنّف نيز به عقيده شيخ متمايل شده و رأى وى را در كيفيّت ثبوت وصف عنوانى و براى موضوع پسنديده لاجرم در اينجا حكم به عدم ثبوت عكس در دو قضيّه ممكنه‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :275««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست