کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

تقديم بمنظور رعايت سجع صورت گرفته است .

شرح : قوله : قدم :

فاعل آن مصنّف است .

قوله : لقصد الحصر

زيرا تقديم ما هو حقّه التأخير يفيد الحصر و چون حقّ ظرف اينستكه بعد از متعلّقش قرار گيرد لاجرم تقديمش مفيد حصراست يعنى و فقط بر خداوند توكّل من ميباشد .

قوله : و فى قوله « به » :

يعنى و تقديم در « به » بر متعلّقش كه « اعتصام » باشد براى دو جهت است :

يكى رعايت سجع و ديگر قصد حصر .

قوله : لرعاية السجع :

سجع از مصطلحات علم عروض بوده و از محسّنات بديعيّه محسوب ميشود و آن در نثر بمنزله قافيه در شعر است .

حاشيه : قوله : التّوكّل :

هو التّمسّك بالحقّ و الانقطاع عن الخلق .

ترجمه : كلمه « توكّل » در عبارت مصنّف عبارتست از چنگ زدن بحقتعالى و جدا شدن از مخلوق .

حاشيه : قوله : الاعتصام :

هو التّشبّث و التّمسّك :

ترجمه : كلمه « اعتصام » در عبارت مصنّف عبارتست از آويخته شدن و چنگ زدن .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :53««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

متن :

فى المنطق‌

مقدّمه:

العلم ان كان اذعانا للنّسبة فتصديق و الّا فتصوّر .

ترجمه : بخش اوّل از دو بخش كتاب در علم منطق ميباشد .

مقدّمه : علم اگر باور داشتن نسبت بوده بآن تصديق گفته و در غير اينصورت تصوّر باشد .

حاشيه : قوله : القسم الاوّل :

لمّا علم ضمنا من قوله « فى تحزير المنطق و الكلام » انّ كتابه على قسمين لم يحتج الى التّصريح بهذا فصّح تعريف القسم الاوّل بلام العهد لكونه معهودا ضمنا و هذا بخلاف المقدّمة فانّها لم يعلم وجودها سابقا فلم تكن معهودة فلهذا نكّرها و قال « مقدمة » .

ترجمه : عبارت « القسم الاوّل » در متن مصنّف :

چون از ضمن كلام مصنّف كه گفت « فى تحرير المنطق و الكلام » دانسته شد كتاب او بر دو بخش است لاجرم نيازى باينكه تصريح به دو تقسيم نمايد نبود از اينرو بخش اوّل كتاب را با الف و لام تعريف عهد آورد و گفت « القسم الاوّل » زيرا از آن در سابق ضمنا نام برد و بدينوسيله آنرا معهود شناخته شده قرار داد بخلاف « مقدمه » چه بلحاظ اينكه در سابق نامى از آن برده نشد و وجودش معلوم و معهود نگشت از اينجهت وجهى براى معرفه آوردنش نبود و مجالى براى دخول الف و لام عهد ديده نشد فلذا آنرا نكره آورد و گفت « مقدمة » .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :54««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شرح : قوله : انّ كتابه على قسمين .

كلمه آن با اسم و خبرش در تأويل مصدر بوده و نائب فاعل است براى « علم » .

قوله : لم يحتج الى التصريح :

جواب است براى « لمّا » .

قوله : بهذا :

يعنى بتقسيم .

قوله : بلام العهد :

مقصود عهد ذكرى است .

قوله : لكونه معهودا ضمنا :

ضمير در « كونه » به القسم الاوّل راجعست و مقصود از « معهودا ضمنا » ذكر ضمنى ميباشد .

قوله : و هذا بخلاف المقدمة :

مشار اليه « هذا » القسم الاوّل ميباشد .

حاشيه : قوله : فى المنطق :

ان قيل : ليس المراد بالقسم الاوّل المسائل المنطقيّة فما توجيه الظرفيّة؟

قلت : يجوز ان يراد بالقسم الاوّل الالفاظ و العبارات و بالمنطق المعانى‌

فيكون المعنى : انّ هذه الالفاظ فى بيان هذه المعانى .

و يحتمل وجوها اخر .

ترجمه : كلمه « فى المنطق » در عبارت المصنّف .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :55««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

اشكال‌

اگر در مقام اشكال گفته شود : مراد از « القسم الاوّل » مسائل منطقيّه است بنابراين چگونه ميتوان براى ظرف « فى المنطق » توجيه قائل شد .

جواب‌

ممكنست بگوئيم : از « القسم الاوّل » الفاظ و عبارات قصد شده و از « المنطق » معانى پس معناى عبارت متن چنين ميشود :

اين الفاظ و عبارات در توضيح اين معانى است .

و البته براى توجيه ظرف وجوه ديگرى ميتوان احتمال داد .

شرح : قوله : ان قيل اه :

اين عبارت در ارتباط با اشكالى است كه بظاهر عبارت مصنّف وارد است و توضيح اشكال با جوابش اينست :

قطعا بين ظرف و مظروف بايد تغاير باشد چه آنكه حلول و دخول چيزى در خودش عقلا محال است چنانچه گفتن اليوم فى اليوم يا المكان فى المكان غلط است با توجّه باين امر ميگوئيم مقصود از « القسم الاوّل » در عبارت متن قواعد و مسائل منطقى است در حاليكه مصنّف آنرا مظروف و « فى المنطق » را ظرف آن قرار داده و اين مستلزم آنست كه بگوئيم المنطق فى المنطق و محذور حلول شئ در خودش پيش مى‌آيد پس براى رفع اين ايراد عبارت را بايد توجيه نمود . لذا مرحوم محشّى در مقام توجيه ميفرمايند :

مقصود از مظروف « القسم الاوّل » الفاظ و عبارات بوده و از ظرف « فى المنطق » معانى ميباشد . از اينرو معناى عبارت چنين ميشود : الفاظ و عبارات اين كتاب در توضيح و بيان معانى منطقيه ميباشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :56««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و نيز ميتوان براى توجيه عبارت وجوه ديگرى قائل شد بطورى كه محشى ( ره ) در ذيل « و التّفصيل اه » بآن اشاره فرموده كه ذيلا تشريح ميشود .

