کتاب احادیث و قصص مثنوی

است آب تا زانو است، گفت اگر چه ترا تا زانوست مرا شش گز از سر گذشته است. مقالات شمس، نسخه كتاب خانه فاتح، ورق 5 و نيز اين حكايت در تفسير ابو الفتوح، جلد پنجم صفحه 517 بدين گونه آمده است:

و در بعضى تفسيرها آمده كه يك روز موش بيامد و زمام شترى گرفت و مى‌برد و شتر بر اثر او مى‌رفت تا موش به سوراخ فرو شد. شتر هم آنجا بايستاد. چون مردم بر آن واقف شدند گفتند سبحان اللّه خدايى كه جانورى را به اين عظيمى مسخر اين چنين ضعيفى كرد! و با تفصيلى مناسب گفته مولانا اين قصه را در مقالات شمس مى‌توان ديد بدين صورت:

موشى لكام اشترى بگرفت و بكشيد. اشتر از روى موافقت و حلم از پى او روان شد.

المُؤمنُ كَالجَمَل الانُوق. بعضى گويند جهت حلم و تواضع، بعضى گويند جهت آن كه از همه حيوانات بلندترست و سرفرازتر. اگر چه اين را سر ديگر است اما حالى عَلَى قَدر عقُولهم مى‌گوييم به آبى رسيد، بزرگ تيز رو، و عاجز بماند موش. اشتر گفت اكنون چه ايستادى اينجا چرا نمى‌روى، ندانى كه نبايد مهار چو منى را گرفتن اكنون چون گرفتى برو، گفت آب است عظيم، اشتر پاى در آب نهاد و گفت دراى كه سهل است، آب تا زانوست، موش مى‌گويد از زانو تا زانو [فرق است. اشتر گفت‌] اكنون تو به كه چنين گستاخى نكنى و بر كودبان من نشين، مرا چه تفاوت از صد هزار چون تو كه بر كودبان من باشد، به يك دم از آب بگذرانم. مقالات شمس، نسخه كتاب خانه فاتح، ورق 112 و ورق 116 [ص 80 قصص مثنوى‌]

[مالك دينار و لطف ماهيان‌]

375-

«بود درويشى درون كشتيى‌

ساخته از رخت مردم پشتيى‌

مأخذ آن حكايتى است كه در حلية الاولياء، ج 10، ص 176 و در رساله قشيريه، صفحه 165 از قول ذو النّون مصرى و در كشف المحجوب، صفحه 109 و در كتاب تذكرة الاولياء، جلد اول، صفحه 41 با مختصر تفاوت منسوب به مالك دينار و در صفحه 116 منسوب به ذو النّون مصرى نقل شده است و ما آن را از روى كشف المحجوب نقل مى‌كنيم:

و منزلتش (مالك دينار) به جايى رسيد كه وقتى در كشتى نشسته بود. جوهرى اندر كشتى غايب شد. وى مجهول‌تر همه قوم مى‌نمود. وى را به بردن آن تهمت كردند. سر به سوى آسمان كرد اندر ساعت. هر چه اندر دريا ماهى بود همه بر سر آب آمدند. و هر

يك جوهرى اندر دهان گرفته. از آن جمله يكى بستد و بدان مرد داد و خود قدم بر سر آب نهاد. و بر روى آب خوشى برفت تا به ساحل بيرون شد.

[ص 81 قصص مثنوى‌]

[هست امر معتدل خير الامور]

376-

«در خبر خيرُ الامور اوساطها

نافع آمد ز اعتدال اخلاطها

اشاره به حديث ذيل است:

[1]

خَيرُ الْأُمُور أَوسَاطُهَا[1].

[2] احياء العلوم، ج 3، ص 42، كنوز الحقائق، ص 60، جامع صغير، ج 1، ص 46 و با عبارت:

خَيرُ الاعمَال اوسَاطُهَا.

جامع صغير، ج 2، ص 68 [ص 69 احاديث مثنوى‌]

[قلب او6بيدار باشد وقت خواب‌]

377-

«گفت پيغمبر كه عَينَاىَ تَنَام‌

لا يَنامُ قَلب عَن رَبِّ الانام‌

مقصود اين روايت است:

تَنَامُ عَينَاىَ وَ لَا يَنَامُ قَلبي‌[2].

[3] مسند احمد، ج 1، ص 220، جامع صغير، ج 1، ص 321، كنوز الحقائق، ص 52 و با تفاوت اندك بخارى، ج 2، ص 175.

يا عائشة إنَّ عَيْنَيَّ تَنَامَان وَ لَا يَنَامُ قَلْبي‌[3].

[4] و مسلم، ج 2، ص 166، كنوز الحقائق، ص 170

إنَّا مَعَاشَرَ الْأَنبيَاء تَنَامُ اعينُنَا وَ لا تَنَامُ قُلُوبُنَا[4].

[5] جامع صغير، ج 1، ص 100 [ص 69 احاديث مثنوى‌]

______________________________ [1]

خَيرُ الْأُمُور أَوسَطُهَا.

كافى ج 6 ص 540.

آن دسته از امور بهترين است كه در آنها اعتدال رعايت شده باشد.

[2] وسائل الشيعة ج 11 ص 473 و ارشاد ج 2 ص 234

[3] مصباح الشريعة ص 44 و مستدرك الوسائل ج 5 ص 123 باب 35

[4] رجال كشى ص 29 و بحار الأنوار ج 64 ص 253

[5]

إنَّا مَعَاشَرَ الْأَنبيَاء تَنَامُ عُيُونُنَا وَ لا تَنَامُ قُلُوبُنَا (4).

بصائر الدرجات ص 420

[1]- آن دسته از امور بهترين است كه در آنها اعتدال رعايت شده باشد.

[2]-( پيامبر(6) فرمود: چشمانم مى‌خوابند در حالى كه قلبم همچنان بيدار است.

[3]-( پيامبر(6) فرمودند: چشمان من در خواب مى‌روند در حالى كه قلب من همچنان بيدار است.

[4]- ما پيغمبران چشمانمان به خواب مى‌روند در حالى كه دلهايمان همچنان بيدارند.

[ضاله مؤمن هميشه حكمت است‌]

378-

«پس چو حكمت ضاله مؤمن بود

آن ز هر كه بشنود موقن بود

مستند آن در ذيل شماره (309) مذكور است. [1] [ص 70 احاديث مثنوى‌]

[كرد تصديق مسيح، يحياى پاك‌]

379-

«مادر يحيى كجا ديدش كه تا

گويد او را اين سخن در ماجرا

مأخذ آن روايت ذيل است:

يَحيَى اوَّلُ مَن آمَنَ بعيسَى وَ صَدَّقَهُ وَ ذَلكَ ان امَّهُ كَانَت حَاملَة به فَاستَقبَلَتهَا مَريَمُ وَ قَد حَمَلَت بعيسَى فَقَالَت لَهَا امُّ يَحيَى يَا مَريَمُ أَ حَاملٌ انتَ فَقَالَت لمَا ذَا تَقُولينَ هَذَا قَالَت انِّى ارَى مَا فى بَطنى يَسجُدُ لمَا فى بَطنك فَذَلكَ تَصديقُهُ لَهُ وَ ايمَانه به‌[1].

قصص الانبياء ثعلبى، ص 317 و 324- نيز رجوع كنيد به: تفسير طبرى، ج 3، ص 157 [ص 82 قصص مثنوى‌]

[داستان احول و ديدار ماه‌]

380-

«گر بگويى احولى را، مَه يكى است‌

گويدت اين دو است در وحدت شكى است‌

ظاهراً مأخوذ است از اين قطعه:

پسرى احول از پدر پرسيد

كاى حديث تو بسته را چو كليد

گفتى احول يكى دو بيند چون‌

من نبينم از آنچه هست فزون‌

______________________________ [1] اشاره است به حديث:

الْحكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمن فَحَيْثُمَا وَجَدَ أَحَدُكُمْ ضَالَّتَهُ فَلْيَأْخُذْهَا

كافى ج 8 ص 167.

حكمت، گم شده مؤمن است پس هر وقت هر يك از شما گم شده خود را يافت آن را بستاند.

الْحكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمن فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ احَقُّ بها (1).

كه در جامع صغير، ج 2، ص 97 و با حذف ذيل روايت در كنوز الحقائق، ص 58 جزء احاديث نبوى و در نهج البلاغه ص 481 ح 80 بدين صورت آمده است:

الْحكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمن فَخُذ الْحكْمَةَ وَ لَوْ منْ اهْل النِّفَاق (2).

نهج البلاغه ص 481 و شرح نهج البلاغه، ج 18، ص 229 و خصائص الأئمة ص 94 [ص 56 احاديث مثنوى‌] به امير مؤمنان على-7- منسوب است.

(1) حكمت، گم شده مؤمن است و اولويّت براى تملك آن- هر جا كه پيدا شود- با اوست.

(2) حكمت گم شده مؤمن است. آن را هر چند نزد منافقان باشد به دست آورد.

[1]- اولين كسى كه به حضرت عيسى( ع) ايمان آورد و نبوتش را تصديق كرد يحيى( ع) است. تفصيلش اين است كه مادر يحيى هنگامى كه به وى باردار بود به ديدار مريم مى‌رفت. در آن زمان مريم نيز به عيسى( ع) آبستن بود. يك روز به مريم گفت تو هم باردار هستى؟ پرسيد براى چه؟ مادر يحيى گفت براى اين كه احساس مى‌كنم آنچه من در شكم دارم به آنچه تو در شكم دارى سجده مى‌كند.

بنا بر اين اولين ايمان آورنده و تصديق كننده حضرت عيسى يحيى بوده است.

احول ار هيچ كژ شمارستى‌

بر فلك مه كه دو است، چارستى‌

پس خطا گفت آن كه اين گفته است‌

كاحول ار طاق بنگرد جفت است‌

حديقه سنايى، ص 84 [ص 82 قصص مثنوى‌]

[عهد نو شروان و داروى حيات‌]

381-

«گفت دانايى براى داستان‌

كه درختى هست در هندوستان‌

مأخذ آن حكايتى است كه در شاه نامه فردوسى دفتر چهارم، داستان آوردن كليله و در ديباچه كليله و دمنه بهرامشاهى (چاپ قريب، صفحه 7) و نيز در عجايب نامه و در كتاب فرائد السّلوك باب هفتم نقل شده و چون عجايب نامه در دسترس اكثر خوانندگان نيست آن حكايت را بر طبق روايتى كه در آنجا آمده است مى‌نگاريم:

به روزگار، نوشيروان در كتاب يافت كه آفريدگار دارويى آفريده است كه بر مرده ريزند زنده گردد. و در آفاق مى‌جست نمى‌يافت. وى را نشان دادند كه در ولايت سرانديب مردى است بر كوه و عمر دراز دارد. از متقدمان مگر او داند كه اين دارو چيست. نوشيروان مالهاى بسيار داد و كس فرستاد به ولايت سرانديب. چون برسيد احوال اين مرد پرسيد. گفتند شخصى است عادى. روى ننمايد به ناگاه وى را ببينند.

هيكلى سهمناك دارد. بر كوه زهون باشد. آن مرد برفت و تفحّص كرد و در طلب بود تا وى را بديد در شعب كوه. مردى سياه چندان كه نيزه بالا و ناب از لب بالا به در آمده و بينى چندان كه يك ارش. از وى پرسيد، سخن وى فهم نمى‌كرد. تا هندويى را ببرد و پرسيد از حال اين دارو. گفت من نمى‌دانم و اين دارو نيست مگر حكمت كه دلهاى مرده را زنده گرداند! [ص 83 قصص مثنوى‌]

[مؤمنان هستند نفس واحده‌]

382-

«مشفقان گردند همچون والده‌

مسلمون را گفت نَفسٌ واحده‌

مستند آن در ذيل شماره (260) نوشته آمد. [1]

[كينه‌هاى اوس و خزرج محو شد]

383-

«دو قبيله كاوس و خَزرَج نام داشت‌

يك ز ديگر جان خون آشام داشت‌

______________________________ [1] مناسب است با حديث ذيل:

عَنْ أَبي عَبْد اللَّه7قَالَ: الْمُؤْمنُونَ في تَبَارِّهمْ وَ تَرَاحُمهمْ وَ تَعَاطُفهمْ كَمَثَل الْجَسَد إذَا اشْتَكَى تَدَاعَى لَهُ سَائرُهُ بالسَّهَر وَ الْحُمَّى.

المؤمن ص 39- باب 3- ح 92. و مستدرك‌الوسائل ج 12 ص 424 باب 32- ح 14506-.

امام صادق7مى‌فرمايد: مؤمنان در نيكى، مهربانى و عطوفت نسبت به يكديگر مانند اعضاى يك بدنند كه اگر يك عضو شكوه كند ساير اعضا با بى‌خوابى و تب او را همراهى كنند و اظهار همدردى نمايند.

عَنْ أَبي جَعْفَرٍ الْإمَام الْبَاقر7قَالَ: قَالَ جَدِّي رَسُولُ اللَّه6: أَيُّهَا النَّاسُ حَلَالي حَلَالٌ إلَى يَوْم الْقيَامَة إلَى أَنْ قَالَ: أَلَا وَ إنَّ وُدَّ الْمُؤْمن منْ أَعْظَم سَبَب الْإيمَان أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَبْغَضَ فِي اللَّهِ وَ أَعْطَى فِي اللَّهِ وَ مَنَعَ فِي اللَّهِ فَهُوَ مِنْ أَصْفِيَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى أَلَا وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَيْنِ إِذَا تَحَابَّا فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَصَافَيَا فِي اللَّهِ كَانَا كَالْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِذَا اشْتَكَى أَحَدُهُمَا مِنْ جَسَدِهِ مَوْضِعاً وَجَدَ الْآخَرُ أَلَمَ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ.

امام باقر7از رسول خدا6نقل مى‌كند كه فرمودند: اى مردم حلالِ من حلال است تا روز قيامت و حرامِ من حرام است تا روز قيامت ....

آگاه باشيد، براستى مهر و محبت مؤمن از بزرگترين اسباب ايمان است.

آگاه باشيد، كسى كه در راه خداى عز و جل محبت بورزد و براى خدا دشمنى كند و در راه خدا عطا كند و براى خدا باز دارد او از مؤمنان برگزيده و خالص نزد خداوند متعال است.

آگاه باشيد، هرگاه مؤمنان در راه خداى بزرگ به يكديگر عشق بورزند و صفا و صميميت در بين آنها باشد مانند يك پيكر مى‌گردند كه اگر يكى از عضوى شكوه كند وان ديگرى درد آن عضو را حس كند.

مستدرك‌الوسائل ج 12 ص 217 باب 14- ح 13924.

الْمُؤْمِنُونَ كَرَجُلٍ وَاحِدٍ[1].

جامع صغير، ج 2، ص 184، كنوز الحقائق، ص 136

الْمُؤْمِنُونَ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ

[2].

كه بعضى آن را حديث انگاشته‌اند. رجوع كنيد به: فيه ما فيه انتشارات دانشگاه تهران، ص 335. [ص 43 احاديث مثنوى‌]

[1]- افراد با ايمان( به سبب يك‌پارچگى آنان در اعتقاد به خدا) يكى به حساب مى‌آيند.

[2]- افراد با ايمان گويى يك جانند.( متحد جانهاى مردان خداست.)

كينه‌هاى كهنه‌شان از مصطفى‌

محو شد در نور اسلام و صفا

اشاره است به خون ريزيها و جنگهاى اوس و خزرج كه آغاز آن حرب سمير و پايان آن يوم بعاث بود و بيش از صد سال به طول انجاميد و تفصيل آن در كامل ابن الاثير (طبع مصر، ج 1، ص 252- 240) و در مجمع الامثال (در ذكر ايام العرب) مذكور است.

و داستان اسلام آوردن آن دو قبيله كه در سيره ابن هشام (طبع مصر، ج 2، ص 38) و در كتب سيره و تواريخ نقل شده است. نيز رجوع كنيد به: تفسير طبرى، ج 4، ص 22 و ج 10، ص 22 و تفسير ابو الفتوح، ج 1، ص 617 [ص 83 قصص مثنوى‌]

[دايگىِ ماكيان و تخم بط!]

384-

تخم بطّى، گرچه مرغ خانگى‌

زير پرّ خويش كردت دايگى‌

مأخذ آن تمثيل ذيل است:

از عهد خُردَكى، اين داعى را واقعه‌اى عجب افتاده بود. كس از حال داعى واقف نى.

پدر من از من واقف نى. مى‌گفت تو اولا ديوانه نيستى، نمى‌دانم چه روش دارى؟ تربيت رياضت هم نيست و فلان نيست. گفتم يك سخن از من بشنو. تو با من چنانى كه خايه بط را زير مرغ خانگى نهادند. پرورد و بط بچگان برون آورد. بط بچگان كلان تَرَك شد. (ظ:

شدند) با مادر به لب جو آمدند. در آب در آمدند. مادرشان مرغ خانگى است. لب لب جو مى‌رود. امكان در آمدن در آب نى. اكنون اى پدر من دريا مى‌بينم مركب من شده است. و وطن و حال من اين است. اگر تو از منى يا من از توام در آ درين دريا. و اگر نه برو برِ مرغان خانگى. مقالات شمس، نسخه ولى الدين، ص 11.

چنانك مرغ آبى است در دريا رفت. مادر و برادران گرد مى‌گردند. امكان موافقت نه.

زيرا خايه بط زير مرغ نهند. بط بچگان برون مى‌آيند. بطان مى‌آيند به خشكى. آنها با آنها در مى‌آميزند. چو به دريا رفتند اينها تا لب آب آمدند كه واى رفت. مقالات شمس، نسخه فاتح، ورق 96 و جامى در نفحات الانس اين مطلب را در ضمن حكايتى از مجد الدّين بغدادى روايت مى‌كند: روزى شيخ مجد الدّين با جمعى از درويشان نشسته بود. سكرى بر وى غالب شد. گفت ما بيضه بط بوديم بر كنار دريا و شيخ ما شيخ نجم الدّين مرغى بود. بال تربيت‌

به سر ما فرود آورد. ما از بيضه بيرون آمديم. ما چون بيضه بط بوديم در دريا رفتيم و شيخ بر كنار دريا بماند.

[ص 84 قصص مثنوى‌]

(پايان دفتر دوم)

(دفتر سوم)

[تكيه بر «سه» سنّت پيغمبر است‌]

385-

«اى ضياء الحق حُسام الدين بيار

اين سوُم دفتر كه سُنّت شد سه بار

ظاهراً مبتنى است بر روايات ذيل:

كَانَ اذَا تَكَلَّمَ بكَلمَةٍ اعَادَهَا ثَلَاثاً حَتَّى‌ تُفهَمَ عَنهُ وَ اذَا اتَىَ عَلى‌ قَومٍ فَسَلَّمَ عَلَيهم سَلَّمَ عَلَيهم ثَلَاثاً[1].

بخارى، ج 1، ص 19

كَانَ رَسُولُ اللَّه (صَلّى اللَّهُ عَلَيه وَ آله وَ سَلَّمَ) اذَا خُوطبَ في شَي‌ءٍ ثَلَاثاً لَم يُرَاجع بَعدَ ثَلَاثٍ وَ كَانَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيه وَ سَلَّمَ يُكَرِّرُ الكَلَامَ ثَلَاثاً[2].

احياء العلوم، ج 2، ص 5

كَانَ النَّبيُّ يُعجبُهُ ان يَدعُوا ثَلَاثاً وَ يَستَغفرُ ثَلَاثاً[3].

مسند احمد، ج 1، ص 394، حلية الاولياء ج 4، ص 348، كنوز الحقائق، ص 105 جامع صغير، ج 2، ص 118

كَانَ يُعيدُ الكَلمَةَ ثَلاثاً لتُعقَلَ عَنهُ‌[4].

جامع صغير، ج 2، ص 118، مستدرك حاكم، ج 4، ص 273

كَانَ اذَا دَعَا ثَلَاثاً وَ اذَا سَأَلَ سَأَلَ ثَلَاثاً[5].

