کتاب ادوار فقه ( فارسی )

طبقهء چهارم از فقيهان تابعى مكه

طبقهء چهارم از فقيهان تابعى مكَّه پس از ختم طبقهء سيم فقيهان تابعى مكَّه ، نوبهء طبقهء چهارم رسيده و فقه به اين طبقه انتقال يافته است . از جمله كسانى كه در طبقه چهارم از فقيهان مكَّه بشمار گرفته شده‌اند ابو عبد الله محمد بن ادريس بن عباس بن عثمان بن شافع بن . . را بايد نام برد و چون در محلى ديگر از اين اوراق ، ائمهء مذاهب چهارگانه به استقلال مورد بحث خواهند شد گفتگو در بارهء امام شافعى كه يكى از آن چهار امام است به همان محل موكول مىگردد و بحث از فقيهان تابعى حجاز را در همين موضع خاتمه داده و بحث از فقيهان تابعى يمن را آغاز مىكنيم . و على الله التّكلان .

3 فقيهان تابعى يمن و طبقات ايشان

فقيهان يمن در عصر نخست از عهد دوم كسانى چند از « تابعان » در يمن داراى مقام فقاهت بوده و فتوى و بيان احكام فقه را تصدّى مىداشته‌اند كه از مشاهير ايشان اشخاص زير ، به ترتيب تقدّم سال وفات ، ( بحسب قول به اقلّ ) نام برده مىشوند :
1 - طاوس 106 2 - وهب 110 3 - عطاء ؟
4 - شراحيل ؟
5 - حنش ؟

طبقهء نخست از فقيهان تابعى يمن

طبقهء نخست از فقيهان تابعى يمن - 1 - طاوس ابو عبد الرحمن طاوس بن كيسان يمانى ، مولى ابناء فرس .
طاوس در سال يك صد و شش ( 106 ) در مكَّه ، در حال اعمال حجّ وفات يافته است .
به گفتهء ابو اسحاق ، طاوس « فقيهى جليل بوده » و بنقل از خصيف « اعلم فقيهان بوده است به حلال و حرام » شيخ طوسى ، در رجال خود ، طاوس را از اصحاب حضرت سجّاد ( ع ) شمرده و ممقانى پس از نقل كلام شيخ گفته است « و يعبّر عنه بطاوس الفقيه ايضا » و از آن پس چنين افاده كرده است :
« در كتب رجال ، بر مدح يا قدح طاوس تنصيصى نيست ، بلى از روايتى در بحار و چند روايت ديگر چنان برمىآيد كه از دوستان خاندان رسالت و مردى متديّن و متصلى در شرعيّات و نسبت به كارهاى دينى و الهى خشن و سخت بوده است ليكن رواياتى ديگر هم هست كه با آن چه از آن روايات ، مستفاد است معارضه و مخالفت دارد . . » آنگاه روايتى از كتاب « تنبيه الخواطر » تأليف شيخ ورّام بن ابى فراس و روايتى ديگر از كتاب « القصص » تأليف راوندى در زمينهء اين مخالفت و معارضه آورده و در پايان به عقيده و نظر خود ، دور ندانسته كه خبر و حديث طاوس در عداد

