صاحب ملل و نحل هم از «فلوطرخيس» كه از حكماء قديم است چنين نقل كرده كه: مايه مركبات همان آبست و چون زلالش بهم برخورده آتش يافت شده و چون با سنگينى بهم برخورده هوا شده و چون سخت با هم درهم رفته و كشيده شده زمين شده و از تورات نقل شد كه آغاز آفرينش يك گوهرى بود كه خدايش آفريد و با هيبت بدو نگريست و اجزائش وارفت و آب شد تا آخر آنچه گذشت و نزديك بآنست آنچه عامه از كعب روايت كردهاند كه گفت: خدا يك دانه ياقوت سبز آفريد سپس با هيبت بدو نگريست و آبى سوزان شد سپس باد را آفريد و آب را بر دوشش نهاد سپس عرش را بر روى آب نهاد چنانچه خدا تعالى فرمود: «و بود عرش او بر روى آب».
و گفتهاند: نخست آفريده هوا است چنانچه در تفسير على بن ابراهيم است و ظاهر است كه آن را از خبرى گرفته ولى با اخبار بسيار و سند دار معارضه نتواند و اگر درست باشد ممكن است مقصود اين باشد كه آب نخست آفريده اجسام ديدنيست كه همه مردم آن را درك مىكنند چون هوا چنين نيست و از اين رو جمعى منكر آنند و گفتهاند: نخست آفريده آتش است چنانچه گذشت.
و در برخى اخبار گذشت كه نخست آفريده خدا نور است و در برخى نور پيغمبر6است و در برخى نور او بهمراه نور ائمه7و در برخى اخبار عامه است كه فرموده: نخست چيزى كه خدا آفريده روح من بوده و ممكن است كه مقصود همه اخبار يكى باشد و آفرينش ارواح پيش از آفرينش آب و اجسام ديگر باشد، و آب نخست آفريده عناصر و افلاك باشد زيرا برخى اخبار دلالت دارند پيش از عناصر و افلاك آفريده شدند چنانچه گذشت و اخبار بسيار دلالت دارند كه ارواح و انوار پيغمبر و ائمه:پيش از همه چيز بوده.
و كلينى (كافى ج 1 ص 21) و ديگران بسندهاى بسيار از امام ششم7روايت كردند كه فرمود: راستى نخست چيزى كه خدا آفريد عقل بود و آن نخست آفريده است از روحانيين بر سمت راست عرش از نور خدا (الخبر) و اين دليل است بر آنكه عقل بر همه موجودات پيش بوده و بلكه بر روحانيين
و ممكن است كه آفرينش روحانيين همه پس از آفرينش آب و هوا باشد و اما خبر معروف «نخست چيزى كه خدا آفريده عقل بوده» در طرق ما آن را نيافتيم و همانا از طريق عامه و اهل سنت وارد است و بر فرض صحتش ممكن است مقصود از آن عقل نخست آفريده نفس پيغمبر6باشد، زيرا آن يكى از موارد بكار بردن لفظ عقل است، بعلاوه ممكن است مقصود از خلق عقل تقدير و پيش بينى آن باشد يا خود تقدير باشد چنانچه در برخى اخبار آمده، و يكى از معانى آنست، و همچنين حديث «نخست آفريده قلم است» ممكن است مقصود اين باشد كه نخست آفريده از جنس فرشته است يا نخست آفريده يك دسته از آفريدههاى ديگر چنانچه خبر عبد الرحيم قصير آينده بر آن دلالت دارد كه در باب خود مىآيد.
يك فائده بزرگ [حل اشكال و اعتراض]
بدان كه در آيات سوره سجده يك پيچيدگى است، چون از ظاهرشان برآيد كه آفرينش آسمانها و زمين و آنچه ميان آنها است در هشت روز بوده، با اينكه آيات ديگر دلالت دارند كه در شش روز بوده و دومى روشن است، و اولى براى اينست كه خدا فرمايد (زمين را در دو روز آفريده:- 12 فصلت) و بعد فرمايد «در بالاى آن كوهها نهاده و در آنها بركت داده و اقواتشان را مقدر ساخته در چهار روز و باز فرمايد «آنها را هفت آسمان فرمان داده در دو روز» و روى هم ميشوند هشت روز و حل آن به چند راه است.
() 1- آنچه گذشت و ميان مفسران مشهور است، كه مراد از چهار روز تتمه آنست باينكه دو روز زمين آفريده شده و دو روز هم اقوات مقدر شده در آن بتنهائى يا بهمراه كوهها و بركت و اخبار متقدمه مؤيد آنست.
() 2- برخى افاضل معاصرين- ره- در شرح كافى خود گفته: چهار روز مخصوص آفرينش موجودات روى زمين است، يكم بآفرينش كوهها دوم بآفرينش بركت، سوم و چهارم بآفرينش اقوات كه عبارت از آفرينش آب و چراگاه باشد كه در سوره
النازعات، ياد شده و فرمود «برآورد از آن آبش را و چراگاهش» 31- النازعات.
و دو روز آفرينش زمين با آفرينش آسمانها يكى است جز اينكه روز يكم اصل آسمانها و زمين آفريده شده و روز دوّم اجزائشان از همدگر ممتاز شده و باين اعتبار درست آيد كه آسمانها در دو روز خلق شدند و زمين در دو روز و روى هم ميشوند شش روز:
3- آنچه ما در تفسير خبر كافى ياد كرديم كه دو روز آفرينش آسمانها در چهار روز داخلند و ياد آور شو.
4- آنچه يك محقق معاصر گفته: چهار روز بلكه دو روز اخيرهم كه در سوره سجده است جز شش روزيست كه در سورههاى ديگر است، و مؤيد آنست تغيير روش بايراد لفظ خلق در آيات ديگر و لفظ جعل و بركت و تقدير و قضا هفتگانه در سوره سجده، و مؤيد آنست لفظ «ما بينهما» در آيات سوره فرقان و التنزيل و ق زيرا خواه آفرينش زمين و برخى از آنچه روى زمين است در چهار روز باشد و آفرينش آسمانها در دو روز يا خلق آنچه بر زمين است در چهار روز و خلق آسمانها و زمين در دو روز طبق دو تفسير گذشته باز هم براى آفرينش ميان آسمانها و زمين چون هواء و آنچه در آنست از كائنات جوى وقتى نميماند، و شايسته است كه دو روز آفرينش زمين جز آنها باشند، و آفرينش آنچه ميان آنها است در دو روز جز آن چهار روز باشد و روى هم شش روز ميشوند چنانچه ظاهر آياتست.
و در اين شش روز تمام شده آنچه را خدا تعالى ياد كرده در سوره النازعات و فرموده «شما سختتريد در آفرينش يا آسمان كه آن را ساخته و بلنديش را افراشته و درست كرده و تيره كرده و شبش را، و برآورده تابش روزش را و همه اينها پيوست شوند بفرموده او «و زمين را پس از آن كشش داد، و برآورد از آن آبش را و چراگاهش را، و كوهها را لنگر ساخت» النازعات 32. و اين در يك روز يا چند روز ديگر بوده، جز آن شش روز نامبرده.
و مؤيد آنست روايتى كه گويد: كشش زمين دو هزار سال پس از آفرينش آن
بوده بنا بر اين دور نيست كه آفرينش جز آنچه ذكر شده در اين آيهها مانند تقدير اقوات و آفرينش آفريدههاى ديگر كه بيشماره و آمار است در روزهاى ديگر شده باشد، چگونه چنين نباشد با اينكه آنچه در آسمانها است و آنچه زير زمين است چون صخره و خروس و ماهى و جز آن كه در حديث زينب عطاره آمده جز آسمانها و زمين و ميانه آنهايند.
و تسبيح وارد و مشهور هم كه گويد «منزه است خدا پروردگار هفت آسمانها و پروردگار هفت زمين و آنچه در آنها است و ميان آنها است و در زير آنها است» دليل آنست و آفرينش آنها در غير شش روز شده، و نيازى نيست كه زمان تقدير اقوات و كوهسازى را مثلا در زمان آفرينش آسمانها و زمين و ميان آنها در آوريم تا زمان آفرينش همه بيش از شش روز نشود.
و اما رواياتى كه اين تفسير را بدان تاييد كردند حمل آنها بر روز نوعى ايام آفرينش ممكن است باين معنا كه اشجار در يك چهارشنبه آفريده شدند، و آبها در چهارشنبه ديگر، و همچنين آفرينش خورشيد و ماه در روز يك جمعه شده و اختران و فرشتهها و آدم در جمعههاى ديگر، و اتحاد شخصى و پياپى بودن اين روزها لازم نيست، زيرا اگر بر آن حمل نشوند جمع ميان آنها و روايت امام رضا7كه گذشت و در آن فرموده: عرش و آب و فرشتهها را پيش از آسمانها و زمين آفريد، ممكن نيست، و همچنين جمع ميان آنها و ميان آنچه كسى در آن شك ندارد كه فرشتهها و پريان روزگارهاى دراز پيش از آدم آفريده شده، و در ديوان مشهور منسوب به امير المؤمنين7ضمن دو بيت چنين است.
چه روز خوب باشد روز شنبه
براى صيد اگر خواهى تو بيشك
و در يك شنبه ميباشد بنا نيك
كه خلق آسمان در آن خدا كرد
و اين صريح است كه آسمان روز يك شنبه آفريده شده و رواياتى دلالت دارند كه روز پنجشنبه خلق شده و جمع ميان آنها ممكن است باين طور شود كه اصل خلقت در يكى از اين دو روز باشد و امتيازاتشان از هم در روز ديگر، و مناسب آنست تعبير
بلفظ سماء در منظومه نه در روايات كه لفظ سماوات آمده، و بدان چه ما ذكر كرديم راه جمع ميان روايات متعارضه بحسب ظاهر باز مىشود.
و سخن را با ذكر اقوال مورّخان معتبر پايان دهيم تا دانسته شود كه حدوث جهان مورد اتفاق همه فرق مسلمانانست.
مسعودى از دانشمندان اماميه در كتاب «مروج الذهب» فرموده اهل ملت اسلام همه اتفاق دارند كه خدا همه چيز را بىنمونه آفريده، و بىمايه پيش ابتكار كرده سپس از ابن عباس و ديگران روايت كرده كه نخست آفريده خدا عز و جل آبست و عرش او بر روى آب بوده، و چون خواست آسمان را آفريند از آب دودى برآورد و بالاى آب بلند شد و آسمان ناميده شده، سپس آب را خشك كرد و آن را يك زمين ساخت، سپس آن را گشود و هفت زمين نمود در دو روز يك شنبه و دوشنبه زمين را بر پشت ماهى نهاد، و همان ماهى است كه خدا در كتاب خود ياد كرده و فرموده «ن و قلم و آنچه مينگارند» ماهى و آب بر روى سنگ هستند، و سنگ بر دوش فرشته، و فرشته بر روى صخره و همانست كه خدا در قرآن ياد كرده و فرموده «پس بوده باشد در صخره» ماهى لرزيد و زمين هم لرزيد.
و خدا كوهها را لنگرش كرد و آرام شد چنانچه خدا تعالى فرموده: «تا شما را نلرزاند» و كوهها را آفريد و درختها را و آنچه شايسته آنها بود در روز سهشنبه و چهارشنبه چنانچه خدا فرموده «آيا شما كافر ميشويد بآن كه آفريد زمين را در دو روز تا فرموده- سپس توجه كرد بسوى آسمان و آن دود بود» اين دود از دمزدن آب بر آمد و خدا آن را يك آسمان نمود و سپس آن را در دو روز از هم گشود و هفت آسمان نمود در روز پنجشنبه و جمعه، و آن روز جمعه ناميده شد براى اينكه آفرينش آسمانها و زمين در آن فراهم شد.
سپس خدا فرمود «و وحى كرد در هر آسمانى فرمانش را» يعنى در هر آسمانى آفريدهها ساخت از فرشتهها و درياها و كوههاى برف و تگرگ، سپس گفته: گزارشها كه از آغاز آفرينش داديم همانست كه در شرع آمده و خلف از سلف و باقيمانده از
گذشتهها نقل كردند، و ما بلفظ آنها از آن تعبير كرديم، و هر آنچه در كتابهاشان يافتيم از گواهى ادله بحدوث جهان و شرح آفرينش آن، و نپرداختيم بشرح قول كسانى كه در اين باره با آنها موافقند و دل نهاده از معتقدان بحدوث عالم از ملتهاى ديگر و نه رد ديگران كه مخالف آنهايند و معتقد بقدم جهان چون در كتب پيش و تاليفات گذشته خود آنها را ياد كرديم (پايان) (مروج الذهب ج 1 ص () 15- 17).
ابو ريحان بيرونى در تاريخش مدت عمر دنيا و آغاز آفرينش آن را از جمعى منجمان حكماء نقل كرده و بطور قطع برايش آغازى دانسته و دليل بر آن آورده، و سخن را بذكر آن دراز نكنيم.
ابن اثير در «الكامل» گفته: عبادة بن صامت در خبر صحيحى از رسول خدا6شنيده كه ميفرموده: راستى نخست چيزى كه خدا آفريده قلم است و باو فرمود: بنويس، و در آن هنگام روان شد بهر آنچه بايد بود، و مانند آن را از ابن عباس روايت كرده.
و محمّد بن اسحاق گفته: نخست چيزى كه خدا آفريد نور و ظلمت بود، ظلمت را شب تارى ساخت و روز را نورى تابان، و روايت نخست درستتر است، و از ابن عباس است كه گفت: راستى كه عرش خدا بود پيش از آنكه چيزى آفريند، و نخست چيزى كه آفريد قلم بود، و روان شد بهر آنچه بايد بود تا روز قيامت، گفت: سپس پس از قلم ابر سياهى آفريد و گفتهاند سپس لوح را آفريد و آنگاه ابر را، سپس در آفريده پس از ابر اختلاف است، ضحاك از ابن عباس روايت كرده نخست چيزى كه خدا آفريد عرش بود كه بر آن استوار شد، و ديگران گفتند: خدا آب را پيش از عرش آفريد و سپس عرش را آفريد و آن را بروى آب نهاد، و اين قول ابى صالح است از ابن عباس، و قول ابن مسعود و وهب بن منبه، و گفته شده آنچه پس از قلم آفريد كرسى بود سپس عرش، سپس هوا، سپس ظلمات، سپس آب، و عرش خود را
بر روى آن نهاد.
و گفته است: سخن كسى كه گفته: آب آفريده شده پيش از عرش درستتر است براى حديث ابن ابى رزين از پيغمبر6و البته گفته شده: آب بر پشت باد بود هنگامى كه عرش آفريده شد، ابن جبير از ابن عباس آورده كه اگر چنين باشد البته هر دو پيش از عرش آفريده شدند، ضمره گفته: راستش خدا هزار سال پيش از آنكه چيزى آفريند قلم را آفريد.
و در روزى هم كه خدا آفرينش آسمانها و زمين را آغاز كرد، اختلاف دارند، عبد اللَّه بن سلام و كعب و ضحاك و مجاهد، آغاز آفرينش را روز شنبه دانند محمّد بن اسحاق گفته: آغاز آفرينش روز يك شنبه بوده و همچنين ابو هريره، در آنچه هم كه در هر روزى آفريده شده اختلاف دارند، ابن سلام گفته: خدا آفرينش را روز يك شنبه آغاز كرد و زمينها را روز يك شنبه و دوشنبه آفريد، و اقوات و كوهها را روز سه شنبه و چهار شنبه، و آسمانها را روز پنجشنبه و جمعه، و در آخرين ساعات روز جمعه از آن فراغت يافت و آدم را آفريد و آن ساعتى است كه در آن هنگامهى رستاخيز مىشود، ابن مسعود و ابن عباس هم بروايت ابى صالح از او چنين گفتهاند جز اينكه نامى از خلق آدم و از ساعت نبردهاند.
ابن عباس در روايت ابى طلحه از او گفته: راستى خدا زمين را با اقواتش بىآنكه آن را بكشد و پهن كند آفريد، سپس توجه بآسمان كرد و آنها را هفت آسمان ساخت، و آنگه زمين را كشيد و پهن كرد و اينست فرموده خدا «و زمين را پس از آن كشيد» و اين گفته نزد من درست است ابن عباس در روايت عكرمه از او گفته: خدا دو هزار سال پيش از آنكه جهان را بيافريند خانه كعبه را روى آب بر چهار ركن نهاد سپس زمين از زير خانه كشيده شد. و ابن عمر هم مانند او گفته و سدى از ابى صالح و ابى مالك از ابن عباس و ابى مره از ابن مسعود آن را روايت كردهاند در تفسير قول خدا تعالى «او است كه آفريده براى شما هر آنچه در زمين است همه را سپس توجه كرد بسوى آسمان»
فرمود: عرش خدا عز و جل بر روى آب بود و هنوز چيزى جز آب نيافريده بود و چون خواست خلق را بيافريند از آب دودى برآورد و برآمد روى آب و بالا گرفت بر آن و آن را آسمان ناميد سپس آب را خشك كرد و يك زمين آفريد و در دو روز يك شنبه و دوشنبه آن را گشود و هفت زمينش كرد، و زمين را بر ماهى آفريد و ماهى است كه خدا در قرآن نام برده «ن وَ الْقَلَمِ» ماهى در آبست و آب بر دوش سنگ صاف و آن بر دوش فرشته و فرشته روى صخره و صخره در باد هوا است، و همان صخره است كه لقمان ذكر كرده نه در آسمان است و نه در زمين.
ماهى جنبيد و پريشان شد و زمين لرزيد، و كوهها را بر آن لنگر نمود و آرام شد و كوهها بر زمين باليدند و اين است فرموده خدا تعالى «و نهاد در آن لنگرها» و ابن عباس و ضحاك و مجاهد و كعب و ديگران گفتهاند: هر روز از اين شش روزى كه خدا در آن آسمان و زمين را آفريده چون هزار سال است (پايان) سخن مورّخان ديگر هم بر اين دور زده و فائدهاى در نقل آنها نيست.