مكارم الأخلاق ص 23 و بحار الأنوار ج 16 ص 236 و احياء العلوم، ج 1، ص 216، مسلم، ج 5، ص 180

كَانَ يُوترُ بثَلَاثٍ‌[6].

عوالى اللئالى ج 1 ص 182 و اين حديث به صور مختلف در كنوز الحقائق، ص 107 روايت شده است. و يوسف بن احمد مولوى بيت مذكور را اشاره مى‌داند بدين روايت:

عَن عُثمَانَ بن عَفَّانَ انَّهُ دَعَا باناءٍ فَافرَغَ عَلى كَفَّيه ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَغَسَلَها ثُمَّ ادخَلَ بيَمينه فى المَاء فَمضَمضَ وَ استَنشَقَ ثَلَاثاً ثُمَّ غَسَلَ وَجهَهُ ثَلَاثاً وَ يَدَيه الى المرفَقَين ثَلَاثاً ثُمَّ مَسَحَ برَأسه ثُمَّ غَسَلَ رجلَيه الَى الكَعبَين ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه (صَلّى اللَّهُ عَلَيه وَ آله وَ سَلَّمَ) مَن تَوضَّأَ نَحوَ وُضُوئى هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكعَتَين غَفَرَ لَهُ مَا تُقَدَّمَ من ذَنبه‌[7].

المنهج القوى، ج 3، ص 7 [ص 71 احاديث مثنوى‌]

[1]-( پيامبر- ص-) هر گاه سخن مى‌گفت آن را سه بار تكرار مى‌كرد تا آن را خوب بفهمند و وقتى در جمعى وارد مى‌شد سلام مى‌كرد آن هم سه بار.

[2]- هنگامى كه در باره موضوعى پيامبر6را مورد خطاب قرار مى‌دادند و تا سه بار تكرار مى‌كردند آن حضرت( به منظور پرهيز از مجادله) كوتاه مى‌آمد و موضوع را فيصله مى‌داد. پيامبر خود نيز براى تأكيد سخنش را سه بار تكرار مى‌كرد.

[3]- پيامبر6دوست داشت هنگامى كه دعا و طلب مغفرت مى‌كند آن را تا سه بار تكرار نمايد.

[4]- پيامبر6سخن را سه بار تكرار مى‌كرد تا در باره‌اش بهتر تعقل كنند.

[5]- آن حضرت وقتى دعا مى‌كرد آن را سه بار تكرار مى‌نمود و وقتى هم درخواست مى‌كرد سه بار تكرار مى‌شد.

[6]-( پيامبر- ص-) سخن( يا دعاى) خود را با سه بار تكرار كردن به صورت فرد( نه زوج) بيان مى‌نمود.

[7]- در باره عثمان بن عفان گفته‌اند كه ظرف آبى خواست و به وسيله آن ابتدا در سه نوبت دستهاى خود را شست. آن گاه دست راستش را در آب كرد و سه بار مضمضه و استنشاق نمود. بعد سه بار صورتش را شست و همچنين دو دستش را تا مرفقها سه بار شست. بعد از آن سر را مسح كرد. سپس دو پايش را تا برآمدگى پشت پا شست. آن گاه گفت رسول خدا6فرموده است هر كس به همين صورت وضو بگيرد و با آن دو ركعت نماز بخواند خداوند همه گناهان گذشته وى را مى‌آمرزد.

[قصه فرزند فيل و انتقام‌]

386-

«آن شنيدى تو كه در هندوستان‌

ديد دانايى گروهى دوستان‌

مأخذ آن حكايتى است كه در حلية الاولياء، جلد دهم ص 161- 160 به شرح ذيل ذكر شده است:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بنُ الحُسَين حَدَّثَنَا عَبد الوَاحد بن البَكرَ انَّ ابَا عَبد اللَّه القَلَانسى رَكبَ البَحرَ فى بَعض سيَاحَته فَعَصَفَت به الرِّيحُ فى مَركَبهم فَدَعَا اهلَ المَركَب وَ تَضَرَّعُوا وَ نَذَروا النُّذُورَ