< فهرس الموضوعات > 3 - دوره فقيهان تابعي يمن :
1 - ذريه طاوس يمني در قزوين < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 2 - عقيده و گفته طاوس درباره تطيّر < / فهرس الموضوعات > اخبار « موثّق » در آيد و در صورتى كه معارضى بر آن نباشد بر آن اعتماد و بدان استناد شود .
زكريا بن محمد بن محمود قزوينى در كتاب « آثار البلاد و اخبار العباد » ( ذيل بحث از يمن و يمانيان ) چنين گفته است :
« و منها ابو عبد الرحمن طاوس بن كيسان اليماني افتخار اليمن . كان من اعلم الناس بالحلال و الحرام له نسل بقزوين مشايخ و علماء إلى الآن ، و هو جدّى من قبل الأمّ . .
« و قال منعم بن ادريس : صلَّى طاوس اليماني صلاة الفجر بوضوء العتمة اربعين سنة . توفّى سنة ست و مائة ( 106 ) بمكَّة قبل يوم التّروية عن بضع و تسعين سنة . و كان النّاس يقولون : رحم الله ابا عبد الرحمن . حجّ اربعين حجّة . و صلَّى عليه هشام بن عبد الملك ، و هو خليفة حجّ تلك السنة » ابو نعيم ترجمهء حال طاوس را ( در حلية الاولياء ) نسبة مفصل آورده و پس از اين كه او را بعنوان « و منهم المتفقّه اليقضان . . اوّل الطبقة من اهل اليمن الَّذين قال فيهم النّبيّ ( ص ) : الايمان يمان » ياد كرده شمّه‌اى از حالات و كلمات و روايات او را ، به اسناد ، آورده است :
از جمله از احمد بن محمد بن حنبل از عبد الرّزاق آورده است كه اين مضمون را گفته :
« طاوس به مكَّه آمد . اميرى نيز به مكَّه وارد شد . طاوس را گفتند : امير مردى با فضل و فضيلت است ، و اوصافى نيك براى او بر شمردند پس گفتند شايسته است كه از او ديدن كنى . پاسخ داد مرا به امير نيازى نيست . گفتند : مىترسيم اگر به ديدنش نروى آزارى به تو رسد ! گفت : پس نه چنان است كه شما او را توصيف كرديد » باز از ديگرى نقل كرده كه با طاوس مىرفته بانگ غرابى را شنيده گفته است خير است ! طاوس بر آشفته و گفته : چه خير يا شرّى در بانگ غراب است . از من دور شو و مرا تنها بگذار »

< فهرس الموضوعات > 3 - روايت طاوس « من كنت مولاه . . . » و روايت درباره عدل وُلاة أمر < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > 4 - مشايخ طاوس و رُواة از او < / فهرس الموضوعات > دور اول از عهد دوم باز از پسر طاوس آورده كه طاوس در تفسير آيهء * ( « وَخُلِقَ الإِنْسانُ ضَعِيفاً » ) * گفته است :
« فى امور النّساء . ليس يكون الإنسان فى شيء اضعف منه فى امور النّساء » .
وقتى نزد طاوس گفتگو از زنان به ميان آمده گفته است :
« كان فيهنّ كفر من مضى و كفر من بقى » .
باز ابو نعيم به اسناد از طاوس از بريده از پيغمبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم كه گفته است :
« من كنت مولاه فعلىّ مولاه » و هم او اين مضمون را آورده است :
سليمان بن عبد الملك هنگامى كه براى اقامهء حج به مكه رفته روزى حاجب او بيرون آمده و مىگفته است : امير المؤمنين فقيهى را مىخواهد كه آن فقيه نزد وى برود و او مناسك حجّ را از آن فقيه بياموزد و فرا گيرد ! تصادف را طاوس از آنجا مىگذشته پس مردم او را به حاجب نشان داده‌اند . حاجب وى را گرفته و به ناخواه به نزد سليمان برده است .
طاوس به پند و اندرز سليمان پرداخته و از جمله روايتى از پيغمبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم بدين عبارت :
« انّ اهون الخلق على الله من ولى من امر المسلمين شيئا فلم يعدل فيهم » بر سليمان خوانده است .
به گفتهء ابو نعيم ، طاوس پنجاه تن از صحابه و علماء و اعلام آنان را ادراك كرده و بيشتر روايات او از ابن عباس است . و از طاوس روايت مىكنند گروهى بسيار مانند مجاهد و عطاء و عمرو بن دينار و ابراهيم بن ميسره و ابو الزبير و محمد بن منكدر و زهرى و حبيب بن ابى ثابت و عبد الملك بن ميسره و حكم و ليث بن ابى سليم و ضحّاك بن مزاحم و عبد الكريم بن ابو المخارق و وهب بن منبه و مغيرة بن حكيم صنعانى و عبد الله پسر طاوس .