این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فصل چهل و دوّم: احكام ارث
طبقه دوّم ارث
سؤال 875-شخصى فوت نموده و ورثه حين الفوت وى عبارتند از: «سه خواهر ابوينى (پدر و مادرى) جدّه پدرى، و جدّ مادرى» ميزان دقيق سهم الارث ورّاث ياد شده چه ميزان بوده، و چگونه بين آنها تقسيم مىشود؟
جواب:هر كدام از جدّ و جدّه 16 مىبرند، و بقيّه ميان سه خواهر تقسيم مىشود.
سؤال 876-در صورتى كه ورثه متوفّى عبارت باشند از: 1- همسر دائم 2- برادر ابوينى 3 و 4- يك خواهر و يك برادر امّى، سهم هر يك چه ميزان است؟
جواب:شوهر در فرض مسأله نصف ميراث زن را مىبرد (و اگر شوهر مرحوم شده باشد، زن يك چهارم ميراث را در فرض سؤال مىبرد.) و باقيمانده سه قسمت مىشود، دو قسمت به برادر ابوينى مىرسد، و يك قسمت به برادر و خواهر امّى، كه به طور مساوى بين خود تقسيم مىكنند.
ارث زوجين
سؤال 877-با توجّه به اين كه در كتب تفسير، آيه 12 سوره نساء را به طور مطلق تفسير كردهاند، دليل فقهى ارث بردن زوجه از قيمت هوايى بناها و درختان چيست؟
جواب:دليل اين مسأله رواياتى است كه از معصومين عليهم السلام رسيده، كه آيات را تخصيص مىزند، و تخصيص آيات ارث منحصر به اين مورد نيست، بلكه اين مطلب در موارد متعدّد در فقه شيعه و اهل سنّت ديده مىشود. براى آگاهى بيشتر
به جواهر الكلام جلد 39 مراجعه كنيد.
سؤال 878-آيا همسر از چاه عميق، قنات، آب جارى ارث مىبرد؟
جواب:در صورتى كه آب در زمين مباح جريان دارد، مانند آب نهرهاى بزرگ، زن از عين آن ارث مىبرد، و اگر فرضاً شوهر وى در هفته دو ساعت آب را مالك بوده، بايد 14 يا 18 آن را به زن بدهند. و اگر در زمينِ ملكىِ آن مرد، قنات يا چاه آب وجود دارد، زن از عين آن ارث نمىبرد، ولى بايد چاه و وسائل آن قنات را قيمت كنند، و سهم زن را از قيمت آن بپردازند.
سؤال 879-ميان زوجه مطلّقهاى، كه همسرش فوت كرده، و ورثه شوهر وى در اصل طلاق اتّفاق نظر، و در زمان آن اختلاف وجود دارد. زوجه مطلّقه مدّعى وقوع طلاق در مرض منتهى به مرگ زوج مىباشد، و ورثه مدّعى وقوع طلاق در زمان صحّت وى مىباشند. قول كدام يك مقدّم است؟
جواب:زوجه بايد اثبات كند كه طلاق در مرض موت واقع شده، وگرنه حق ندارد، ولى بهتر اين است كه با ورثه بر مبلغى مصالحه كنند.
سؤال 880-چنان چه مهريّه خانمى سفر حجّ بوده، و آن خانم قبل از تشرّف به حجّ، فوت نمايد، آيا ورثه وى مىتوانند مهريّه را مطالبه كنند؟ نحوه تقسيم يك سفر حجّ، بين چند وارث چگونه خواهد بود؟
جواب:آرى مىتوانند مطالبه كنند، و هزينه يك حجّ به هنگام فوت آن مرحومه را از شوهر او مىگيرند، و مانند ساير اموال زن بين همه ورثه تقسيم مىكنند.
ارث كسانى كه همزمان فوت كردهاند
سؤال 881-متأسّفانه پسرم غلام عبّاس به اتّفاق همسرش محدّثه، و فرزندش محمّد رضا، تصادف كردند. زن و شوهر بلافاصله از دنيا رفتند، و فرزند آنها با آمبولانس به درمانگاه منتقل شد، ولى او هم پس از يك ساعت فوت كرد. پدر و مادر غلام عبّاس زنده هستند. مادر محدّثه هم زنده است. لازم به ذكر است پدر آن خانم (محدّثه) كه ده سال قبل از عروسى دخترش فوت نموده، اموالى دارد كه محدّثه از
آن سهم دارد، و جهيزيّه دختر، چون محلّ كارش نزديك مادرش بوده، در منزل مادرش مىباشد. كادوهايى هم كه روز سوّم عروسى و پس از زايمان به ايشان داده شده، در منزل پدر داماد است. لطفاً بفرماييد:
1-سهم هر يك از آنان چگونه پرداخت مىشود؟
2-طلاهايى كه موقع عروسى براى عروس خريدارى شده از آن كيست؟
3-مقدار طلايى كه اشخاص در روز عروسى آنها آوردهاند و موجود است، به چه كسى بايد داده شود؟
جواب:16 اموال مرحوم غلام عبّاس به پدر، و يك ششم به مادر، و يك هشتم به همسر، و بقيّه به فرزندش محمّد رضا مىرسد. 16 سهم همسرش (محدّثه) به مادرش و بقيّه به فرزندش محمّد رضا مىرسد. 16 از اموال محدّثه (همسر غلام عبّاس) به مادر، و يك چهارم به شوهر، و بقيّه به فرزندش محمّد رضا مىرسد. و يك چهارم سهم شوهر در ميان پدر و مادر و فرزندش محمّد رضا تقسيم مىشود (پدر و مادر هر كدام يك ششم، و بقيّه به فرزند مىرسد.) اموالى كه طبق تقسيم بالا به پسر رسيده، دو سوّم آن به جدّ و جدّه پدرى (جدّ دو سهم، و جدّه يك سهم) و يك سوّم آن به جدّه مادرى مىرسد. و امّا جهيزيه دختر جزء اموال اوست، و همچنين كادوهايى كه در موقع زايمان براى او آوردهاند. طلاهايى كه براى عروس خريدارى شده، يا كادو آوردهاند، نيز مال اوست.
سؤال 882-برادرم به همراه همسر و پسرش همزمان در حادثه تصادف فوت نمودند، و تنها يك پسر از او به جاى مانده است. با توجّه به اين كه علاوه بر پسر مذكور، از طرف پدر، مادر بزرگ، و از طرف مادر، پدر بزرگ و مادر بزرگ هر دو در قيد حياتند، ديه و ساير اموال آنها چگونه تقسيم مىشود؟
جواب:اوّل فرض مىكنيم پدر قبل از همه فوت كرده، ارث او از جمله ديهاش را در ميان مادر و همسر و دو پسرش تقسيم مىكنيم، آنها كه در حياتند ارث خود را مىگيرند، و سهم آن دو كه فوت كردهاند (يعنى زن و پسر اوّل) به ورثه آنها كه بعداً اشاره خواهيم كرد مىرسد. سپس فرض مىكنيم زن قبل از همه فوت كرده،
ارث او و ديهاش به پدر و مادر و شوهر و دو پسرش مىرسد. آنها كه زندهاند سهمشان را مىگيرند، و سهم آن دو كه فوت كردهاند (يعنى شوهر و پسر اوّل) به ورثه آنها مىرسد. سپس فرض مىكنيم كه پسر قبل از همه فوت شده، ارث و ديه او فقط به پدر و مادرش مىرسد، و از آنها به ورثهاى كه قبلًا به آنها اشاره شد منتقل مىشود. با توجّه به اين كه مسأله پيچيده است، اگر نتوانستيد عمل كنيد به وسيله يكى از علماى محل بخوانيد و پياده كنيد.
موانع ارث
سؤال 883-آيا معاونت در قتل عمد، از موانع ارث به شمار مىرود؟
جواب:در صورتى كه معاونت به شكلى باشد كه قتل به هر دو نسبت داده شود، هم قاتل و هم معاون، هر دو از ارث محرومند؛ امّا اگر به اين صورت نباشد، مثل اين كه سلاحى در اختيار قاتل قرار داده، يا جاى مقتول را به او نشان داده، اين گونه معاونت، مانع از ارث نيست.
سؤال 884-در صورتى كه خانمى از شوهرش، به اتّهام ضرب و جرح، شكايت نمايد، و پس از محكوميّت زوج، زوجه فوت نمايد، لطفاً بفرماييد:
الف)در فرض عدم انتساب فوت به شوهر، آيا زوج از ديه ضرب و جرح كه خود مسئول پرداخت آن است، ارث مىبرد؟
ب)در صورت انتساب قتل به شوهر، در سه صورت عمد، شبه عمد و خطاى محض، آيا حكم مسأله تفاوتى پيدا مىكند؟
جواب:شخصى كه جنايتى كرده خودش از ديه آن ارث نمىبرد، بنابر احتياط واجب، ولى اگر جنايت غير عمدى باشد ارث مىبرد.
محروم كردن از ارث
سؤال 885-مرحوم پدرم، به علّت اين كه از مسائل شرعى آگاهى نداشت، و در وقت نوشتن وصيّتنامه با اهل علم مشورت ننمود، اموال خود را طبق موازين شرع
تقسيم نكرد. بلكه در بسيارى از موارد دخترانش را از ارث محروم كرده، و سهم آنها را به پسرانش داده است. حال مىخواهيم بدانيم كه آيا:
1-پدرمان مقصّر است، و عند اللَّه مؤاخذه مىشود؟
2-وظيفه ورثه در مقابل اين وصيّت، كه حقّ بعضى داده نشده، چيست؟
جواب:پدر نمىتواند هيچ يك از فرزندانش را از ارث محروم كند؛ و اموال او طبق قانون خدا در ميان دختر و پسر تقسيم مىشود. فقط مىتواند وصيّت كند كه به مقدار ثلث اموالش يا كمتر، به هركس مايل است بپردازند.
سؤالات متفرّقه
سؤال 886-در مادّه 1018 قانون مدنى، كه برگرفته از فقه نورانى شيعه است، آمده: «حكم موت فرضى غايب در موردى صادر مىشود كه از تاريخ آخرين خبرى كه از حيات او رسيده، مدّتى گذشته باشد كه عادتاً چنين شخصى زنده نمىماند.» حال اگر شخص سى سالهاى غايب شود، و پس از دو سال ورثه تقاضاى صدور حكم موت فرضى وى را نمايند، آيا محكمه مىتواند با درخواست ورثه موافقت و مفقوديّت وى را در جرائد اعلام، و پس از انجام تحقيقات محلّى، هرگاه خبرى از حيات و ممات وى بدست نيامد، حكم فوت فرضى وى را صادر نمايد؟
جواب:حكم به موت تنها در صورتى امكان دارد كه يا يقين به مرگ غايب حاصل شود، يا مدّت زمانى بگذرد كه عادتاً تا آن زمان زنده نمىماند.
سؤال 887-مردى در اثر قتل عمد، يا شبه عمد، يا خطاى محض، فوت شده، و در هر حال توافق بر اخذ ديه مىشود. آيا اين ديه جزء تركه محسوب مىشود، كه ديون به آن تعلّق گيرد و بدواً پرداخت شود، سپس باقيمانده تقسيم گردد، يا ديون متوفّى از آن استخراج نمىشود؟
جواب:در حكم اموال ميّت است، و ديون متوفّى از آن تأديه مىشود.
سؤال 888-خانم بيوهاى با داشتن چند فرزند شوهر مىكند. پس از مدّتى شوهر جديد نيز فوت مىنمايد. نحوه ارث فرزندان زن از آن شخص به چه صورت است؟ در
عكس مسأله آيا ورثه از نامادرى ارث مىبرند؟
جواب:نه فرزند عيال از شوهر مادر ارث مىبرد، و نه شوهر از فرزندان او. و همچنين در عكس مسأله، يعنى بچّههاى مرد از نامادرى ارث نمىبرند.
سؤال 889-هفتاد و پنج سال پيش دو برادر به نام سيّد سليمان و سيّد خداداد فرزندان سيّد على زندگى مىكردند. بعد از فوت پدر، املاك و تركه او را به طور مساوى بين خود تقسيم نمودند. سيّد خداداد به ميل خود از منطقه كوچ كرده و به مكان ديگرى مىرود، بدون اين كه سهم خود را فروخته يا اجاره داده باشد. برادرش سيّد سليمان با هماهنگى و همكارى شخصى به نام سيّد عبد اللَّه (كه در آن زمان در منطقه از نفوذ و شهرت مردمى برخوردار بوده،) و همدستى چند نفر ديگر، حصّه سيّد خداداد را به شرط بيع قطعى مىفروشند. سيّد خداداد وقتى مطّلع مىشود به منطقه آمده، سهم خود را مطالبه مىنمايد. برادرش و ديگران او را تهديد مىكنند، و او به حقّ خود نمىرسد. از آن زمان تاكنون هيچ كس از ورثه سيّد خداداد نتوانسته به حقّ خود برسد. لطفاً بفرماييد آيا وارثين سيّد خداداد مىتوانند حقّ خود را مطالبه كنند؟
جواب:چنانچه برادران، حقّ آن مرحوم را ضايع كردهاند، ورثه او مىتوانند حقّ او را شرعاً بازپس بگيرند.
سؤال 890-اخيراً خانمى به اين جانب معرفى شده، تا وكالت او را براى وصول سهم الارث پدرىاش بپذيرم. معرّف كه شخص محترم خارجى (و مسيحى) است، ضمن معرّفى خانم، مىگويد: «ظاهراً مشار اليها كه مسلمان بوده مسيحى شده، و اكنون مىخواهد سهم الارث پدرى خود را كه در تهران است (زمين و خانه و پول نقد) وصول كند. بدين جهت مىخواهد به شما (به من) وكالت دهد.» اين جانب ضمن ملاقات با خانم مذكور، بطور غير مستقيم و ضمن صحبتى كه پيش آمده بود، گفتم:
«بالاخره شما و ما مسلمان هستيم و تكاليفى داريم و ....» تا عكس العمل او را ببينيم، كه آيا واقعاً مسيحى شده يا نه؟ خانم در برابر اين سخن، نگفت من مسلمان نيستم و مسيحى شدهام، بلكه سكوت كرد. در چنين شرايطى براى من سؤالاتى
پيش آمده كه نظر مبارك مورد تقاضا است:
1-آيا شرعاً تكليف دارم بيش از اين تحقيق كنم؟ آيا بايد مطلب را صريحاً مطرح كنم و از دين او بپرسم؟
2-آيا اين مقدار كه از معرّف نقل كردم در اسلام او ترديد ايجاد مىكند؟ اگر آرى، آيا بايد اسلام او را استصحاب كنم، يا تكليف ديگرى دارم؟
جواب 1 و 2:چنانچه حالت سابقه او اسلام است، و دليلى بر خلاف آن قائم نشده مشكلى نداريد.
3-خانهاى كه سهم الارث اين خانم در آن بوده، (نصف آن) را به شخصى فروختهايم و از محلّ ثمن، طبق توافقى كه شده، حق الوكاله خود را برداشتهام. اگر بعدها معلوم شود اين خانم واقعاً از اسلام خارج شده، و از پدرش كه مسلمان بوده، اساساً ارث نمىبرده، تكليف خريدار چيست؟ حق الوكالهاى كه از محلّ فروش خانه گرفتهام چه حكمى دارد؟
جواب:چنانچه ثابت شود كه در حيات پدر مسيحى شده، ارث نمىبرده، و هر چه شما يا ديگرى از سهم او گرفتهايد بايد به ساير ورثه بازگردانيد.
4-آيا مىشود در اين خانه نماز خواند؟ آيا خريدار ضامن است كه نصف خانه را به حاكم شرع (مقلَّد) بازگرداند، يا معامله وى محكوم به صحّت است؟ اگر موكول به اجازه حضرتعالى است، اجازه مىفرماييد؟ يا در ازاى ردّ مظالم بايد اجازه شود؟
جواب:همان گونه كه در بالا گفته شد، اگر خلاف ثابت شود بايد به ساير ورثه برگردد و مسأله ارتباطى به مظالم ندارد تا نياز به اجازه حاكم شرع داشته باشد.
5-اگر بعداً معلوم شود كه مسيحى شده بوده، وكالت براى كارها و اموال شخصى او (غير از سهم الارث) چه صورتى دارد؟
جواب:در مورد اموالى كه بعد از مسيحى شدن به دست آورده اشكالى ندارد.
سؤال 891-آيا حقوق، مستمرّى، بيمه بازنشستگى و ساير مزاياى كارمندان متوفّى، جنبه ارث دارد؟ آيا آنچه دولت به بازماندگان متوفّى مىدهد طبق قانون ارث تقسيم مىشود؟