باب بيست و يكم: ماست و شير ترشيده
1- در كافى (6 ر 328) بسندش تا ابى الحسن7كه هر كه خواهد ماست زيانش نكند هاضوم در آن ريزد گفتم: هاضوم چيست؟ فرمود: نانخواه.
2- و از همان (6 ر 348) بسندى از ابى سليمان حمّار كه نزد امام صادق7بوديم و مضيره آوردند و بدنبالش خوراك آوردند و آنگه ظرفى خرما تازه كه چند رنگ با آن بود. در محاسن مانندش آمده.
بيان: در بحر الجواهر گفته: مضير سخت ترش است و مضيره پخته ايست با شير ترشيده كه در فارسى آن را دوغبا گويند (شايد منظورش كاله جوش كشك است).
3- در ارشاد القلوب: از سويد بن غفله كه نزد على بن ابى طالب7رفتم و ديدم نشسته و در پيش او ظرفى شير است كه من بوى ترشيدگى آن را دريافتم و در دستش گرده ايست كه پوسته جوش را مىديدم بر روى آن و آن حضرت آن را با دست خود خرد ميكرد و در آن شير ميريخت- 2 ر 8-.
ابواب گياهها
باب يكم: كليات احوال آنها و نوادرشان و احوال درختان و آنچه بدانها وابسته است
آيات قرآن مجيد
: 1- الاعراف- 57- سرزمين خوب بفرمان پروردگارش گياه برآرد و آنچه بد باشد نروياند جز كاسته چنين بگردانيم نشانهها را براى مردمى كه شكر گزارند.
2- النحل- 10- از آن شما است از آن نوشابه و از آنست درخت كه در آن
ميچرانيد 11- ميروياند براتان بدان زراعت- تا قول خدا تعالى- و فراهم كرد براتان شب و روز- تا فرموده- و آنچه آفريد براتان در زمين رنگارنگ.
3- طه- 53- پس برآورديم بدان جفتها از گياهانى چند 54 بخوريد و بچرانيد چهارپاهاتان را.
4- التنزيل سجده- 27- آيا نبينند كه ما روانه كنيم آب را بزمين لخت و برآوريم بدان زراعتى كه بخوردش چهارپاهاشان و خودشان آيا بينا نشوند؟ 5- يس- 22- و نشانه است براشان زمين مرده كه زندهاش كنيم و برآوريم از آن دانه پس از آن ميخورند- تا فرمايد- منزه است آنكه آفريد همه جفتها را از آنچه روياند زمين و از خودشان و از آنچه ندانند.
6 الرحمن- 6- و نجم و شجر سجده كنند.
7- عبس- 25- بايد بنگر آدمى بخوراكش 26 راستى ما آب را ريختيم ريختنى 27- وانگه شكافتيم زمين را شكافتنى 28- و رويانديم در آن دانه و انگور و شاخه، و زيتون و نخل، و باغهاى درهم، و ميوه و چراگاه براى بهرهمندى شما و چهارپايان شما.
8- الاعلى- 5 وانگه برآورد چراگاه- و ساختش خشك و سياه.
تفسير: و سرزمين خوب يعنى زمين زراعت ده كه گياهش بفرمان پروردگارش برآيد و اين كنايه از پر گياهى و خوش گياهى و پر سوديست زيرا آن را در برابر زمين شوره نهاده كه جز كاست نروياند و سودى ندهد و اين آيه مثل است براى كسى كه در آيات انديشد و از آنها عبرت گيرد و كسى كه بدانها سر برنياورد و بدانها گوش ندهد و در گمراهى بماند، على بن ابراهيم گفته: مثل است براى ائمه:كه دانش خود را بفرمان پروردگارشان اظهار دارند و براى دشمنانشان كه دانش آنها كاست و تباه است، و ابن شهرآشوب در مناقب آورده كه عمرو بن عاص بحسين7گفت: چرا ريشهاى شما انبوهتر از ريشهاى ما است؟ و آن حضرت7اين آيه را در پاسخش خواند.
و فرو فرستاد از آسمان آبى كه از آن نوشابه است و درخت يعنى درختى كه بهائم از آن ميچرند، و گفتند هر چه بر زمين رويد شجر است كه در آن چرا مىشود (بروياند براتان بدان زراعت) و زيتون و نخل و انگورها و از هر ميوه، يعنى برخى ميوهها چون هر ميوه كه شود در زمين نباشد و گفته شده تقديم چراگاه حيوان بر خوراك آدمى براى اينست كه گوشت حيوان خوراك آدمى مىشود كه بهتر خوراك است و تقديم زراعت هم باجناس سهگانه از اين باب است، در اينها نشانهايست براى مردمى كه انديشند در وجود صانع و حكمتش زيرا كسى كه در اين انديشه كه دانه در زمين افتد و ترى بدان رسد و فرازش شكافد و از آن جوانه درخت برآيد و فرودش شكافد و از آن ريشه درآيد و بزرگ شود و برگ و گل دهد و غنچه و ميوه و هر كدام از اينها جسمى گوناگون با طبع ديگر دارند با اينكه مادّه همه يكى است و طبع و تأثير افلاك همه يكسانست بفهمد كه اين جز از عمل فاعل مختار نيست كه از تنازع اضداد و انداد بركنار است، و ما ذرأ الخ عطف است بر «ليل» يعنى فراهم كرد براتان هر آنچه در زمين است از جانور و گياه گوناگون و بهر رنگ كه رنگ رشتههايشان در غالب با هم تفاوت دارند البته در آن نشانهايست براى مردمى كه انديشند در اينكه اختلاف در طبع و شكل و منظر نيست جز كار سازنده حكيم، و فرمود: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ» گفتند: عدول از لفظ غايب بصيغه متكلم در حكايت سخن خدا آگهى است بر تأثير رهنمائى آن بر كمال قدرت و حكمت و اعلامى است بر اينكه خدا مطاع است و همه چيزهاى گوناگون فرمانبر خواست اويند ازواج يعنى اضافى از گياهان پراكنده در صورت و عرض و منافع كه برخى آدمى را شايند و برخى بهائم را و از اين رو فرمود: خود بخوريد و بچهارپاهاتان در چرا بدهيد كه در آن نشانهها است براى خرد داران كه بدنبال بيهوده نروند و بكارهاى زشت دست نزنند.
گويم: اين دلالت دارد بر اينكه هر چيز مباح است جز آنچه دليل حرمت دارد چنانچه گذشت «و النجم» يعنى گياهى كه از زمين رويد و بر آن پهن شود
و ساقه ندارد و شجر آنچه ساقه دارد كه هر دو منقاد خواست خدايند مانند آدميانى كه مكلف بسجده بر اويند آنگه چراگاه برآرد يعنى گياهى كه بهائم در آن بچرند و پس از سبزى آن را خشك و سياه كنند و گفتند يعنى چراگاه را از كثرت سبزى بسياهى كشد، گويم: تفسير آيات ديگر در كليات حلال از حيوانات گذشت.
اخبار باب
1- در عيون و در علل (2/ 278) بسندش تا اينكه شامى از امير المؤمنين7پرسيد از نخست درخت كه در زمين كاشته شده فرمود: درخت عوسجه است كه عصاى موسى7از آن بود، پرسيدش از نخست درخت كه بر زمين روئيد، فرمود:
كدو بود.
بيان: منافاتى ميان يكم و دوم نيست زيرا يكم در آنجا است كه كشتكارى دارد و دومى در خودرو است، و آنچه آيد كه نخست درخت كشت شده نخل است بسا كه اوّل بودن در يكى حقيقى است و در يكى نسبى يا مقصود اينست كه نخست درخت ميوه ده نخل بوده يا يكى نخست درختى بوده كه با هسته كشت شده و ديگرى با شاخه در مصباح گفته: عوسج از درختهاى خاردار است و ميوه گردى دارد.
2- در علل (1/ 5) بسندش از ابى جعفر7كه همانا درخت عود را خلاف نامند براى آنكه شيطان بر آن صورت بت سواع را بر خلاف صورت بت ودّ ساخت و عود خلاف ناميده شد- تا آخر خبر.
بيان: يعنى بت سواع از آن تراشيده شده بود، فيروزآبادى گفته: خلاف بر وزن كتاب يك رسته از صفحات است و از زيبائى بر خلاف رستههاى ديگر است و از اين رو آن را خلاف ناميدند، چون سيل جوانه آن را آورد و آن يك درخت مخالف آن رويد، در مصباح گفته: دينورى گويد پندارند كه چون از ريشه كه آورند خلاف آن رويد آن را خلاف گويند و حكايت است كه يك شاهى بباغى رسيد و درخت خلاف را ديد و بوزيرش گفت: اين درخت چيست؟ و وزير نخواست
لفظ خلاف كه نفرت آور است بزبان آرد گفت: درخت وفاق است و پادشاه از هوش او وى را بزرگداشت.
3- در علل (3/ 26) بسندش از امام ششم7كه خدا درختى نيافريد جز كه ميوه خوردنى داشت و چون مردم گفتند: خدا فرزند گرفته نيمى از درختها بىميوه شدند و چون بهمراه خدا بت پرستيدند درخت خار برآورد.
4- و از همان (..) بسندش تا اينكه پرسش شد از پيغمبر6چگونه برخى درختها بار دارند؟ فرمود: هر چه آدم تسبيح خدا گفت درختى در جهان شد بار ده و هر چه حواء تسبيح گفت درختى شد بىبار.
5- در مجالس ابن الشيخ (1/ 219) بسندش از ابى جعفر7كه نخست درخت كه بر زمين روئيده نخل خرماست.
6- در تفسير على بن ابراهيم (76) بسندش تا امير المؤمنين7كه هر درختى پيوسته بار چيدنى داشت تا براى خدا فرزند ادّعا شد، بركنارست خدا از اينكه فرزند داشته باشد، از اين گفته نزديك است آسمانها از هم بپاشند و زمين بشكافد و كوهها بپاشند، در اينجا درخت لرزيد و خار برآورد از ترس اينكه عذاب بر او نازل شود- الخبر- 7- عياشى (2/ 86) بسندش از امام ششم7كه هرگز خدا خشم نكند بچيزى چون خشم بر درخت طلح و سدر، طلح ميوهاى داشت چون پرتقال و سدر ميوهاى چون خربزه و چون يهود گفتند دست خدا بسته است ميوههاشان خرد شد و هستهدار شد و هستهشان سخت شد و چون نصارى گفتند مسيح پسر خدا است لرزيدند و خار برآوردند و ميوهشان كاسته شد و بصورت كنونى درآمد و طلح بكلى بىميوه شد و ميوه نياورد تا قائم ما ظهور كند و هنگامه برپا شود، فرمود: هر كه يك درخت طلح يا سدر را آب دهد چنانست كه مؤمنى را آب داده.
بيان: در قاموس گفته: طلح درخت بزرگى است و نام درخت طلح و موز است و گفته نام ميوه درخت سدر نبق است و نبق بكسر و چون كتف و مفردش نبقه است و بيضاوى در تفسير قول خدا تعالى(وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ)گفته: درخت موز و درخت
امّ غيلانست كه گل فراوان و خوشبو دارد و با عين هم خوانده شده، منضود يعنى از فرود تا فرازش ميوه كنار هم چيده شده- پايان- اينكه فرمود: ميوه طلح رفت يعنى ميوه نخست آن يا هر ميوه آن اگرش تفسير كنيم بر درخت بىميوه و اينكه در بهشت ميوه كنار هم چيده دارد منافات ندارد كه در دنيا بىميوه باشد، ابن اثير در نهايه گفته: در حديث است كه هر كه درخت سدرى را ببرّد خدا او را وارونه در دوزخ افكند، از ابو داود سيستانى معنى اين حديث پرسش شد، گفت: حديث مختصريست و معناش اينست كه هر كه درخت سدر بيابان را كه سايه سر رهگذرانست بيهوده ببرد و بنا حق از ميان ببرد خدا سرش را در دوزخ وارونه سازد.
گويم: برخى حديث در مجلد دهم گذشت در اينكه يك درخت نزد قبر حسين7بود و نشانه قبر آن حضرت بود و يكى از خلفاء آن را بريد تا نشانه قبر او را از ميان ببرد و ملعون اين حديث همان برنده درخت سدر قبر آن حضرتست و اين خود از معجزات او بحساب است.
باب دوّم كليات احول ميوهها و شماره هر رنگ از آنها و آداب خوردن آنها
آيات قرآن مجيد:
1- الانعام- 99- و او است كه فرو آورده از آسمان آب و برآورديم بدان رويش هر چيز را پس برآورديم بدان سبزه كه برآوريم از آن دانه برهم چيده و از نخل برآوريم خوشههاى خرماى بهم نزديك و دسترس و بستانها از انگورها و زيتون و انار و مانند و نامانند، بخوريد از ميوههاش كه برآورد و از رسيده آنها راستى در آن نشانهها است براى مردمى كه ميگروند، 141- و او است كه برآورد
بستانهاى ديوارهدار و بىديواره و هم نخل و زراعت با خوردنيهاى گوناگون و زيتون و انار، مانند و نامانند بخوريد از برش كه برآورد.
2- الرعد- 4- و در زمين تيكههاى پهلوى هم است بستانها از انگورها و زراعت و نخل كه يك ريشهاند و چند ريشه: يك آب خورند و برترى و هم خوردنيهاشان را بهمدگر راستى در اين نشانههاست براى مردمى كه خردمندى كنند.
3- النحل- 10- او است كه فرو فرستاده از آسمان آب كه از آن شما است از آن نوشابه و از آنست درختى كه شما در آن ميچرانيد 11- روياند از آن براتان زراعت و زيتون و نخل و انگورها و از هر ميوه راستى در اين نشانهها است براى مردمى كه انديشند 12- و فراهم كرده براتان شب و روز را- تا فرمايد- و آنچه آفريده براتان در زمين، رنگارنگ.
4- المؤمنون- 19- پس بر آوريم بدان براتان بستانها از نخل و انگورها كه از آن شما است در آنها ميوههاى بسيار و از آنها ميخوريد 20- و درختى كه برآيد از طور سيناء بروياند روغن و رنگارنگ براى خورندهها.
5- فاطر- 33- نبينى كه خدا فرو آرد از آسمان آب و برآوريم بدان از هر ميوه رنگارنگ.
6- يس- 24- و ساختيم در آن بهشتها از نخل و انگورها و گشوديم در آن چشمها تا از ميوه آن خورند و از آنچه كنند.
7- الرحمن- 11 در آنست ميوهها و نخل غنچهدار 12- و دانه برگ خشكيده و گل.
8- عبس- 25- بايد بنگرد آدمى بخوراكش كه ما بريزيم آب را ريختنى وانگه شكافتيم زمين را بخوبى، تا فرمايد بهره شما و چهارپاهاتان باشند.
9- التين- 1- سوگند به تين و زيتون.
تفسير: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً» گفتند: يعنى از ابر يا از سوى آسمان كه
بدان برآورديم رويش هر دسته گياه را و منظور، اظهار نيرو است بر روياندن گياهان گوناگون از يك آب، و برآورديم از آن گياه يا از آن آب جوانه سبزى كه از درون دانه برآيد و از آن سبزه خوشهاى كه دانههاى روى هم دارد و بر آورديم از نخل گلى پردهدار و داراى رشتهها دسترس و بهم پيوست و به ذكر آن پرداخت كه بر ديگران رهنمونست و نعمت در آن فزونست، برآورديم بستانها از انگورها براى شما و هم زيتون و انار مانند و نامانند در اندازه و رنگ و مزه، به ميوه آن بنگريد چون بار آورد كه بسيار خرد و زبون و بىسود است و و برسيدن ميوهاش بنگريد كه پخته شود و درشت و سودمند گردد و كام ده راستى در اين نشانهها است براى مردمى كه باور دارند بدين نشانهها كه خداى توانا و حكيمى و يگانهاى هست چون كه پذيرش اجناس گوناگون و انواع چندان و ذيفنون از يك مايه و چرخش آنها از حالى بحالى نشود جز باثر بخشى توانا كه شرح آنها را داند و بحكمت خود ترجيح حالى بحالى بر حسب مقتضى تواند و همتا و ضدى نباشدش كه با او در آويزد و جلو كارش بگيرد.
«وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ» در زمين تيكهها است كنار هم برخى خوب و برخى شورهزار، برخى نرم و برخى سخت، برخى زراعت ده و ناساز براى درخت و برخى بر عكس و اگر توانائى نباشد كه كار چنين كند اختلافى نيايد زيرا همه در طبع زمينى شريكند و در لوازم آن بر اثر اوضاع آسمانى با همند چون نسبت و وضع آنها يكى است «وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ» يعنى بستانها كه انواعى از نخل و زراعت دارند و اين نخلها از يك ريشه جداگانه دارند، و ميوه آنها در شكل و اندازه و بو و مزه تفاوت دارند كه اين هم خود دليل بر وجود صانع حكيم است، زيرا اختلاف آنها با اينكه مايه و اسباب آنها يكى است نشود جز بتأييد تواناى مختار از نظر انديشمند ...
و التين و زيتون گفتند از ميان همه ميوهها باين دو سوگند ياد شده چون انجير ميوه خوبيست و همهاش خوردنيست و خوراكى است لطيف و زود هضم و