حاشيه : و التفصيل :

انّ القسم الاوّل عبارة عن احد معان سبعة، امّا الالفاظ او المعانى او النّقوش، او المركّب من الاثنين او الثلاثة .

و المنطق عبارة عن احد معان خمسة، امّا الملكة او العلم بجميع المسائل او بالقدر المعتدّ به الّذى يحصل به العصمة او نفس المسائل جميعا او نفس القدر المعتدّ به .

فيحصل من ملاحظة الخمسة مع السّبعة خمسة و ثلثون احتمالا يقدّر فى بعضها البيان و فى بعضها التّحصيل او الحصول حيث ما وجده العقل السليم مناسبا .

ترجمه :

تفصيل‌

تفصيل و تشريح اين وجوه آنستكه بگوئيم :

مقصود از « القسم الاوّل » ممكنست يكى از اين هفت امر باشد :

الفاظ، معانى، نقوش، الفاظ و معانى، معانى و نقوش، الفاظ و نقوش، الفاظ ومعانى و نقوظ و مراد از « المنطق » يكى از اين پنج معنا باشد :

ملكه، علم بتمام مسائل، علم بمقدار قابل اعتناء كه موجب مصون ماندن فكر از خطاء گردد، جميع مسائل، مقدار قابل اعتناء از مسائل .

بنابراين از ضرب پنج در هفت، سى و پنج احتمال حاصل ميشود كه در برخى از آنها لفظ « بيان » و در بعضى ديگر تحصيل يا حصول بايد مقدّر گرفت بآنطوريكه عقل آنرا با معناى منظور مناسب بداند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :57««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شارح گويد : براى اينكه معناى احتمالات سى و پنجگانه بطور منضبط در دسترس قارئين باشد آنها را در ضمن جدولى كه در ذيل رسم شده مى‌نگاريم :

()

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :58««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

حاشيه : قوله : مقدمة :

اى هذه مقدّمة يتبيّن فيها امور ثلاثة : رسم المنطق و بيان الحاجة اليه و موضوعه .

و هى مأخوذة من مقدمة الجيش و المراد منها هيهنا انكان الكتاب عبارة عن الالفاظ و العبارات فالمقدمة كانت طائفة من الكلام قدّمت امام المقصود لارتباط المقصود بها و نفعها فيه و انكان عبارة عن المعانى فالمراد من المقدمة طائفة من المعانى يوجب الاطّلاع عليها بصيرة فى الشّروع و تجويز الاحتمالات الاخر فى الكتاب يستدعى جوازها فى المقدمة الّتى هى جزئه لكن القوم لم يزيدوا على الالفاظ و المعانى فى هذا الباب شيئا .

ترجمه : كلمه « مقدمة » در عبارت مصنّف بتقدير « هذه مقدمة » است يعنى اين مقدمه در آن سه امر روشن و واضح ميشود : تعريف علم منطق، و شرح نياز بآن و موضوعش .

و اينكلم از « مقدمة الجيش » يعنى مقدمه و طليعه لشگر اخذ شده است و در صورتيكه مقصود از كتاب در اينجا الفاظ و عبارات باشد مراد از آن پاره‌اى از كلام است كه بملاحظه ارتباط مطالب كتاب با آن و نفعش در كتاب در ابتداء و پيش از شروع در مقصود ذكر شده است و اگر مراد از كتاب معانى باشد پس منظور از مقدمه شطرى از معانى است كه اطّلاع بر آنها باعث بينائى در شروع ميباشد .

و امكان احتمالات ديگر در كتاب كه ذكر شد مستدعى است كه آنها را در مقدّمه نيز كه جزء كتاب است احتمال داد ولى حضرات در اينجا ( در مقدمه ) تنها همين دو احتمال ( الفاظ و معانى ) را در مقدمه ذكر نموده و بر آن چيزى اضافه نكرده‌اند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :59««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شرح : قوله : اى هذه مقدمة :

يعنى مقدّمة خبر است براى مبتداء محذوف .

قوله : بيان الحاجة اليه :

ضمير در « اليه » به منطق عائد است .

قوله : و موضوعه :

يعنى و موضوع منطق .

قوله : و هى مأخوذة من مقدمة الجيش :

ضمير « هى » به مقدمه راجعست و منظور از مقدمة الجيش پاره‌اى از سپاهيان را گويند كه بمنظور استخبار و اطّلاع بر احوال دشمن و تعيين مكان مناسب براى سراپا نمودن خيمه و خرگاه براى لشگريان پيشاپيش ميفرستادند .

قوله : و المراد منها :

الف و لام در « المراد » عوض از مضاف اليه بوده و ضمير در « منها » بمقدمه راجع ميباشد و تقدير كلام « و مراد المصنّف من المقدّمة » است .

قوله : امام المقصود :

منظور از مقصود مسائل كتاب است .

قوله : لارتباط المقصود بها :

ضمير در « بها » به « طائفة من الكلام » رجوع مى‌كند .

قوله : و نفعها فيه :

ضمير مؤنث به « طائفة من الكلام » و مذكّر به « كتاب » عود مى‌نمايد .

قوله : و ان كان عبارة عن المعانى :

ضمير مستتر در « كان » به كتاب رجوع مى‌كند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :60««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست