کتاب احادیث و قصص مثنوی

[انبيا تحت لواى احمدند6]

572-

«مصطفى ز اين گفت كادم و انبيا

خلف من باشند در زير لوا

مقصود خبر ذيل است:

انَا سَيِّدُ وُلد آدَمَ يَومَ القيَامَة و لا فَخرَ وَ بيَدى لوَاءُ الحَمد وَ لَا فَخرَ وَ مَا من نَبىٍ آدَمُ فَمَن سوَاء إلَّا تَحتَ لوَائى وَ انَا أوَّلُ شَافعٍ وَ أَوَّلُ مُشَفَّعٍ وَ لَا فخرَ[1].

جامع صغير، ج 1، ص 106

قَالَ ابُو عَبدُ اللَّه (فى حَديث) مَا من نَبىٍّ منْ ولد آدَمَ الَى مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيهم الَّا وَ هُم تَحتَ لوَاءٍ مُحَمَّدٍ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيه وَ آله وَ سَلَّمَ)[2].

سفينة البحار، ج 2، ص 518

وُلدُ آدَمَ كُلُّهُم تَحتَ لوَائى يَومَ القيَامَة وَ انَا اوَّلُ مَن يَفتَحُ لَهُ بَابَ الجَنَّة[3].

جامع صغير، ج 2، ص 195 [ص 110 احاديث مثنوى‌]

[1]-( پيامبر- ص- فرمود:) روز قيامت من به عنوان سروَر آدميان محشور مى‌شوم. پرچم ستايش از پروردگار در دست من است. آدم و ساير انبيا زير پرچم من هستند. اول كسى هستم كه شفاعت مى‌كنم و شفاعتم پذيرفته مى‌شود.

در عين حال به هيچ كدام از اين امتيازات فخر نمى‌فروشم.

[2]-( در حديثى) ابو عبد اللَّه( امام جعفر صادق- ع-) فرمود: همه انبيا از فرزندان آدم تا محمد- كه درود خدا بر همه آنان باد- زير پرچم آن حضرت قرار خواهند گرفت.

[3]- روز قيامت همه انسانها زير پرچم منند. و من اولين كسى هستم كه در بهشت برايش باز مى‌شود.

[خلقت خاتم6نخستين خلقت است‌]

573-

«بهر اين فرموده است آن ذو فنون‌

رمز نحن الآخرون السّابقون‌

اشارت است به حديثى كه در ذيل شماره (362) مذكور افتاد و نظير آن روايتى است منقول در دلائل النّبوّة از حافظ ابو نعيم اصفهانى، طبع حيدرآباد، ج 1، ص 6:

كُنتُ أَوَّلَ النَّبيِّينَ فى الخَلق وَ آخرَهُم فى البَعث‌[1].

[ص 111 احاديث مثنوى‌]

[ «من به معنى جدِّ جد افتاده‌ام»]

574-

«گر به صورت من ز آدم زاده‌ام‌

من به معنى جَدِّ جَد افتاده‌ام‌

ظاهراً اشاره است به روايتى كه در ذيل شماره (537) ذكر شده است.

[ص 111 احاديث مثنوى‌]

[چون سفينه‌ى نوح باشد عترتم‌]

575-

«بهر اين فرمود پيغمبر كه من‌

همچو كشتى‌ام به طوفان زَمَن‌

ما و اصحابم چو آن كشتى نوح‌

هر كه دست اندر زند يابد فُتوح‌

مراد روايت ذيل اوست:

مَثَلُ اهل بَيتى مَثَلُ سَفيَنة نُوحٍ مَن رَكبَهَا نَجَا وَ مَن تَخَلَّفَ عَنهَا غَرقَ‌[2].

مستدرك حاكم، ج 2، ص 343، حلية الاولياء، ج 4، ص 306، جامع صغير، ج 2، ص 154 و با تفاوت مختصر ج 1، ص 96.

مَثَلُ عترَتى كَسَفيَنة نُوحٍ مَن رَكبَ فيهَا نَجَا[3].

كنوز الحقائق، ص 119

مَثَلي كَسَفيَنَةٍ نُوحٍ مَن رَكبَ فيهَا نَجَا وَ مَن تَخَلَّفَ عَنهَا غَرَقَ‌[4].

حاشيه عبد اللطيف عباسى [ص 111 احاديث مثنوى‌]

[1]- من در خلقت بر همه انبيا تقدّم دارم و در بعثت آخرين آنها هستم.

[2]-( پيامبر- ص- فرمود:) مَثَل اهل بيت من مَثَل كشتى نوح است. هر كس بر آن سوار شد نجات يافت و هر كس به آن پشت كرد غرق شد.

[3]- مَثَل خاندان من مانند كشتى نوح است. هر كس بر آن سوار شد نجات يافت.

[4]- مَثَل من مانند كشتى نوح است. هر كس بر آن سوار شد نجات يافت و هر كس به آن پشت كرد غرق شد.

[يافت احمد6بوى رحمان از يمن‌]

576-

«تا بيابى بوى خلد از يار من‌

چون محمّد بوى رحمان از يمن‌

اشاره است به حديث:

اجدُ نَفَسَ رَبِّكُم من قبَل اليَمَن‌

كه مستند آن در ذيل شماره (389) مذكور است.

[ص 110 احاديث مثنوى‌]

[قصّه بلقيس و ارسال تُحَف‌]

577-

«همچو آن هديه كه بلقيس از سبا

بر سليمان مى‌فرستاد اى كيا

هديه بلقيس چل‌استر بُده است‌

بار آنها جمله خشت زر بُده است‌

اين مطلب را مفسرين در ذيل آيه شريفه‌وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ(آيه 35، سوره نمل) نقل كرده‌اند و ثعلبى اين مطلب را اين گونه مى‌آورد:

ثُمَّ انَّهَا اهدَت الَيه وُصَفَاءَ وَ وَ صَائفَ قَالَ ابنَ عَبَّاسٍ البَسَتهُم لبَاساً وَاحداً حَتَّى لَا يَكُونُ يُعرَفُ الذَّكَرُ منَ الانثَى وَ قَالَ مُجَاهدٌ البَسَت الغلمَانَ لبَاسَ الجَوَارى وَ البَسَت الجَوَارى لبَاسَ الغلمَان وَ اختَلَفُوا فى عَدَدهم فَقَالَ الكَلبىُّ عَشَرَةُ جَوَارٍ وَ عَشَرَةُ غلمَانٍ وَ قَالَ مُقَاتلٌ مائَة وَ صيفٍ وَ مائَة وَ صيفَةٍ وَ قَالَ مُجَاهدٌ مأَتَا غُلَامٍ وَ مأَتَا جَاريَةٍ وَ قَالَ وَهَبٌ خَمسَمائَة غُلَامٍ وَ خَمسَ مائَة جَاريةٍ وَ ارسَلَت الَيه ايضاً بصَفَائح الذَّهَب وَ اختَلَفُوا فى كَيفيَّتهَا وَ عَدَدهَا اخبَرَنى ابنُ مَيمُونَةَ ايضاً باسنَاده عَن ثَابتٍ البَنَانى فى قَوله تَعَالَى وَ انِّى مُرسلَةٌ الَيهم بهَديِّةٍ قَالَ اهدَت لَهُ صَفَائحَ الذَّهَب فى اوعيَة الدِّيبَاج فَلَمَّا بَلَغَ ذَلكَ سُلَيمَانَ امَرَ الجنَّ فَمَوَّهُوا لَهُ الآجُرَّ بالذَّهَب ثُمَّ امَرَ به فَالقَى فى الطَّريق فى كُلِّ مَكَانٍ فَلَمَّا جَاءُوا رَأَوهُ مَلقىٌّ فى الطَّريق فى كُلِّ مَكَانٍ قَالُوا قَد جئنَا نَحمَلُ شَيئاً نَرَاهُ هَاهُنَا مَلقىٌّ لَا يَلتَفتُ الَيه فَصَغُر فى اعيُنهم مَا جَاءُوا به وَ قيلَ كَانَت اربَعَ لبَنَاتٍ من ذَهَبٍ‌[1]. قصص الانبياء، ص 266 [ص 132 قصص مثنوى‌]

[1]-( بلقيس، ملكه سبا) تعدادى كنيز و غلام به رسم هديه به سوى او( حضرت سليمان) فرستاد. ابن عباس نقل كرده است كه لباس آنها مثل هم بود. به طورى كه كنيز و غلام بودنشان از يكديگر تشخيص داده نمى‌شد. مجاهد نقل كرده كه به غلامان لباس كنيزان پوشيده بودند و بالعكس. در مورد تعداد آنها اختلاف است.

كلبى، غلامان و كنيزكان را هر كدام ده نفر دانسته است. مقاتل هر كدام را صد نفر، و مجاهد دويست نفر، و وهب پانصد نفر. همراه با غلامان و كنيزان قطعاتى طلا نيز اهدا شده بود. در باره كيفيت و تعداد آن قطعات نيز اختلاف است. همچنين ابن ميمونه به اسنادش از ثابت بنانى خبر داده است كه منظور از اين آيه( من- بلقيس- هديه‌اى براى آنان مى‌فرستم) اهداى قطعاتى طلا در پوششهايى از ديبا بوده است. همزمان با فرستادن هدايا، سليمان( ع) به جن دستور داد آجرهايى با روكش طلا بسازند و در مسير گروه اعزامى قرار دهند. آنها وقتى وارد شدند و شمشهاى طلا را روى زمين ديدند با هم گفتند ما چيزهايى با خود آورده‌ايم كه در اين جا بى‌ارزش است و اينجا و آنجا روى زمين افتاده است! پس از آن هداياى ارسالى به نظرشان كوچك و حقير جلوه كرد. گفته‌اند هديه مذكور جمعاً چهار خشت طلا بوده است.

[گفت پيغمبر ز غيبم هديه‌هاست‌]

578-

«من نمى‌گويم مرا هديه دهيد

بلكه گفتم لايق هديه شويد

كه مرا از غيب نادر هديه‌هاست‌

كه بشر آن را نيارد نيز خواست‌

مستفاد از مضمون روايتى است كه در ذيل شماره (490) ذكر كرديم.

[ص 112 احاديث مثنوى‌]

[بين كرامتهاى شيخ مغربى‌]

579-

«گفت عبد الله شيخ مغربى‌

شصت سال از شب نديدم من شبى‌

مأخذ آن روايت ذيل است:

كَانَ ابُو عَبد اللَّه المَغربىُّ يُسَافرُ ابَداً وَ مَعَهُ اصحَابُهُ وَ كَانَ مُحرماً وَ اذَا تَحَلَّلَ من احرَامه احرَمَ ثَانياً وَ لَم يُنسَجُ لَهُ ثَوبٌ وَ لَا طَال لَهُ ظُفرٌ وَ لَا شَعرٌ وَ كَانَ يَمشى مَعَهُ اصحَابُهُ‌

باللَّيل وَرَائَهُ فَكَانَ اذَا حَادَ احَدهُم عَن الطَّريق يَقُولُ يَمينَكَ يَا فُلَانُ يَسَارَكَ يَا فُلَانُ‌[1].

رساله قشيريه، ص 131- نيز رجوع كنيد به تذكرة الاولياء ج 2، ص 116- 117 كه در آنجا نام او را مطابق مثنوى عبد اللّه مغربى آورده است. [ص 132 قصص مثنوى‌]

[قصّه گل خوار با شكر فروش‌]

580-

«پيش عطارى يكى گل خوار رفت‌

تا خرد ابلوج قند خاص زفت‌

مأخذ آن حكايت ذيل است:

بود در شهر بلخ بقّالى‌

بى‌كران داشت در دكان مالى‌

ز اهل حرفت فراشته گردن‌

چابك اندر معاملت كردن‌

هم شكر داشت هم گل خوردن‌

عسل و خردل و خَلّ اندر دن‌

ابلهى رفت تا شكر بخرد

چون كه بخريد سوى خانه برد

مرد بقّال را بداد درم‌

گفت شَكَر مرا بده به كرم‌

برد بقال دست زى ميزان‌

تا دهد شكّر و بَرَد فرمان‌

در ترازو نديد صدگان سنگ‌

گشت دل تنگ از آن و كرد آهنگ‌

مرد بقال در ترازوى خويش‌

سنگ صدگان نهاد از كم و بيش‌

كرد از گل ترازو را پاسنگ‌

تا شكر بدهدش مقابل سنگ‌

مرد ابله مگر كه گل خوردى‌

تن و جان را فداى گل كردى‌

از ترازو گلك همى‌دزديد

مرد بقال نرم مى‌خنديد

گفت مسكين خبر نمى‌دارد

كان زيان است و سود پندارد

هر چه گل كم كند همى‌زين سر

شكرش كم شود سرى ديگر

حديقه سنايى، طبع تهران، ص 411 [ص 133 قصص مثنوى‌]

[1]- ابو عبد اللَّه مغربى هميشه در سفر بود. يارانش نيز وى را همراهى مى‌كردند.

( در مراسم حج) هر وقت از احرام بيرون مى‌آمد مجدداً احرام مى‌بست. در همه عمر براى خود لباسى ندوخت. ناخن و مويش هيچ وقت بلند نمى‌شد. يارانش در شب پشت سر او راه مى‌رفتند. اگر يكى از آنان راهش كج مى‌شد صدا مى‌كرد فلانى، از راست يا چپ برو!

[تير شيطان ديدن نامحرم است‌]

581-

«اين نظر از دور چون تير است و سَم‌

عشقت افزون مى‌شود صبر تو كم‌

مقتبس است از مضمون اين خبر:

النَّظرَةُ سَهم مَسمُومٌ من سهَام إبليسَ لَعَنَهُ اللَّهُ فَمَن تَرَكَهَا خَوفاً منَ اللَّه آتاهُ اللَّهُ عزِّ وَ جَلَّ إيمَاناً يَجدُ حَلَاوَته في قَلبه‌[1].

احياء العلوم، ج 1، ص 168 و ج 3، ص 75، اتحاف السادة المتقين، ج 4 ص 245

عَن الصَّادق عَلَيه السَّلامُ قَالَ النَّظَرُ سَهمٌ من سهَام ابليسَ مَسمُوم وَ كَم من نَظرَةٍ اورَثَت حَسرةً طَويلَةً[2].

سفينة البحار، ج 2، ص 596 [ص 112 احاديث مثنوى‌]

[هست دنيا كشت‌زار آخرت‌]

582-

«تا بدين مُلكى كه او دامى است ژرف‌

در شكار آرند مرغان شگرف‌

مناسب است با مضمون اين خبر:

الدُّنيَا مَزرَعَةُ الآخرَة[3].

احياء العلوم، ج 4، ص 14، كنوز الحقائق، ص 64 و سبكى در طبقات الشافعيه (ج 4، ص 170) اين حديث را جزء احاديث مذكور در احياء العلوم كه سند آنها را نيافته آورده است و مؤلف اللؤلؤ المرصوع در باره آن گويد:

قَالَ السَّخَاوىُّ لَم اقف عَلَيه (اي مُسنَداً) مَعَ ايرَاد الغَزَّالىِّ لَهُ في الإحيَاء.

اللؤلؤ المرصوع، ص 36 [ص 112 احاديث مثنوى‌]

[1]- نگاه( حرام) تير مسمومى از تيرهاى ابليس- لعنة اللَّه عليه- است. كسى كه از خوف خدا چشم از چنين نگاهى ببندد، خداوند به او ايمانى ارزانى دارد كه حلاوتش را در دل احساس كند.

[2]- امام صادق( ع) فرمود: نگاه( حرام) تيرى از تيرهاى زهرآگين ابليس است.

چه بسا يك نگاه( حرام) موجب حسرتى طولانى گردد.

[3]- دنيا مزرعه آخرت است.( با اين كه غزالى اين حديث را در احياء العلوم آورده است سخاوى گفته كه از سند آن اطلاع ندارد.)

[اهل عصيان اين جهان آباد كرد!]

583-

«ليك حق بهر ثبات اين جهان‌

مُهرشان بنهاد بر چشم و دهان‌

يوسف بن احمد مولوى آن را مناسب اين دو روايت شمرده است:

لَو لَا الحَمقىَ لَخَربَت الدُّنيَا[1].

جَعَلتُ مَعصيَةَ ابن آدَمَ سَبَباً لعمَارَة الكَون‌[2].

المنهج القوى، ج 4، ص 95 [ص 113 احاديث مثنوى‌]

[سنگ، زر مى‌شد به دست آن غلام‌]

584-

«آن يكى درويش هيزم مى‌كشيد

خسته و مانده ز بيشه در رسيد

نظير آن حكايت ذيل است:

حسن بصرى- رَحمَهُ اللَّهُ- روايت كند كه به عبّادان سياهى بود كه اندر خرابه‌ها بودى، روزى من از بازار چيزى بخريدم و بدو بردم. مرا گفت اين چه چيز است؟ گفتم طعامى است كه آورده‌ام بدان كه مگر تو بدان محتاجى. گفت به دست اشارتى كرد و در من خنديد. من سنگ و كلوخ ديوارهاى آن خرابه را جمله زر ديدم. از كرده خود تشوير خوردم. و آنچه برده بودم بگذاشتم و خود بگريختم از هيبت او. كشف المحجوب، ص 297- 298 [ص 134 قصص مثنوى‌]

[ «مُلك بر هم زن تو ادهم‌وار زود»]

585-

«ملك بر هم زن تو ادهم‌وار زود

تا بيابى همچون او ملك خلود

[1]- اگر احمقها نبودند دنيا به ويرانى مى‌گراييد.( چون عاقلان به عمارت دنيا نمى‌پردازند)

[2]- اهل معصيت را، سبب آبادى جهان قرار دادم.( اهل طاعت به عمران دنيا نمى‌پردازند)

مأخذ آن روايت ذيل است:

و ابتداى حال او (ابراهيم ادهم) آن بود كه او پادشاه بلخ بود. و عالمى زير فرمان داشت. و چهل شمشير زرين و چهل گرز زرين در پيش و پس او مى‌بردند. يك شب بر تخت خفته بود. نيم شب سقف خانه بجنبيد چنانكه كسى بر بام مى‌رود. آواز داد كه كيست؟ گفت آشناست اشترى گم كرده‌ام بر اين بام طلب مى‌كنم. گفت اى جاهل اشتر بر بام مى‌جويى؟ گفت اى غافل تو خداى را در جامه اطلس، خفته بر تخت زرين مى‌طلبى! تذكرة الاولياء، عطار، ج 1، ص 86 [ص 134 قصص مثنوى‌]

[قصّه ناى و بذله گويى‌اش‌]

586-

«آن يكى نايى كه خوش نى مى‌زده است‌

ناگهان از مقعدش بادى بجست‌

مأخذ آن حكايت ذيل است:

ناى مى‌زد از او بادى رها شد ناى بر ... نهاد كه اگر تو بهتر مى‌زنى تو بزن مقالات شمس، نسخه موزه قونيه، ص 16 و نظير آن حكايتى است كه در لطائف عبيد آمده است:

شخصى خواست كه پف در آتش كند بادى از ... بجست. پشت در آتش دان كرد ... را گفت اگر تو را تعجيل است بفرماى.

[ص 134 قصص مثنوى‌]

[كرد احمد6قوم جاهل را دعا]

587-

«اى دو صد بلقيس حلمت را زبون‌

كه اهد قَومى انّهم لَا يَعلَمون‌

اشاره است به حديثى كه در ذيل شماره (322) نقل كرديم.

نيز رجوع كنيد به: مسند احمد، ج 1، ص 380، 427، 432، 456.

[ص 113 احاديث مثنوى‌]

[ «قصّه راز حليمه گويمت»]

588-

«قصّه راز حليمه گويمت‌

تا زدايد داستان او غمت‌

مأخذ آن روايت ذيل است: